Προτεινόμενος τρόπος βιβλιογραφικής αναφοράς:

Αντωνιάδου-Κουμάτου Ι, Παναγιωτόπουλος Τ, Αττιλάκος Α, Πρασούλη Α, επιμέλεια. Παρακολούθηση της ανά-

πτυξης των παιδιών στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας. Αθήνα: Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού. 2015.

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ

Ιστότοπος:

ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ

www.ygeiapaidiou-ich.gr

ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΥΓΕΙΑΣ

Επιστημονική επιμέλεια

Ιωάννα Αντωνιάδου-Κουμάτου

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Αχιλλέας Αττιλάκος

Αλεξία Πρασούλη

Σημείωση

Οι κατευθυντήριες οδηγίες που παρουσιάζονται εδώ απευθύνονται κυρίως σε επαγγελματίες υγείας της

πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας (παιδίατρους, γενικούς ιατρούς, νοσηλευτές/τριες, επισκέπτες/τριες υγεί-

ας και άλλους) με σκοπό να παράσχουν γενικές κατευθύνσεις πρακτικής. Δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να

εκληφθεί ότι υποκαθιστούν την αξιολόγηση των εξατομικευμένων αναγκών του κάθε παιδιού και της κάθε

οικογένειας από τους επαγγελματίες υγείας, με βάση τα συγκεκριμένα ιατρικά δεδομένα και δεδομένα υγεί-

ας τους. Επίσης, σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να εκληφθεί ότι οι κατευθυντήριες οδηγίες υποδεικνύουν

κάποια αποκλειστική μέθοδο ιατρικής πράξης, προληπτικής εξέτασης ή εκτίμησης, θεραπείας, φροντίδας

ή αγωγής υγείας. Πολύ περισσότερο, δεν υποδεικνύουν κάποια νομικά δεσμευτική μέθοδο ή προσέγγιση.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες συντάχθηκαν με διεπιστημονική προσέγγιση και με βάση τα τρέχοντα, κατά

τον χρόνο της σύνταξής τους, επιστημονικά δεδομένα. Καταβλήθηκαν επίπονες προσπάθειες ώστε οι πλη-

ροφορίες που περιλαμβάνονται εδώ καθώς και αυτές επί των οποίων βασίστηκαν οι κατευθυντήριες οδηγίες

να είναι κατά το δυνατόν ακριβείς, έγκυρες και επικαιροποιημένες. Ωστόσο, κάθε ιατρός ή επαγγελματίας

υγείας έχει αποκλειστική ευθύνη για την ενημέρωσή του και τη διασταύρωση των πηγών ενημέρωσής του

σχετικά με τις ενδεδειγμένες πρακτικές. Το Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού και η συγγραφική ομάδα δεν

υπέχουν καμία νομική ή άλλη ευθύνη για τυχόν προβλήματα που μπορεί να απορρέουν από τη μεταβολή

των επιστημονικών δεδομένων, την αναθεώρηση των συστάσεων, την εσφαλμένη ερμηνεία ή αναγραφή

πληροφοριών και συστάσεων.

Το περιεχόμενο του Εγχειριδίου αυτού μπορεί να αναπαράγεται ελεύθερα για χρήση στην εκπαίδευση

ή ενημέρωση επαγγελματιών υγείας και ευρύτερου κοινού με την απαραίτητη προϋπόθεση να αναφέρεται

Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού

η πηγή.

Αθήνα, 2015

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ

ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ

ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΥΓΕΙΑΣ

Επιστημονική επιμέλεια

Ιωάννα Αντωνιάδου-Κουμάτου

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Αχιλλέας Αττιλάκος

Αλεξία Πρασούλη

Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού

Αθήνα, 2015

Το εγχειρίδιο αυτό έχει παραχθεί στο πλαίσιο της Πράξης «ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΞΙ (6) ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΩΝ ΟΔΗΓΙΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΗΛΙΚΙΑΣ 0 ΕΩΣ 18 ΕΤΩΝ KAI THN ANTIMETΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ» (MIS 372074) που υλοποιείται στο πλαίσιο του

Επιχειρησιακού Προγράμματος «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού» (ΕΠ.ΑΝ.Α.Δ.) 2007-2013 και συγχρηματοδοτείται από

το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (Ε.Κ.Τ.) και από Εθνικούς Πόρους.

Το παρόν εγχειρίδιο αντιπροσωπεύει τις απόψεις των συντακτών του. Οι απόψεις αυτές δεν έχουν υιοθετηθεί ή εγκριθεί με

οποιοδήποτε τρόπο από την Ειδική Υπηρεσία του Τομέα Υγείας & Κοινωνικής Αλληλεγγύης και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και

δεν πρέπει να εκλαμβάνονται ως θέσεις του Υπουργείου ή της Επιτροπής. Η Ειδική Υπηρεσία δεν εγγυάται την ακρίβεια των

στοιχείων που περιλαμβάνονται στο παρόν εγχειρίδιο, ούτε αποδέχεται την ευθύνη για οποιαδήποτε χρήση των πληροφοριών

αυτών.

iv

Επιστημονική

υπεύθυνη έργου:

Αντωνιάδου-Κουμάτου Ι, Παιδίατρος-Αναπτυξιακή Παιδίατρος, Δ/ντρια Κοινωνικής και

Αναπτυξιακής Παιδιατρικής, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Υπεύθυνη Κέντρου Υγείας

του Παιδιού Καισαριανής

Επιστημονικός

συντονισμός:

Αττιλάκος Α, Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθη-

νών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Παναγιωτόπουλος Τ, Παιδίατρος-Επιδημιολόγος, Καθηγητής, Τομέας Υγείας του Παι-

διού, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας

Ομάδα έργου:

Αναγνωστόπουλος Δ, Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής, Ιατρική Σχολή, Πα-

νεπιστήμιο Αθηνών, Υπηρεσία Παιδιών και Εφήβων, Κέντρο Κοινοτικής Ψυχικής Υγιει-

νής Βύρωνα-Καισαριανής

Αντωνιάδου-Κουμάτου Ι, Παιδίατρος-Αναπτυξιακή Παιδίατρος, Δ/ντρια Κοινωνικής και

Αναπτυξιακής Παιδιατρικής, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Υπεύθυνη Κέντρου Υγείας

του Παιδιού Καισαριανής

Αντωνοπούλου Ε, Αναπτυξιακή Παιδίατρος, Διευθύντρια ΕΣΥ, Πανεπιστημιακό Γενικό

Νοσοκομείο «Αττικόν»

Αττιλάκος Α, Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθη-

νών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Βασιλοπούλου Β, Παιδίατρος, Επιστημονικός Συνεργάτης Ινστιτούτου Υγείας του Παι-

διού

Γεωργακόπουλος Δ, Παιδοκαρδιολόγος, Διευθυντής ΕΣΥ, Νοσοκομείο Παίδων «Π & Α

Κυριακού»

Ζιδρόπουλος Σ, Ηλεκτρολόγος Μηχανικός & Τεχνολογίας Υπολογιστών

Κουτσούκου Η, Δικηγόρος

Λύτρας Θ, Ιατρός Εργασίας, Συνεργάτης Τομέα Υγείας του Παιδιού, Εθνική Σχολή Δημό-

σιας Υγείας

Μαυρίκα Π, Επισκέπτρια Υγείας, Κέντρο Υγείας του Παιδιού Καισαριανής

Μίχος Α, Παιδίατρος-Λοιμωξιολόγος, Επίκουρος Καθηγητής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστή-

μιο Αθηνών, Νοσοκομείο Παίδων «H Αγία Σοφία»

Μπριάνα Μ, Επικοινωνιολόγος

Ντινόπουλος Α, Παιδονευρολόγος, Επίκουρος Καθηγητής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο

Αθηνών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Ξεκαλάκη Α, Παιδίατρος, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Κέντρο Υγείας του Παιδιού

Καισαριανής

Παναγιωτόπουλος Τ, Παιδίατρος-Επιδημιολόγος, Καθηγητής, Τομέας Υγείας του Παι-

διού, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας

Παπαδημητρίου Α, Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδιατρικής Ενδοκρινολογίας, Ιατρική

Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Παπαδοπούλου Ε, Παιδοδοντίατρος

Παπακώστας ΙΚ, Παιδοωτορινολαρυγγολόγος, Δ/ντής ΩΡΛ Τμήματος, Ιατρικό Κέντρο

Αθηνών

Παπαμιχαήλ Δ, Νοσηλευτής, Τομέας Υγείας του Παιδιού, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας

Παχούλα Ι, Παιδίατρος, Επιστημονικός Συνεργάτης Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού

v

Πρασούλη Α, Παιδίατρος-Αναπτυξιακή Παιδίατρος, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Κέ-

ντρο Υγείας του Παιδιού Καισαριανής

Ρεκλείτης Α, Οικονομολόγος-Λογιστής

Σκαρμούτσος Φ, Παιδοφθαλμίατρος, Ιατρικό Κέντρο Αθηνών και Cambridge University

Hospitals

Σούλη Α, Γραμματέας, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού

Συγγραφική

ομάδα:

Αναγνωστόπουλος Δ, Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής, Ιατρική Σχολή, Πα-

νεπιστήμιο Αθηνών, Υπηρεσία Παιδιών και Εφήβων, Κέντρο Κοινοτικής Ψυχικής Υγιει-

νής Βύρωνα-Καισαριανής

Αντωνιάδου-Κουμάτου Ι, Παιδίατρος-Αναπτυξιακή Παιδίατρος, Δ/ντρια Κοινωνικής και

Αναπτυξιακής Παιδιατρικής, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Υπεύθυνη Κέντρου Υγείας

του Παιδιού Καισαριανής

Αντωνοπούλου Ε, Αναπτυξιακή Παιδίατρος, Διευθύντρια ΕΣΥ, Πανεπιστημιακό Γενικό

Νοσοκομείο «Αττικόν»

Ντινόπουλος Α, Παιδονευρολόγος, Επίκουρος Καθηγητής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο

Αθηνών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Πρασούλη Α, Παιδίατρος-Αναπτυξιακή Παιδίατρος, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Κέ-

ντρο Υγείας του Παιδιού Καισαριανής

Ομάδα

εμπειρογνωμόνων: Αδάμ Ε, Καθηγήτρια Παιδιατρικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Αναστασάκης Α, Καρδιολόγος, Επιστημονικός Υπεύθυνος Μονάδας Κληρονομικών Καρ-

διαγγειακών Παθήσεων, Α’ Καρδιολογική Κλινική, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Βώρος Γ, Παιδοφθαλμίατρος, Επιμελητής, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Royal Victoria

Infirmary, Βρετανία

Γαρούφη Α, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παιδιατρικής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο

Αθηνών, Νοσοκομείο Παίδων «Π & Α Κυριακού»

Δελής Δ, Παιδίατρος, Δ/ντης Α’ Παιδιατρικής Κλινικής, Νοσοκομείο Παίδων «Π & Α Κυ-

ριακού»

Κανακά Χ, Παιδοενδοκρινολόγος, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπι-

στήμιο Αθηνών, Νοσοκομείο Παίδων «H Αγία Σοφία»

Κανελλόπουλος Α, Ορθοπαιδικός Χειρουργός Παίδων, Νοσοκομείο «Ιασώ Παίδων»

Καρδαράς Π, Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδιατρικής, Αναπτυξιακής και Κοινωνικής

Παιδιατρικής, Τμήμα Ιατρικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Καττάμης Α, Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδιατρικής Αιματολογίας-Ογκολογίας, Ιατρική

Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία»

Κουδουμνάκης Μ, Ωτορινολαρυγγολόγος, τ. Δ/ντης ΩΡΛ Κλινικής, Νοσοκομείο Παίδων

«H Αγία Σοφία»

Κουλούρη Μ, Παιδίατρος-Παιδοαλλεργιολόγος

Κωνσταντινίδης Ρ, Οδοντίατρος, Δ/ντης ΕΣΥ

Κωνσταντινίδου Μ, Ορθοπαιδικός Χειρουργός Παίδων, Νοσοκομείο «Ιασώ Παίδων»

Λάγγας Δ, Παιδίατρος, Επιστημονικός συνεργάτης, Τομέας Υγείας του Παιδιού, Εθνική

Σχολή Δημόσιας Υγείας

Λιονής Χ, Καθηγητής Γενικής Ιατρικής & Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, Τμήμα Ια-

τρικής, Πανεπιστήμιο Κρήτης

Μπακούλα Χ, Ομότιμη Καθηγήτρια Παιδιατρικής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών

vi

Μπένος Α, Καθηγητής Υγιεινής, Κοινωνικής Ιατρικής και Πρωτοβάθμιας Φροντίδας

Υγείας, Τμήμα Ιατρικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Μπόρα Χ, Παιδίατρος, Πλοίαρχος (ΥΙ), Λιμενικό Σώμα, Επιμελήτρια, Παιδιατρικό Τμή-

μα, Ναυτικό Νοσοκομείο Αθηνών

Μυριοκεφαλιτάκης Ν, Παιδίατρος, τ. Δ/ντης Α’ Παιδιατρικής Κλινικής, Νοσοκομείο Παί-

δων Πεντέλης

Νικολόπουλος Θ, Αναπληρωτής Καθηγητής ΩΡΛ, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών,

Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Πάβη Ε, Οδοντίατρος, Επιμελήτρια, Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δη-

μόσιας Υγείας

Παπαβασιλείου Α, Παιδονευρολόγος, Δ/ντρια Παιδονευρολογικής Κλινικής, Νοσοκο-

μείο Παίδων Πεντέλης

Παπαδημητροπούλου Α, Παιδίατρος, ΠΕΔΥ Ν. Φιλαδέλφειας

Παπαευαγγέλου Β, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Λοιμωξιολογίας, Ιατρική

Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Παπαϊωάννου Β, Επίκουρος Καθηγητής Οδοντιατρικής-Περιοδοντολογίας, Οδοντιατρι-

κή Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Πετρίδου Ε, Παιδίατρος, Καθηγήτρια Προληπτικής Ιατρικής και Επιδημιολογίας, Ιατρι-

κή Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Σκεντέρης Ν, Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής, Τμήμα Ιατρικής, Πανεπιστήμιο Θεσ-

σαλίας

Σταύρου Δ, Παιδίατρος-Ιατρός Δημόσιας Υγείας ΕΣΥ, Δ/νση Στρατηγικού Σχεδιασμού,

Υπουργείο Υγείας

Τσίτουρα Σ, Παιδίατρος-Ιατρός Κοινωνικής Ιατρικής, τ. Δ/ντρια Τμήματος Κοινωνικής

Ιατρικής, Νοσοκομείο Παίδων «Π & Α Κυριακού»

Τσίτσικα Α, Παιδίατρος, Επίκουρη Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής, Ιατρι-

κή Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Επιστ. Υπεύθυνη Μονάδας Εφηβικής Υγείας, Νοσοκο-

μείο Παίδων «Π & Α Κυριακού»

Τσολιά Μ, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Λοιμωξιολογίας, Ιατρική Σχολή,

Πανεπιστήμιο Αθηνών, Νοσοκομείο Παίδων «Π & Α Κυριακού»

Χρούσου Γ, Καθηγήτρια Οφθαλμολογίας, Πανεπιστήμιο Georgetown, Δ/ντρια Παιδο-

φθαλμολογικού Τμήματος, Νοσοκομείο «Μητέρα»

Ευχαριστούμε θερμά όλους τους εμπειρογνώμονες, οι οποίοι με τις ουσιαστικές παρατηρήσεις, τα σχόλια και την πρόθυμη υποστήριξή τους συνέβαλαν σημαντικά στη βελτίωση του παρόντος.

Ωστόσο, η ευθύνη για την επιλογή του περιεχομένου των συστάσεων που περιλαμβάνονται στις

κατευθυντήριες οδηγίες καθώς και η ευθύνη για τυχόν σφάλματα, παραλήψεις ή αβλεψίες βαρύ-

νει αποκλειστικά τη συγγραφική ομάδα.

Η συγγραφική ομάδα

vii

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Η πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας αποτελεί βασικό πυλώνα της φροντίδας υγείας. Συνιστά σφαιρική

προσέγγιση στην υγεία και περιλαμβάνει ως ενιαίο σύνολο την ιατρική διάγνωση και θεραπεία κοινών

προβλημάτων υγείας, την έγκαιρη διάγνωση διαταραχών, την πρόληψη και προαγωγή υγείας. Σύμ-

φωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας πρέπει να καταστεί το

επίκεντρο των συστημάτων υγείας, συμβάλλοντας έτσι στην καλύτερη κάλυψη των αναγκών υγείας

καθώς και στην αποφόρτιση των νοσοκομείων, την οικονομικότερη και αποδοτικότερη λειτουργία του

όλου συστήματος υγείας.

Η «Διακήρυξη της Άλμα Άτα» (1978), έθεσε τις βάσεις για τη στροφή των συστημάτων υγείας προς

την πρωτοβάθμια φροντίδα, προβάλλοντας για πρώτη φορά στο επίπεδο των επίσημων διεθνών οργα-

νισμών το στόχο «υγεία για όλους». Οι αρχές, οι κατευθύνσεις και οι πρακτικές εφαρμογές της πρωτο-

βάθμιας φροντίδας υγείας και της «Διακήρυξης της Άλμα Άτα» εξελίσσονται συνεχώς ώστε να αντα-

ποκρίνονται στις σύγχρονες ανάγκες των κοινωνιών και συνεχίζουν να αποτελούν σημαντικό διεθνές

πλαίσιο αναφοράς. Η ενδυνάμωση της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας αποτελεί στρατηγική επιλογή

για το σύστημα υγείας πολλών χωρών. Αυτή ήταν η πρόταση και για τη χώρα μας από τη δημιουργία

του Εθνικού Συστήματος Υγείας.

Για τα παιδιά, το μεγαλύτερο μέρος της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας περιλαμβάνει την παρακο-

λούθηση της υγείας και της πορείας της ανάπτυξης, την πρόληψη και έγκαιρη διάγνωση αλλά και την

εκπαίδευση και υποστήριξη των γονέων στο μεγάλωμα των παιδιών και την εξέλιξη της οικογένειας. Ο

παιδίατρος της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας, ο γιατρός της οικογένειας, φροντίζει τα παιδιά από τη

γέννησή τους μέχρι τη μέση ή και την όψιμη εφηβεία, ηλικίες με μεγάλες διαφορές τόσο στις βιολογικές

όσο και στις συναισθηματικές, ψυχολογικές και κοινωνικές ανάγκες.

Στην Ελλάδα, η ιατρική εκπαίδευση και η επιστημονική παραγωγή είναι κυρίως επικεντρωμένες στη

νοσοκομειακή ιατρική. Κατά την εκπαίδευση στην παιδιατρική ειδικότητα δεν προβλέπεται άσκηση

στην πρωτοβάθμια φροντίδα, παρά το γεγονός ότι η πλειονότητα των παιδιάτρων ασκούν το επάγγελ-

μά τους εκτός νοσοκομείου.

Συνοψίζοντας, με το παρόν πρόγραμμα επιδιώκεται να αντιμετωπισθούν:

● Η έλλειψη κατευθυντήριων οδηγιών για την παρακολούθηση των παιδιών ηλικίας 0–18 ετών, με

συνέπεια την έλλειψη ενιαίας ή/και τεκμηριωμένης πρακτικής από τους ιατρούς της χώρας.

● Η έλλειψη ενσωμάτωσης της νευροαναπτυξιακής και συναισθηματικής εξέλιξης στην παρακο-

λούθηση της υγείας του παιδιού, με αποτέλεσμα την έλλειψη έγκαιρης διάγνωσης σε παιδιά με

αναπτυξιακές διαταραχές και προβλήματα συμπεριφοράς ή την υπερβολική παραπομπή σε δευ-

τεροβάθμιες δομές.

● Η έλλειψη συστηματικής και στοχευμένης αγωγής υγείας του παιδιού και της οικογένειας καθώς

και υποστήριξης της οικογένειας στο μεγάλωμα των παιδιών στις σημερινές κοινωνικές συνθή-

κες.

Σκοπός του προγράμματος είναι η παρέμβαση για τη βελτίωση της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας

των παιδιών στην Ελλάδα μέσω της διαμόρφωσης κατευθυντήριων οδηγιών για τεκμηριωμένα αποτε-

λεσματικές πρακτικές σφαιρικής φροντίδας υγείας, οι οποίες μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην

εκπαίδευση ιατρών και άλλων λειτουργών υγείας.

Από το πρόγραμμα αυτό προέκυψαν τρία εγχειρίδια που περιλαμβάνουν τα εξής βασικά πεδία:

● Κατευθυντήριες οδηγίες για την παρακολούθηση της σωματικής υγείας.

● Κατευθυντήριες οδηγίες για την παρακολούθηση της ανάπτυξης και συναισθηματικής εξέλιξης.

● Κατευθύνσεις αγωγής υγείας για γονείς και παιδιά.

Τα εγχειρίδια απευθύνονται σε επαγγελματίες υγείας της πρωτοβάθμιας φροντίδας (παιδίατρους, ix

γενικούς ιατρούς, νοσηλευτές/τριες, επισκέπτες/τριες υγείας και άλλους) με σκοπό να παράσχουν κα-

τευθύνσεις πρακτικής.

Επιλέχθηκαν «ηλικίες-κλειδιά» στις οποίες προτείνεται η εκτίμηση της υγείας και των αναγκών φρο-

ντίδας του παιδιού και της οικογένειας. Στην επιλογή των ηλικιών έγινε προσπάθεια να ληφθούν υπό-

ψη οι ηλικίες στις οποίες συνιστάται να γίνονται οι εμβολιασμοί των παιδιών στην Ελλάδα, η εκτίμηση

αναπτυξιακών ή σχολικών δεξιοτήτων και η εφαρμογή καθολικών ή επιλεκτικών ανιχνευτικών ελέγχων

(screening). Επίσης, επιλέχθηκαν οι ηλικίες στις οποίες συμπληρώνεται το Ατομικό Δελτίο Υγείας Μα-

θητή, που συνιστά μία δυνατότητα στοχευμένης αλλά και σφαιρικής προσέγγισης του παιδιού και της

οικογένειας.

Η διατύπωση των προτάσεων και η συγγραφή των εγχειριδίων έγινε με ιδιαίτερη φροντίδα λαμβά-

νοντας συστηματικά υπόψη τα κατά το δυνατόν πιο έγκυρα και σύγχρονα βιβλιογραφικά δεδομένα.

Έχουν, επίσης, ληφθεί υπόψη οι σχετικές συστάσεις άλλων χωρών καθώς και το σκεπτικό πίσω από αυ-

τές. Ειδικότερα, η σύσταση για εφαρμογή καθολικών ή επιλεκτικών ανιχνευτικών ελέγχων (screening) έγινε μόνο για τους ελέγχους που έχουν τεκμηριωμένη αποτελεσματικότητα, μετά από συστηματική

αξιολόγηση της βιβλιογραφίας και βαθμολόγηση της ποιότητας της τεκμηρίωσης και της ισχύος της

σύστασης.

Η ομάδα έργου και η συγγραφική ομάδα περιλαμβάνει εξειδικευμένους επιστήμονες σε ένα ευρύ

φάσμα πεδίων με στόχο τη σαφή και διεπιστημονική διατύπωση των απαιτούμενων ελέγχων ή παρεμ-

βάσεων σε κάθε ηλικία και τον καλύτερο προσδιορισμό των σημείων επαγρύπνησης και των ενδείξεων

παραπομπής από την πρωτοβάθμια στην εξειδικευμένη φροντίδα.

Επιπλέον, στις κατευθυντήριες οδηγίες συμπεριελήφθησαν οι σημαντικές υποδείξεις και ο σχολι-

ασμός της ομάδας εμπειρογνωμόνων που με συνέπεια, συστηματικότητα και εμβρίθεια διατύπωσαν

απόψεις, σχολίασαν, υπέδειξαν και έκριναν τις προτάσεις.

Σημειώνεται, τέλος, ότι σταθερό θεμέλιο της ετοιμασίας των κατευθυντήριων οδηγιών ήταν η μακρά

εμπειρία πολλών από εμάς στο Κέντρο Υγείας του Παιδιού Καισαριανής, που λειτουργεί από το 1992

με την επιστημονική ευθύνη του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού και βασικό στόχο την προτυποποίηση

της πρακτικής στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας των παιδιών με ολιστική προσέγγιση.

Στο εγχειρίδιο αυτό έγινε προσπάθεια να περιληφθούν οι γνώσεις που θα βοηθήσουν τον παιδίατρο να

κατανοήσει σφαιρικά τη διαδικασία και την πορεία της ανάπτυξης. Η θεωρητική προσέγγιση περιλαμ-

βάνει τη βιολογική, ψυχοσυναισθηματική και κοινωνική οπτική. Δίνονται σχηματικά ανά ηλικία τα ση-

μεία επαγρύπνησης, παραπομπής καθώς και κατευθύνσεις για την υποστήριξη της ανάπτυξης και της

οικογένειας. Έχουν επίσης ενσωματωθεί πληροφορίες για τις συχνότερες διαταραχές όπως αυτισμός, διαταραχή ελλειμματικής προσοχής-υπερκινητικότητα, μαθησιακές δυσκολίες, ψυχοσυναισθηματικά

προβλήματα.

Δεν προτείνονται συγκεκριμένοι ανιχνευτικοί έλεγχοι ανά ηλικία, αλλά η ενσωμάτωση της αναπτυ-

ξιακής παρακολούθησης στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας, λαμβάνοντας υπόψη πάντοτε τις παρα-

τηρήσεις και τις ανησυχίες των γονέων και των εκπαιδευτικών.

Τα εγχειρίδια των κατευθυντήριων οδηγιών παραδίδονται με την έκφραση θερμών ευχαριστιών σε

όσους με τις ιδέες, τη γνώση και τη θέρμη τους υποστήριξαν το σύνολο έργο, με την ελπίδα να αποτελέ-

σουν ένα χρήσιμο εργαλείο για τον παιδίατρο, τον ιατρό, τον επαγγελματία υγείας της πρωτοβάθμιας

φροντίδας αλλά και να συμβάλουν στην οργάνωση της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας των παιδιών

στη χώρα μας. Στόχος είναι ο συνεχής εμπλουτισμός και η περιοδική επικαιροποίηση, σε διαρκή αλλη-

λεπίδραση με τα νέα τεκμηριωμένα επιστημονικά δεδομένα και την εμπειρία τόσο της Ελλάδας όσο και

άλλων χωρών.

Ιωάννα Αντωνιάδου-Κουμάτου

Παιδίατρος-Αναπτυξιακή Παιδίατρος

Διευθύντρια Κοινωνικής και Αναπτυξιακής Παιδιατρικής

Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού

Υπεύθυνη έργου

x

ΠίνακαΣ ΠΕΡίΕχΟμΕνων

ΠΡΟΛΟΓΟΣ .............................................................................................................................................ix 1. ΒΡΕΦίκΗ ΗΛίκία ............................................................................................................................. 1

1.1. Η πρώτη εβδομάδα ζωής ............................................................................................................... 1

Γενική περιγραφή ................................................................................................................................... 1

Παρακολούθηση της ανάπτυξης ............................................................................................................3

Υποστήριξη της οικογένειας ...................................................................................................................5

Περίοδος προσαρμογής μετά τον τοκετό ...........................................................................................5

Θλίψη της μητρότητας – Επιλόχειος κατάθλιψη ...............................................................................6

Επιλόχειος ψύχωση .............................................................................................................................7

Ζήλια ανάμεσα στα αδέλφια ...............................................................................................................7

Υποστήριξη της ανάπτυξης .....................................................................................................................8

Δεσμός/προσκόλληση και σωματική επαφή ......................................................................................8

Χαρακτηριστικά του νεογνού .............................................................................................................8

Διαδικασία ύπνου ................................................................................................................................9

Κλάμα στο νεογνό ...............................................................................................................................9

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ .................................................................................................................................10

Νευρολογική εξέταση .......................................................................................................................10

Οδηγίες για γονείς ..............................................................................................................................11

Κλίμακα Λοχειακής Κατάθλιψης του Εδιμβούργου ......................................................................... 13

1.2. Ο δεύτερος μήνας ..........................................................................................................................16

Γενική περιγραφή .................................................................................................................................16

Παρακολούθηση της ανάπτυξης .......................................................................................................... 17

Υποστήριξη της οικογένειας .................................................................................................................18

Υγεία της μητέρας (σωματική και ψυχική), προσαρμογή του πατέρα, φροντίδα των άλλων

παιδιών ..............................................................................................................................................18

Υποστήριξη της ανάπτυξης ...................................................................................................................19

Σταθερότητα φροντίδας και διαδικασία προσκόλλησης ................................................................. 19

Αλληλεπίδραση γονέων-βρέφους .................................................................................................... 20

Αυτορρύθμιση-χειρισμοί που βοηθούν το μωρό να ηρεμήσει ........................................................ 20

Καθημερινές ρουτίνες-ύπνος ........................................................................................................... 20

Κινητική ωρίμανση/τοποθέτηση του βρέφους και στην πρηνή θέση «tummy time» .................... 21

Κλάμα – Βρεφικοί κολικοί ................................................................................................................ 21

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ .................................................................................................................................22

Νευρολογική εξέταση .......................................................................................................................22

Οδηγίες για γονείς .............................................................................................................................25

1.3. Ο τέταρτος μήνας ..........................................................................................................................26

Γενική περιγραφή .................................................................................................................................26

Παρακολούθηση της ανάπτυξης ..........................................................................................................27

Υποστήριξη της οικογένειας .................................................................................................................28

Ρόλος και ευθύνη των γονέων ..........................................................................................................28

Επιστροφή μητέρας στην εργασία, επιλογή προσώπου φροντίδας ................................................28

Υποστήριξη της ανάπτυξης ...................................................................................................................29

Αλληλεπίδραση γονέων και βρέφους ...............................................................................................29

Ιδιοσυγκρασία ...................................................................................................................................29

Αυτορρύθμιση ...................................................................................................................................29

xi

Σταθερές καθημερινές ρουτίνες – Οργάνωση ύπνου ......................................................................30

Παιχνίδι .............................................................................................................................................30

1.4. Ο έκτος μήνας ................................................................................................................................31

Γενική περιγραφή ................................................................................................................................. 31

Παρακολούθηση της ανάπτυξης ..........................................................................................................32

Υποστήριξη της οικογένειας .................................................................................................................33

Ρόλος και ευθύνες των γονέων - πρόσωπα φροντίδας ....................................................................33

Υποστήριξη της ανάπτυξης ...................................................................................................................33

Ιδιοσυγκρασία - αυτορρύθμιση συμπεριφοράς ...............................................................................33

Γνωστική και κινητική ανάπτυξη, παιχνίδι ......................................................................................34

Γλωσσική και κοινωνική επικοινωνία...............................................................................................34

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ .................................................................................................................................34

Νευρολογική εξέταση .......................................................................................................................34

1.5. Ο ένατος μήνας ..............................................................................................................................36

Γενική περιγραφή .................................................................................................................................36

Παρακολούθηση της ανάπτυξης ..........................................................................................................37

Υποστήριξη ανάπτυξης και οικογένειας ...............................................................................................39

Άγχος αποχωρισμού/άγχος του ξένου ..............................................................................................39

Μονιμότητα του αντικειμένου-μονιμότητα του προσώπου ............................................................ 40

Νυχτερινά ξυπνήματα ...................................................................................................................... 40

Μεταβατικό αντικείμενο ................................................................................................................... 41

Όρια ...................................................................................................................................................41

Κινητικές δεξιότητες και παιχνίδι .................................................................................................... 41

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ .................................................................................................................................42

Νευρολογική εξέταση .......................................................................................................................42

Ανάδυση κινητικής διαταραχής: πρώιμα κλινικά σημεία ................................................................42

1.6. Ο πρώτος χρόνος ...........................................................................................................................44

Γενική περιγραφή .................................................................................................................................44

Παρακολούθηση της ανάπτυξης ..........................................................................................................45

Υποστήριξη της οικογένειας .................................................................................................................47

Όρια και πειθαρχία ...........................................................................................................................47

Υποστήριξη της ανάπτυξης ...................................................................................................................47

Παιχνίδι .............................................................................................................................................47

Κινητική ωρίμανση/χρήση περπατούρας ........................................................................................48

Καθημερινές συνήθειες.....................................................................................................................48

Άγχος του ξένου - άγχος αποχωρισμού ............................................................................................48

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ .................................................................................................................................49

Διαδικασία βάδισης ..........................................................................................................................49

2. νΗΠίακΗ-ΠΡΟΣχΟΛίκΗ ΗΛίκία ...........................................................................................53

2.1. Ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη παιδιών προσχολικής ηλικίας (2–5 ετών) .................53

Εισαγωγή ..............................................................................................................................................53

Τα στάδια ανάπτυξης ............................................................................................................................53

Παράγοντες κινδύνου για την ανάπτυξη ψυχοσυναισθηματικών προβλημάτων ...............................55

Αναπτυξιακές κρίσεις στην παιδική ηλικία ..........................................................................................56

2.2. Ειδικά παιδοψυχιατρικά θέματα ..............................................................................................58

Αδυναμία ανάπτυξης μη οργανικής αιτιολογίας ..................................................................................58

xii

Ψυχογενής νανισμός .............................................................................................................................58

Παιδικό παιχνίδι ...................................................................................................................................58

Παιδικό ιχνογράφημα ..........................................................................................................................59

Κοινές φοβίες στη βρεφική και νηπιακή ηλικία ..................................................................................59

2.3. Η ηλικία των 18 μηνών ............................................................................................................... 60

Γενική περιγραφή ................................................................................................................................ 60

Παρακολούθηση της ανάπτυξης .......................................................................................................... 61

Υποστήριξη της οικογένειας .................................................................................................................63

Όρια και πειθαρχία ...........................................................................................................................63

Σχέσεις μεταξύ αδελφών ...................................................................................................................63

Υποστήριξη της ανάπτυξης ...................................................................................................................64

Αυτονομία/προσκόλληση .................................................................................................................64

Αυτόνομη σίτιση ................................................................................................................................64

Παιχνίδι .............................................................................................................................................65

Προαγωγή της γλωσσικής ανάπτυξης ..............................................................................................65

Μεταβατικά αντικείμενα ..................................................................................................................66

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ .................................................................................................................................66

Πρώιμη αναγνώριση του αυτισμού από τον παιδίατρο ...................................................................66

Τα τρομερά δίχρονα ..........................................................................................................................69

Οδηγίες για γονείς .............................................................................................................................70

2.4. Η ηλικία των 2,5 χρονών ............................................................................................................. 71

Γενική περιγραφή ................................................................................................................................. 71

Παρακολούθηση της ανάπτυξης ..........................................................................................................72

Υποστήριξη ανάπτυξης και οικογένειας ...............................................................................................74

Αυτορρύθμιση-προσοχή ...................................................................................................................74

Προαγωγή επικοινωνίας και γλώσσας .............................................................................................74

Προαγωγή κοινωνικής ανάπτυξης ...................................................................................................75

Πειθαρχία-οριοθέτηση .....................................................................................................................75

Ύπνος ................................................................................................................................................75

Οικογενειακά γεύματα ......................................................................................................................75

Παιχνίδι .............................................................................................................................................75

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ .................................................................................................................................76

Παιδικός σταθμός .............................................................................................................................76

Αγωγή τουαλέτας ..............................................................................................................................76

Οδηγίες για γονείς .............................................................................................................................77

2.5. Ο τέταρτος χρόνος ....................................................................................................................... 80

Γενική περιγραφή ................................................................................................................................ 80

Παρακολούθηση της ανάπτυξης ..........................................................................................................81

Υποστήριξη ανάπτυξης και οικογένειας ...............................................................................................82

Προαγωγή γλωσσικής και γνωστικής ανάπτυξης ............................................................................82

Παιχνίδι .............................................................................................................................................82

Παιδικός σταθμός .............................................................................................................................83

Όρια-πειθαρχία .................................................................................................................................83

Ύπνος ................................................................................................................................................83

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ .................................................................................................................................84

Διαταραχές του αυτιστικού φάσματος .............................................................................................84

Ταυτότητα φύλου ..............................................................................................................................85

xiii

Σεξουαλικότητα – Αυνανισμός .........................................................................................................85

Ανάπτυξη ηθικής ...............................................................................................................................86

2.6. Η ηλικία των 5–6 ετών ................................................................................................................87

Γενική περιγραφή .................................................................................................................................87

Παρακολούθηση της ανάπτυξης ..........................................................................................................89

Υποστήριξη ανάπτυξης και οικογένειας .............................................................................................. 90

Όρια και πειθαρχία .......................................................................................................................... 90

Εδραίωση οικογενειακών συνηθειών ............................................................................................... 91

Φυσική δραστηριότητα ..................................................................................................................... 91

Τηλεόραση .........................................................................................................................................91

Προαγωγή σχολικής ετοιμότητας .....................................................................................................92

Πρόληψη σεξουαλικής κακοποίησης ................................................................................................92

Εκτίμηση σχολικής ετοιμότητας .......................................................................................................93

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ .................................................................................................................................94

Σχολική ετοιμότητα ...........................................................................................................................94

Α. Ετοιμότητα του παιδιού ................................................................................................................94

Β. Ετοιμότητα του σχολείου ..............................................................................................................99

Γ. Ετοιμότητα της οικογένειας και της κοινότητας ..........................................................................99

Φοίτηση στο σχολείο ή επανάληψη του νηπιαγωγείου; ..................................................................99

Προαγωγή της σχολικής ετοιμότητας από τον παιδίατρο ............................................................. 101

3. ΣχΟΛίκΗ ΗΛίκία ........................................................................................................................105

3.1. Ψυχοσυναισθηματικό στάδιο ..................................................................................................105

3.2. Η ηλικία των 7–8 ετών (μέση παιδική ηλικία) .....................................................................106

Γενική περιγραφή ...............................................................................................................................106

Παρακολούθηση της ανάπτυξης ........................................................................................................107

Υποστήριξη ανάπτυξης και οικογένειας .............................................................................................108

Σχολική ζωή .....................................................................................................................................108

Ενίσχυση αυτοεκτίμησης ................................................................................................................108

Φυσική δραστηριότητα ...................................................................................................................109

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ...............................................................................................................................109

Ο ρόλος του παιδιάτρου στο παιδί με μαθησιακές δυσκολίες .......................................................109

3.3. Θέματα ειδικού παιδοψυχιατρικού ενδιαφέροντος ............................................................115

Αγχώδεις διαταραχές ...........................................................................................................................115

Παιδική κατάθλιψη..............................................................................................................................115

Προβλήματα συμπεριφοράς ................................................................................................................116

Παιδικές ψυχώσεις ..............................................................................................................................117

4. ΕΦΗΒΕία .........................................................................................................................................125

Εισαγωγή ............................................................................................................................................ 125

Σωματική ανάπτυξη ............................................................................................................................ 125

Σεξουαλικότητα .................................................................................................................................. 125

Συναισθηματική ανάπτυξη ................................................................................................................. 125

Γνωστική-γλωσσική ανάπτυξη ...........................................................................................................126

Κοινωνική ανάπτυξη ........................................................................................................................... 127

Στάδια εφηβείας .................................................................................................................................128

xiv

4.1.Πρώιμη εφηβεία (11–14 ετών) ..................................................................................................129

Υποστήριξη της οικογένειας ...............................................................................................................130

Υποστήριξη του εφήβου .....................................................................................................................130

4.2.μέση εφηβεία (14–17 ετών) ......................................................................................................131

Υποστήριξη της οικογένειας ................................................................................................................131

Υποστήριξη του εφήβου ......................................................................................................................131

4.3. Όψιμη εφηβεία (17–21 ετών) ..................................................................................................133

Υποστήριξη της ανάπτυξης ................................................................................................................. 133

4.4. μετα-εφηβεία ............................................................................................................................. 135

4.5. Θέματα ειδικού παιδοψυχιατρικού ενδιαφέροντος ...........................................................136

Διαταραχές της εφηβείας ...................................................................................................................136

Εφηβική κατάθλιψη ............................................................................................................................ 137

Παραπτωματικότητα ..........................................................................................................................139

Διαταραχές διαγωγής (συμπεριφοράς) ..............................................................................................139

Διαταραχές πρόσληψης τροφής .........................................................................................................140

Ψυχώσεις ............................................................................................................................................146

5. ΕίΔίκα ΘΕμαΤα ........................................................................................................................... 153

5.1. αναπτυξιακή διαταραχή του κινητικού συντονισμού ή το «αδέξιο» παιδί .................... 153

5.2. Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής-υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ)................................ 156

5.3. Διαταραχές βάδισης στην παιδική ηλικία ............................................................................160

5.4.Ύπνος και διαταραχές του στην παιδική ηλικία ..................................................................164

5.5. Διαταραχή καθ’ έξιν κινήσεων (τικ) .......................................................................................170

5.6. Διαταραχές αισθητηριακής ρύθμισης ................................................................................... 172

5.7. Διαταραχές σίτισης..................................................................................................................... 175

5.8. Διαταραχές του ελέγχου των σφιγκτήρων ............................................................................180

Εγκόπριση ...........................................................................................................................................180

Ενούρηση ............................................................................................................................................182

xv

Βρεφική Ηλικία

1. ΒΡΕΦίκΗ ΗΛίκία

1.1 Η πρώτη εβδομάδα ζωής

στο ξεχώρισμά τους. Ο θηλασμός, κάτω από φυσιολο-

γικές συνθήκες, εξασφαλίζει τόσο την αναγκαία βιο-

Γενική περιγραφή

λογική όσο και την ψυχική «διατροφή» του παιδιού.

Μέσω του θηλασμού το παιδί προσλαμβάνει τα απα-

Οι πρώτες μέρες μετά την έξοδο από το μαιευτήριο

ραίτητα συστατικά για τη βιολογική του ανάπτυξη,

χαρακτηρίζονται συνήθως από αρκετή αναστάτωση.

ενώ ταυτόχρονα καθησυχάζεται από το αίσθημα της

Ο ερχομός του μωρού αλλάζει οριστικά την προηγού-

πείνας. Επίσης, έχει τα πρώτα ερεθίσματα ευχαρίστη-

μενη δομή της οικογένειας και οι γονείς χρειάζεται να

σης από το στοματικό βλεννογόνο εξαιτίας των θηλα-

προσαρμοστούν στο νέο τους ρόλο.

στικών κινήσεων. Η μητρική αγκαλιά κατά το θηλα-

Επιστρέφοντας στο σπίτι, οι γονείς καλούνται να

σμό σχηματίζει μια κοιλότητα που εμπεριέχει το μωρό

φροντίσουν μόνοι το μωρό τους, και είναι φυσιολο-

κι αποτελεί συμβολικά τη συνέχεια της πρώτης μητρι-

γικό να νιώθουν ανασφαλείς. Συναισθήματα χαράς

κής κοιλότητας (μήτρα). Έτσι εξασφαλίζεται στο παιδί

και συγκίνησης εναλλάσσονται με άγχος και αγωνία

το συνεχές του συναισθήματος της ασφάλειας και στη

σχετικά με το αν η φροντίδα που παρέχουν στο μικρό

νέα του κατάσταση.

βρέφος είναι επαρκής και ανταποκρίνεται σωστά στις

Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δίνεται στη στάση

ανάγκες του.

της μητέρας και του περιβάλλοντος απέναντι στο θη-

Πρόκειται για μια μεταβατική περίοδο για τους γο-

λασμό, καθώς επίσης και στον τρόπο του θηλασμού.

νείς, αλλά και για το μωρό που θα πρέπει και αυτό να

Βασικό καθήκον του παιδιάτρου, από την πρώτη

προσαρμοστεί στο νέο του περιβάλλον.

ημέρα ζωής του παιδιού, είναι η βοήθεια στη μητέρα

Καθώς η γέννηση του παιδιού αποτελεί μια μοναδι-

να ανταποκριθεί στο ρόλο της.

κή και συνταρακτική εμπειρία, τόσο σε οργανικό όσο

Το νεογέννητο ξεκινά τη ζωή πλήρως «εξοπλισμέ-

και σε ψυχικό επίπεδο, η μητέρα χρειάζεται κάποιο

νο» για να αλληλεπιδρά με το περιβάλλον. Κινείται

χρόνο για να ανασυγκροτηθεί.

στην ανθρώπινη φωνή, προσανατολίζεται επιλεκτικά

Αντίστοιχα, το νεογέννητο πρέπει να προσαρμο-

στο γάλα της μητέρας του, προσηλώνει το βλέμμα του

στεί σε ένα περιβάλλον που είναι πολύ διαφορετικό

στο ανθρώπινο πρόσωπο και μπορεί να μιμείται κινή-

από το προστατευμένο ενδομήτριο περιβάλλον.

σεις όπως προβολή της γλώσσας ή άνοιγμα του στόμα-

Μετά τον τοκετό η μητέρα και το παιδί καλούνται

τος. Επιπλέον, χάνει το ενδιαφέρον του με την επανά-

με πιο ενεργητικό τρόπο να συνεχίσουν τη σχέση τους

ληψη και αντιδρά στα νέα ερεθίσματα με θηλαστικές

και την ανάπτυξη του δεσμού. Το αμέσως μετά τον το-

κινήσεις και αύξηση των καρδιακών παλμών και των

κετό διάστημα αποτελεί μία ενδιάμεση περίοδο μετά-

αναπνοών, γεγονός που θεωρείται προγνωστικός δεί-

βασης από την πλήρη βιολογική και ψυχική ενότητα

κτης της νοητικής ανάπτυξης.

μητέρας-παιδιού στην κατάσταση πλήρους βιολογι-

Το φαινόμενο της εναλλαγής σειράς (turn-

κού και σωματικού ξεχωρίσματος και σχετικής ψυχι-

taking) είναι η ικανότητα του βρέφους να αλληλεπι-

κής εξάρτησης και διαφοροποίησης. Κατά την περίοδο

δρά βλεμματικά με τον γονέα, να ηρεμεί και να ακούει

αυτή, η μητέρα είναι για το παιδί ο μόνος εκπρόσωπος

όταν του μιλά και να κινείται έντονα προκαλώντας με

του περιβάλλοντος, είναι το άτομο που ικανοποιεί τις

φωνούλες όταν αυτός σταματά.

ανάγκες του. Μεταξύ τους διαμορφώνεται ένα σύστη-

Μέσα από τις δραστηριότητες φροντίδας του μω-

μα επαφής έτσι που η μητέρα και το παιδί αποτελούν

ρού, και κυρίως τη διαδικασία της σίτισης, ενισχύεται

μια «δυάδα».

ο δεσμός μητέρας-παιδιού, η ποιότητα του οποίου θα

Κατά την πρώτη εβδομάδα της ζωής τίθενται ση-

επηρεάσει σημαντικά τη μετέπειτα εξέλιξη.

μαντικά ζητήματα στη σχέση του παιδιού με το περι-

Κατά τη διάρκεια του θηλασμού, μητέρα και μωρό

βάλλον του, όπως είναι ο θηλασμός, η καθαριότητα, ο

βρίσκονται σε στενή σωματική επαφή και αλληλεπί-

ύπνος, η εγγύτητα (σωματική και ψυχική), ο αποχωρι-

δραση και έτσι αναπτύσσεται μεταξύ τους ένας συγ-

σμός και η οριοθέτηση των σημαντικών προσώπων. Η

χρονισμός. Σιγά–σιγά, η μητέρα αρχίζει να ανα-

επίλυσή τους γίνεται, με διαφορετικούς ρυθμούς για

γνωρίζει τα «μηνύματα» του μωρού και μαθαίνει να

το καθένα, στο διάστημα των επόμενων εβδομάδων

ανταποκρίνεται κατάλληλα σε αυτά. Καθώς η μητέρα

και μηνών.

αισθάνεται ότι καλύπτει τις σωματικές και ψυχολο-

Ο θηλασμός είναι μια σημαντική λειτουργία ομα-

γικές ανάγκες του μωρού της, νιώθει αυτοπεποίθηση

λής μετάβασης από την αρχική ενότητα μητέρα-παιδί,

και ενδυναμώνεται στον ρόλο της.

1

Βρεφική Ηλικία

Οι μητέρες που δεν μπορούν ή αποφασίζουν να μην

γέννητα και δεν εστιάζουν καλά. Ωστόσο, τους αρέσει

θηλάσουν, έχουν και αυτές μέσα από τη σίτιση με το

ιδιαίτερα να κοιτάζουν σε πρότυπα που μοιάζουν με

μπιμπερό, στενή σωματική επαφή και σταθερή αλλη-

πρόσωπα. Δείχνουν προτίμηση σε χρωματικά ερεθί-

λεπίδραση και συγχρονισμό με το μωρό τους.

σματα σε γκρίζους τόνους και γραμμές προτιμώντας

Οι περισσότερες θεωρίες συμφωνούν ότι ο χαρα-

τις κυκλικές. Δεν μπορούν εύκολα να ξεχωρίσουν χρώ-

κτήρας κάθε βρέφους έχει κληρονομικές καταβολές

ματα. Προσηλώνουν για λίγο στα πρόσωπα και τα πα-

και δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της ανατροφής. Το

ρακολουθούν στη μέση γραμμή. Η ιδανική απόσταση

επίπεδο δραστηριότητας, η τακτικότητα των

είναι 25 περίπου εκατοστά. Ίσως η αδυναμία να δουν

βιολογικών λειτουργιών (ύπνος, πείνα, κ.ά.), η

τον κόσμο που τα περιβάλλει είναι μια φυσική πρό-

απάντηση σε νέα ερεθίσματα, η προσαρμοστι-

νοια για την ωρίμανση της οπτικής αντίληψης χωρίς

κότητα, ο ουδός ανταπόκρισης, η ένταση των

βομβαρδισμό ερεθισμάτων.

συναισθηματικών αντιδράσεων, η γενική διά-

Η αίσθηση της όσφρησης και της γεύσης εί-

θεση, η διάρκεια προσοχής αλλά και η διάσπασή

ναι ανεπτυγμένες ενδομήτρια γιατί η μυρωδιά και η

της, ορίζονται από την ιδιοσυγκρασία του βρέφους.

γεύση του αμνιακού υγρού μεταβάλλεται. Τα νεογέν-

Γίνονται αντιληπτά ήδη από τη γέννηση και επηρεά-

νητα μπορούν να ξεχωρίσουν τη μυρωδιά του μητρι-

ζουν σημαντικά τον τρόπο που αλληλεπιδρά ο γονέας

κού γάλακτος και προτιμούν τη μυρωδιά της δικής

με το παιδί.

τους μητέρας. Ήδη από τη γέννηση, δείχνουν ιδιαί-

Τις πρώτες μέρες της ζωής, υπάρχει μεγάλη ποι-

τερη προτίμηση στις γλυκές γεύσεις και αποστροφή

κιλομορφία στη συμπεριφορά του νεογνού η οποία

προς τις πικρές και ξινές. Το μητρικό γάλα έχει διαφο-

εξαρτάται από τον βαθμό της ωρίμανσης, την κα-

ρετικές γεύσεις από την καθημερινή δίαιτα της μητέ-

τάσταση εγρήγορσης, την κατάσταση πείνας ή

ρας και η έκθεση σε ποικιλία γεύσεων μπορεί να διευ-

κορεσμού καθώς και, όπως προαναφέρθηκε, από την

κολύνει την εισαγωγή των στερεών τροφών.

ιδιοσυγκρασία του. Αρχικά, παρατεταμένες περί-

Για εννιά μήνες μητέρα και παιδί βρίσκονταν σε

οδοι ύπνου διακόπτονται από βραχείες περιόδους

στενή επαφή, συνεχή και υποχρεωτική. Καθώς

εγρήγορσης. Η κατάσταση εγρήγορσης καθορίζει και

το έμβρυο μεγάλωνε, καλυμμένο μέσα στα υγρά και

την αντιδραστικότητα του νεογνού. Η αλληλεπίδραση

στους χιτώνες της μήτρας, πίεζε τους μητρικούς ιστούς

με τους γονείς μπορεί να τροποποιήσει την κατάσταση

όλο και περισσότερο, με αποτέλεσμα το αγκάλιασμα

της εγρήγορσης, η οποία σταδιακά επιμηκύνεται και

να γίνεται πιο αισθητό. Το σώμα του πιεζόταν από

περιλαμβάνει εναλλαγές νευρικότητας και ηρεμίας.

τη συνεχή ρυθμική αναπνοή της μητέρας και δονείτο

Τα νεογέννητα στερούνται συγκεκριμένου προ-

από το ρυθμικό της βηματισμό στο περπάτημά της.

γράμματος, όσον αφορά τη σίτιση και τον ύπνο τους

Ηρεμία, χαλάρωση, ένταση, αγωνία, εκφράζονταν με

και συνήθως δεν διακρίνουν τη μέρα από τη νύχτα.

τη μυϊκή τάση της κοιλιάς της μητέρας και γίνονταν

Μπορεί να κοιμούνται μεγαλύτερα χρονικά διαστήμα-

αντιληπτά από το έμβρυο. Κατά τη γέννηση, το δέρμα

τα κατά τη διάρκεια της ημέρας και να ξυπνούν συχνά

είναι το πρώτο μέρος του σώματος που χάνει μια αυτο-

τη νύχτα γιατί χρειάζεται να φάνε. Περίπου στις 6 με

νόητη παρουσία: το περίβλημα της μήτρας.

8 εβδομάδες ζωής τα βρέφη αναπτύσσουν κιρκάδιο

Έτσι, το νεογέννητο έχει πολύ ευαίσθητο στα

ρυθμό και αρχίζουν να κοιμούνται στη διάρκεια της

απτικά ερεθίσματα δέρμα. Με ένα χάδι μπορεί να

νύχτας για ένα μεγαλύτερο και συνεχόμενο χρονικό

ηρεμήσει ή αντίθετα να κλαίει σε οποιοδήποτε αρνητι-

διάστημα τουλάχιστον 5 ωρών.

κό ερέθισμα. Ψαχουλεύει με τα χεράκια του το στήθος

Γεννιούνται με ήδη ανεπτυγμένες αισθητηριακές

της μητέρας, χώνει το κεφαλάκι του στο λαιμό, τρίβε-

ικανότητες. Έχουν ιδιαίτερα αναπτυγμένη την αί-

ται ευχαριστημένο στο σώμα της. Το στήθος της μη-

σθηση της ακοής. Έχουν μνήμη της συχνότητας της

τέρας, τα χέρια, το πρόσωπό της το περικλείουν θυμί-

φωνής της μητέρας τους και των ενδομήτριων ήχων.

ζοντάς του την ενδομήτρια περίοδο. Αυτό το βοηθάει

Έτσι, ανταποκρίνονται διαφορετικά στη φωνή της

να ηρεμήσει και να χαλαρώσει. Το δέρμα του είναι το

μητέρας τους από ότι στη φωνή μιας άλλης γυναίκας,

οχυρό της προσωπικότητάς του. Έχει ανάγκη να νοιώ-

καθώς και στη μητρική τους γλώσσα από ότι σε μία

θει το άγγιγμα γιατί έτσι μόνο μπορεί να υπάρξει. Έτσι

ξένη γλώσσα. Μπορούν να ξεχωρίσουν την ανθρώπινη

μόνο μπορεί να νοιώσει ένα πλάσμα ξεχωριστό από τη

φωνή από άλλους τυχαίους ήχους αλλά και συναισθη-

μητέρα του, ένας άλλος οργανισμός, ένα πρόσωπο.

ματικές αποχρώσεις στην ομιλία. Μέσα στις πρώτες

Τέλος και η αίσθηση της ισορροπίας έχει εξελι-

λίγες μέρες της ζωής, αρχίζουν να προσανατολίζονται

χθεί σημαντικά μέχρι τη στιγμή της γέννησης, καθώς

προς τον ήχο.

το έμβρυο κολυμπάει στο αμνιακό υγρό και βρίσκεται

Η οπτική οξύτητα είναι περιορισμένη στα νεο-

σε συνθήκες βαρύτητας. Μετά τη γέννηση, το αιθου-

2

Βρεφική Ηλικία

σαίο σύστημα δίνει όλες τις πληροφορίες σχετικά με

● Αίσθημα επάρκειας στη φροντίδα (αγκαλιά, αλ-

τη θέση και τη μετατόπιση της κεφαλής που χρειάζο-

λαγή πάνας, ύπνο).

νται για την εξισορρόπηση του σώματος. Με τη διαρκή

● Σίτιση-μητρικό θηλασμό.

ενεργοποίηση του αιθουσαίου συστήματος επιτυγχά-

● Παρουσία και ρόλο πατέρα.

νονται όλοι οι κινητικοί συντονισμοί και προάγεται η

● Φροντίδα σχέσης με μεγαλύτερο παιδί και δυ-

κινητική εξέλιξη. Είναι πιθανό, το λίκνισμα μετά από τη

ναμική οικογένειας.

γέννα, εκτός από τη συναισθηματική σχέση ανάμεσα

στη μητέρα και το παιδί, να δίνει και μια αισθητηριακή

Παρακολούθηση της ανάπτυξης

προίκα ευνοϊκή για την κινητική ανάπτυξη του παιδιού.

Συζητούμε πάντοτε τις παρατηρήσεις και τις

Στην πρώτη επίσκεψη, ο παιδίατρος έχει την ευ-

ανησυχίες των γονέων σχετικά με την ανάπτυξη

καιρία να επιβεβαιώσει ότι το νεογέννητο είναι φυσι-

του μωρού, τη συμπεριφορά του, την όραση ή

ολογικό, να συζητήσει τα χαρακτηριστικά του με τους

την ακοή του.

γονείς και να παρατηρήσει την αλληλεπίδραση των

γονέων με το μωρό. Παράλληλα, μπορεί να υποδείξει

κινητική ανάπτυξη

συμπεριφορές που υποστηρίζουν το νεογέννητο κατά

τη μεταβατική αυτή περίοδο.

αδρή κινητικότητα και θέση σώματος

Είναι σημαντικό, ο παιδίατρος να ακούσει προσε-

Μετά τη γέννηση τα άνω και κάτω άκρα είναι σχετι-

κτικά τις ανησυχίες και τις απορίες των γονέων και

κά δύσκαμπτα και ο κορμός και ο αυχένας είναι χωρίς

να απαντήσει με σαφήνεια σε όλα τους τα ερωτήματα

τόνο.

υποστηρίζοντάς τους στο νέο ρόλο τους.

Ύπτια θέση

Αυτό που θεωρείται αρκετά χρήσιμο, είναι ο σχεδι-

● Άκρα σε κάμψη και συμμετρική στάση του σώ-

ασμός ενός πλάνου φροντίδας που θα ανταποκρίνεται

ματος.

στις ανάγκες του νεογνού αλλά και της οικογένειας,

● Νεογνά που γεννήθηκαν με ισχιακή προβολή

τονίζοντας την ιδιαιτερότητα αυτής της περιόδου τόσο

μπορούν και κρατούν τα κάτω άκρα σε έκταση.

για τη μητέρα όσο και για το νεογνό.

Πρηνής θέση

Αυτή η αρχική επαφή με την οικογένεια θα δώσει

● Λεκάνη ψηλά και γόνατα κάτω από την κοιλιά.

τη δυνατότητα στον παιδίατρο να υποστηρίξει τη δη-

● Χέρια κοντά στο θώρακα και αγκώνες σε κάμψη.

μιουργία σταθερού και ασφαλούς δεσμού του μωρού

● Κεφάλι γυρισμένο σε μία πλευρά του σώματος.

με το νέο του περιβάλλον, εξασφαλίζοντας τη σταθε-

● Προσπαθεί να ανασηκώσει το κεφάλι.

ρότητα και τη συνέπεια στην ικανοποίηση των ανα-

γκών του που αφορούν κυρίως στη σίτιση και τη σω-

Κοιλιακή αιώρηση

ματική εγγύτητα.

● Το κεφάλι πέφτει κάτω από το επίπεδο του σώ-

ματος.

Ζητήματα επικέντρωσης

● Τα χέρια και τα πόδια μερικώς σε κάμψη.

Πρώτη προτεραιότητα αποτελούν πάντα οι ανησυ-

Έλξη στην καθιστή θέση

χίες των γονέων. Επιπλέον θέματα για συζήτηση σε

● Στην προσπάθεια έλξης στην καθιστή θέση

αυτή την επίσκεψη είναι:

υπάρχει χρονική καθυστέρηση της κεφαλής.

● Περίοδος προσαρμογής μετά τον τοκετό.

● Όταν το νεογνό κρατείται στην καθιστή θέση,

● Συναισθηματική κατάσταση της μητέρας.

η σπονδυλική στήλη είναι καμπυλωτή (δίκην C)

● Ζήλια ανάμεσα στα αδέλφια.

και το κεφάλι πέφτει προς τα εμπρός.

● Δεσμός/προσκόλληση και σωματική επαφή.

Επικοινωνία/Γλωσσική ανάπτυξη

● Χαρακτηριστικά του νεογνού.

● Δείχνει ενδιαφέρον για την ανθρώπινη φωνή.

● Ύπνος

● Προσανατολίζεται προς τη φωνή του γονέα και

● Κλάμα, τεχνικές ανακούφισης.

ηρεμεί.

● Επικοινωνεί τις ανάγκες του μέσα από τη συ-

κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ο παιδίατρος

μπεριφορά του.

έχει τη δυνατότητα να παρατηρήσει:

● Το κλάμα του είναι αδιαφοροποίητο.

● Αλληλεπίδραση μητέρας–νεογνού.

Γνωστική ανάπτυξη – Οπτική συμπεριφορά

● Συναισθήματα μητέρας-οικογένειας.

● Προσηλώνει στιγμιαία σε πρόσωπα ή αντικεί-

● Τρόπο ανταπόκρισης και αποτελεσματικότητα

μενα.

στην ικανοποίηση των αναγκών του νεογνού.

3

Βρεφική Ηλικία

● Παρακολουθεί πρόσωπο στη μέση γραμμή.

να προκαλέσουμε και να ελέγξουμε την κινητικότητα

● Στρέφει τους οφθαλμούς προς φωτεινές πηγές

στο νεογνό και στο βρέφος. Αυτό που αξιολογούμε στα

με διάχυτο φως.

αρχέγονα αντανακλαστικά είναι:

● Κλείνει τα μάτια σε ξαφνικό και έντονο φωτι-

● Την παραμονή τους πέραν της ηλικίας που φυ-

σμό.

σιολογικά αναμένεται η εξασθένησή τους π.χ.

ζωηρό και με διάρκεια τονικό αντανακλαστικό

ακουστική συμπεριφορά

του αυχένα μετά την ηλικία των 6 μηνών αποτε-

● Προσανατολίζεται προς τον ήχο.

λεί σημείο υπερτονίας.

● Αντίδραση ξαφνιάσματος (startle response)

● Την αδυναμία εκδήλωσής τους, π.χ. η απουσία

στον θόρυβο και μείωση της κινητικότητας.

του αντανακλαστικού του Moro παρατηρείται

● Έκλυση του αντανακλαστικού Moro σε δυνατό

στα βαρέως πάσχοντα νεογνά.

θόρυβο.

● Την παρουσία κινητικής ασυμμετρίας στην εκ-

Τα αναπτυξιακά αρχέγονα αντανακλαστικά

δήλωσή τους.

Στον Πίνακα 1.1 αναγράφονται τα αρχέγονα αντα-

Αναπτύσσονται πριν από τη γέννηση και αντανακλούν

νακλαστικά με την ηλικία εμφάνισης και εξασθένησής

την ακεραιότητα του στελέχους και σπονδυλικής στή-

τους.

λης. Τα αρχέγονα αντανακλαστικά αποτελούν το

πλαίσιο όπου θα δομηθούν αργότερα οι πιο σύνθετες

Πρέπει να τονίσουμε ότι τα αρχέγονα αντανακλα-

βουλητικές συμπεριφορές. Με την ωρίμανση του κε-

στικά εξασθενούν σταδιακά πριν εξαφανιστούν όπως

ντρικού νευρικού συστήματος, τα αρχέγονα αντανα-

επίσης μπορεί να μην εκλύονται κάτω από ιδιαίτερες

κλαστικά διαφοροποιούνται και σταδιακά εξαφανί-

συνθήκες π.χ. το αντανακλαστικό της βάδισης μπο-

ζονται. Γενικότερα τα αρχέγονα αντανακλαστικά δεν

ρεί να μην εκλύεται σε ένα νυσταγμένο νεογνό και το

έχουν εντοπιστική νευρολογική αξία αλλά χρησιμο-

αντανακλαστικό της αναζήτησης και θηλασμού σε ένα

ποιούνται ευρέως γιατί με τη βοήθειά τους μπορούμε

νεογνό-βρέφος που μόλις έφαγε.

Πίνακας 1.1

νεογνικά αντανακλαστικά, ηλικία εμφάνισης και αποδρομής.

Νεογνικό αντανακλαστικό

Ηλικία εμφάνισης

Ηλικία αποδρομής

Eναγκαλισμού (Moro):

Γέννηση

4ος μήνας1

Αιφνίδια έκταση της κεφαλής σε σχέση με το σώμα προκαλεί έκταση των άνω

(από 30η εβδομάδα κύησης)

και κάτω άκρων, κάμψη του κορμού δίκην εναγκαλισμού και άνοιγμα της

παλάμης με έκταση των δακτύλων

Παλαμιαίος/πελματιαίος δραγμός (Palmar/plantar grasp)

Γέννηση

4ος-5ος μήνας (παλάμη)2

H τοποθέτηση αντικειμένου ή του δακτύλου του εξεταστή στην παλάμη ή το

(από 26η εβδομάδα κύησης)

9ος μήνας (πέλμα)

πέλμα προκαλεί ισχυρή κάμψη των δακτύλων

Τοποθέτησης (Placing):

Γέννηση

3ος μήνας

Το άγγιγμα της ραχιαίας επιφάνειας του πέλματος σε άκρο επιφάνειας

(από 34η εβδομάδα κύησης)

τραπεζιού προκαλεί ανύψωση του κάτω άκρου και τοποθέτησή του στην

επιφάνεια

Αναζήτησης (Rooting):

Γέννηση

3ος μήνας

Ο απτικός ερεθισμός του δέρματος κοντά στο στόμα του βρέφους προκαλεί

(από 34η εβδομάδα κύησης)

στροφή της κεφαλής και στόματος προς το ερέθισμα

Θηλασμού (Sucking):

Γέννηση

5ος μήνας

Άγγιγμα των χειλέων του στόματος εκλύει θηλαστικές κινήσεις

(από 28η εβδομάδα κύησης)

Αντανακλαστικό Gallant

Γέννηση

5ος μήνας

Ψαύση του δέρματος παρασπονδυλικά προκαλεί κύρτωση του κορμού προς

(από 34η εβδομάδα κύησης)

την ίδια πλευρά

Τονικό του αυχένα (Tonic neck):

1ο - 2ο μήνα

4ος μήνας3

Στροφή της κεφαλής του νεογνού σε ύπτια θέση προκαλεί έκταση του

σύστοιχου άνω άκρου και κάμψη του αντίστοιχου κάτω άκρου (στάση

«ξιφομάχου»)

1) Η αποδρομή του αντανακλαστικού του Moro γίνεται σταδιακά: τον 2ο μήνα εξασθενεί ο εναγκαλισμός, τον 3ο μήνα η έκταση των άκρων και τέλος η έκταση

των δακτύλων.

2) Ο αντανακλαστικός παλαμιαίος δραγμός εξασθενεί με την έναρξη της σύλληψης.

3) Το τονικό του αυχένα μπορεί να εκλύεται στιγμιαία και μετά τον 4ο μήνα. Αυτό που εξασθενεί σημαντικά είναι η διάρκειά του.

4

Βρεφική Ηλικία

Ιδιαίτερα για το αντανακλαστικό του Moro και

Ενδείξεις παραπομπής

δραγμού μπορούμε να πούμε τα εξής:

Σχετικά με το νεογέννητο

● Αντανακλαστικό του Moro: χαρακτηρίζε-

ται από συμμετρική ευρεία απαγωγή των άνω

● Νεογνό που δεν αντιδρά στον θόρυβο ή στο

άκρων και άνοιγμα των δακτύλων. Άμεσα τα

ιστορικό αναφέρονται παράγοντες κινδύνου

άνω άκρα έρχονται προς τη μέση γραμμή προ-

που σχετίζονται με βαρηκοΐα.

σομοιάζοντας εναγκαλισμό.

● Νεογνό που παρουσιάζει παθολογική ρόδινη

• Ασύμμετρο αντανακλαστικό μπορεί να

ανταύγεια, μόνιμο στραβισμό ή αν από το ιστο-

οφείλεται είτε σε κάταγμα κλείδας, είτε σε

ρικό αναφέρονται παράγοντες κινδύνου που

κάκωση βραχιονίου πλέγματος.

σχετίζονται με οφθαλμικές παθήσεις.

• Μη έκλυση του αντανακλαστικού του

● Νεογνό με μονόπλευρη αδυναμία του άνω ή

Moro σε νεογνό υποδηλώνει σοβαρή νευρο-

κάτω άκρου και σταθερά ασύμμετρη κινητικό-

λογική ή συστηματική διαταραχή.

τητα.

● Αντανακλαστικό του δραγμού: Ελαττωμένο

● Νεογνό με σταθερή υποτονία η οποία συνοδεύ-

ή απόν αντανακλαστικό του δραγμού στα κάτω

εται από μειωμένη λήψη τροφής και αδυναμία

άκρα σε νεογνό μπορεί να είναι ένας ευαίσθη-

θηλαστικών κινήσεων.

τος δείκτης μελλοντικής κινητικής διαταραχής.

● Νεογνό με υποτονία και μορφολογικά ευρήμα-

τα (δυσμορφίες, μικροκεφαλία, αρθρογρύπω-

Σημεία που χρειάζονται παρακολούθηση

ση, οστικές αλλοιώσεις).

Σχετικά με το νεογέννητο

● Νεογνό με υπερτονία που συνδυάζεται με στα-

● Δυσκολίες στο θηλασμό, ιδιαίτερα όταν σχετί-

θερό οπισθότονο.

ζονται με μη συντονισμένες ή αδύναμες θηλα-

Σχετικά με τους γονείς

στικές κινήσεις.

● Επιλόχειος κατάθλιψη.

● Νεογνό με φτωχή εγρήγορση.

● Εμφάνιση ψυχιατρικής διαταραχής σε έναν εκ

● Νεογνό με χαμηλό μυϊκό τόνο που δεν διαφο-

των γονέων.

ροποιείται καθώς αλλάζει το επίπεδο δραστηρι-

● Σοβαρή ρήξη του συζυγικού δεσμού.

ότητας. Οι ανωμαλίες στον μυϊκό τόνο μπορεί

● Συστηματική χρήση ψυχοδραστικών ουσιών

να είναι παροδικές. Φυσιολογική υποτονία πα-

(κάνναβη, αλκοόλ κλπ.).

ρατηρείται μετά τη λήψη τροφής, αμέσως μετά

τον ύπνο και σε φάση υπνηλίας.

Υποστήριξη της οικογένειας

● Συνεχώς ευερέθιστο νεογνό, ιδιαίτερα όταν η

ευερεθιστότητα εμμένει και μετά το φαγητό.

Περίοδος προσαρμογής μετά τον τοκετό

● Υπερτονία που δεν διαφοροποιείται καθώς αλ-

Οι πρώτες μέρες και εβδομάδες μαζί με το νέο μωρό

λάζει το επίπεδο δραστηριότητας.

είναι μια μεταβατική περίοδος.

Σχετικά με τους γονείς

Το νεογέννητο στερείται συγκεκριμένου προγράμ-

● Μητέρα με δύσκολο και εργώδη τοκετό ή άλλες

ματος, όσον αφορά τη σίτιση και τον ύπνο του και

επιπλοκές που καθυστερούν τη σωματική της

είναι φυσιολογικό οι νέοι γονείς να νιώθουν κουρα-

ανάρρωση μετά τον τοκετό.

σμένοι, ανασφαλείς και καταβεβλημένοι. Γρήγορα θα

μάθουν να ανταποκρίνονται στα μηνύματα του μωρού

● Μητέρα που έχει βιώσει πρόσφατη απώλεια

και να φροντίζουν κατάλληλα τόσο τις σωματικές όσο

π.χ. θάνατο αγαπημένου στενού συγγενή ή φί-

και τις ψυχικές του ανάγκες.

λου, διαζύγιο κ.ά.

Η αποδοχή νέων μελών στο οικογενειακό σύστη-

● Μητέρα που παρουσιάζει καταθλιπτικά συ-

μα προϋποθέτει τρεις βασικές προσαρμογές: α) την

μπτώματα.

προετοιμασία φυσικού και ψυχολογικού χώρου που

● Μητέρα που θέλει να συζητάει μόνο για δικά

θα καταλάβει το νέο μέλος, β) τη διαπραγμάτευση ως

της θέματα και όχι σχετικά με το βρέφος.

προς τη συμβολή του κάθε μέλους στη φροντίδα του

● Μονογονεϊκές οικογένειες.

παιδιού και στις υπόλοιπες υποχρεώσεις, γ) την επα-

● Έλλειψη υποστήριξης από πατέρα ή οικογένεια.

νατοποθέτηση των σχέσεων με τα μέλη της οικογένει-

● Οικογένειες με σοβαρά ψυχοκοινωνικά ή οικο-

ας καταγωγής.

νομικά προβλήματα.

Η μεγάλη αλλαγή κατά τη μετάβαση στη γονεϊκή

● Γονείς με ιστορικό χρήσης ουσιών ή αλκοόλ.

ιδιότητα, συνίσταται στη δομική μετατροπή της δυά-

5

Βρεφική Ηλικία

δας σε τριάδα, στην εμπειρία, δηλαδή των γονέων με

Αυτά τα συναισθήματα συνήθως υποχωρούν σύ-

το πρώτο παιδί. Η εμπειρία αυτή μπορεί να διαφέρει

ντομα και χωρίς συνέπειες. Επιμονή των συμπτωμά-

ριζικά με τα επόμενα παιδιά, λόγω της αποκτημένης

των για περισσότερο από δύο εβδομάδες χρειάζεται

εμπειρίας των γονέων αλλά και των ιδιοσυγκρασια-

προσοχή για την πιθανότητα μετάπτωσης σε κατάθλι-

κών διαφορών μεταξύ του ενός βρέφους και ενός επό-

ψη.

μενου.

Η επιλόχειος κατάθλιψη εκδηλώνεται στο 10–

Η αυτοπεποίθηση των γονέων σχετικά με τις γονε-

15% των νέων μητέρων, με έναρξη συνήθως τις πρώτες

ϊκές τους ικανότητες και την επάρκεια της φροντίδας

6-8 εβδομάδες μετά τον τοκετό, ενώ στο 90% των πε-

που προσφέρουν, χτίζεται πάνω στις εμπειρίες των

ριπτώσεων έχει εκδηλωθεί εντός των πρώτων 6 μηνών

πρώτων αυτών ημερών. Η πρώτη εξέταση του νεογέν-

μετά τον τοκετό. Τα κλινικά χαρακτηριστικά της επι-

νητου από τον παιδίατρο, πέρα από την επιβεβαίωση

λόχειας κατάθλιψης είναι αρκετά διαφορετικά από τα

ότι το μωρό είναι καλά, δίνει τη δυνατότητα στον παι-

μελαγχολικά συναισθήματα των πρώτων ημερών και

δίατρο να υποστηρίξει και να διευκολύνει τους γονείς

περιλαμβάνουν: σκέψεις ανεπάρκειας για τον μητρικό

στον νέο τους ρόλο.

ρόλο, αυξημένη ανησυχία για την υγεία του βρέφους,

Αν στην οικογένεια υπάρχουν σοβαρά ψυχοκοινω-

απουσία θετικών συναισθημάτων για το βρέφος, ιδεο-

νικά ή οικονομικά προβλήματα, που δεν επιτρέπουν

ληψίες και μερικές φορές αυτοκτονικό ιδεασμό.

στους γονείς να εντάξουν το μωρό στη ζωή τους και να

Η κατάθλιψη της μητέρας μπορεί να επηρεάσει

αναπτύξουν έναν νέο ρόλο για αυτούς, ο παιδίατρος

αρνητικά την αναπτυξιακή εξέλιξη του μωρού αλλά

μπορεί να χρειαστεί να παραπέμψει την οικογένεια

και τη σωματική του υγεία, καθώς απουσιάζει η επα-

στις δομές οι οποίες διατίθενται.

νατροφοδότηση των μηνυμάτων του βρέφους για

Όμως:

αλληλεπίδραση και παραμελούνται οι ανάγκες του.

● Η νέα μητέρα χρειάζεται να γνωρίζει ότι είναι

Ακόμα και σύντομες περίοδοι καταθλιπτικής συμπε-

απόλυτα φυσιολογικό να νιώθει αβεβαιότητα

ριφοράς έχουν σημαντικές επιδράσεις στη συμπερι-

και μεγάλη κούραση. Είναι σημαντικό να δια-

φορά τους βρέφους, όπως μείωση στη δραστηριότητά

βεβαιωθεί ότι η κατάσταση θα βελτιώνεται συ-

του, λιγότερη φωνοποίηση, λιγότερη συμμετοχή σε

νεχώς.

παιχνίδι αλληλεπίδρασης και λιγότερο χαμόγελο από

● Η μητέρα ενθαρρύνεται να ξεκουράζεται και να

το βρέφος.

κοιμάται όταν το μωρό κοιμάται.

Η μητέρα παράλληλα έχει αίσθημα ανεπάρκειας

● Ο πατέρας και τα μέλη της ευρύτερης οικογέ-

στον γονεϊκό της ρόλο και αυτό συχνά επιδεινώνει τα

νειας ενθαρρύνονται να συμμετέχουν στη φρο-

φαινόμενα.

ντίδα του μωρού αλλά και στις καθημερινές

Ο παιδίατρος χρειάζεται να διακρίνει τα συνηθι-

δουλειές.

σμένα και σύντομης διάρκειας συναισθήματα θλίψης

Αρκετές φορές οι νέοι γονείς κατακλύζονται από

από την επιλόχειο κατάθλιψη και ανάλογα να καθοδη-

οδηγίες και συμβουλές από το οικογενειακό και φιλικό

γήσει ή να παραπέμψει.

τους περιβάλλον, που δεν ταιριάζουν με τις δικές τους

Η απλή και εύχρηστη Κλίμακα Επιλόχειας Κα-

αντιλήψεις σχετικά με το μεγάλωμα του παιδιού τους.

τάθλιψης του Εδιμβούργου (Edinburgh Postnatal

Άλλοτε, έρχονται αντιμέτωποι με απόψεις που διίστα-

Depression Scale), απαιτεί πέντε λεπτά για τη συ-

νται ή είναι αντιφατικές. Οι νέοι γονείς πολλές φορές

μπλήρωση και βαθμολόγησή της, έχει σταθμιστεί για

αισθάνονται σύγχυση και άγχος με αυτή την κατάστα-

να χρησιμοποιείται στις Ελληνίδες και μπορεί να βοη-

ση. Η παρέμβαση του παιδιάτρου είναι σημαντική για

θήσει στην ανίχνευση των γυναικών σε κίνδυνο. Πρό-

να αποσαφηνιστούν τα διάφορα θέματα σχετικά με

κειται για ανιχνευτική δοκιμασία, είναι περισσότερο

την ανάπτυξη και την ανατροφή του παιδιού.

αξιόπιστη σε μεγάλες βαθμολογίες και απαιτείται η

διάγνωση να επιβεβαιωθεί με ψυχιατρική εξέταση.

Θλίψη της μητρότητας – Επιλόχειος

Ο παιδίατρος μπορεί να:

κατάθλιψη

● Εξηγήσει ότι είναι φυσιολογικό τις πρώτες μέ-

Κατά την προσαρμοστική αυτή περίοδο με την κα-

ρες και για 1-2 εβδομάδες η μητέρα να κλαίει

ταπόνηση από τον τοκετό, τη σωματική κόπωση και

αδικαιολόγητα και να παρουσιάζει συναισθη-

τις μεταβολές των ορμονών, είναι συχνό την πρώτη

ματική αστάθεια και ευαισθησία.

με δεύτερη εβδομάδα μετά τη γέννηση, οι μητέρες να

● Ενθαρρύνει τη μητέρα να του μιλήσει εάν τα

έχουν συναισθήματα θλίψης που συχνά ονοματίζονται

συναισθήματα που νιώθει είναι έντονα καταθλι-

ως baby blues και περιλαμβάνουν συναισθηματική

πτικά και επηρεάζουν τη λειτουργικότητά της ή

αστάθεια, κλάμα, άγχος και καταθλιπτική διάθεση.

παραμένουν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

6

Βρεφική Ηλικία

● Ενημερώσει το οικογενειακό περιβάλλον για τα

● Αταξίες και μη συμμόρφωση προς τους κανόνες

συμπτώματα της επιλόχειας κατάθλιψης.

της οικογένειας.

● Παλινδρόμηση ( διαταραχές ύπνου, τραυλισμό,

Επιλόχειος ψύχωση

δάχτυλο στο στόμα, βρέξιμο κρεβατιού, άρνηση

Η επιλόχειος ψύχωση είναι σπάνια σε σχέση με την

σίτισης και μωρουδιστική ομιλία).

κατάθλιψη (1 έως 2 ανά 1000 γεννήσεις) αλλά είναι

● Προσκόλληση συνήθως στη μητέρα, εξαρτημέ-

εξαιρετικά θορυβώδης από πλευράς συμπτωμάτων

νη συμπεριφορά και αυξημένες απαιτήσεις.

και απαιτεί επείγουσα αντιμετώπιση. Η έναρξη είναι

Απρόσμενα, μερικά παιδιά είναι υπερβολικά υπο-

αιφνίδια, συνήθως 3 έως 14 ημέρες μετά τον τοκετό.

χωρητικά ή δείχνουν υπερβολικό ενδιαφέρον για το

Στα συμπτώματα περιλαμβάνονται:

βρέφος. Καθώς το μεγαλύτερο παιδί μπορεί να φοβά-

● Ψευδαισθήσεις και παραλήρημα, συνήθως διω-

ται ότι αν συμπεριφέρεται άσχημα θα αντικαταστα-

κτικό.

θεί, συμμορφώνεται απόλυτα προκειμένου να εξα-

● Ιδέες μεγαλείου που προβάλλονται στο παιδί.

σφαλίσει τη θέση του μέσα στην οικογένεια.

● Αϋπνία.

Οι γονείς μπορεί να αισθανθούν έκπληξη, αμηχα-

● Σύγχυση και αποδιοργανωμένη, ανήσυχη ή κα-

νία ή ακόμα και απογοήτευση βλέποντας το μεγαλύτε-

τατονική συμπεριφορά.

ρό τους παιδί να ζηλεύει, παρά τις συντονισμένες προ-

● Ευμετάβλητη συμπεριφορά με εναλλαγές ευφο-

σπάθειές τους να το προετοιμάσουν κατάλληλα πολύ

ρίας-κλάματος, στενοχώριας και θυμού.

πριν γεννηθεί το αδελφάκι του.

● Κίνδυνος αυτοκτονίας, αλλά και βρεφοκτονίας.

Οι συμπεριφορές ζήλειας εμφανίζουν αυξομειώ-

Για την αντιμετώπιση της επιλόχειας ψύχωσης

σεις με τον χρόνο, τον χειρισμό από τους γονείς και

απαιτείται άμεση ψυχιατρική παρέμβαση και συχνά

την ανάπτυξη του μωρού.

νοσηλεία.

Καθώς οι ικανότητες του μωρού αλλάζουν, μπορεί

Ο κίνδυνος επανεμφάνισης επιλόχειας ψύχωσης σε

να υπάρχουν περίοδοι που η ζήλια γίνεται πιο έντο-

επόμενο τοκετό είναι 1 προς 15 μετά από ένα επιλόχειο

νη. Κάτι τέτοιο παρατηρείται στην ηλικία των 4 με 5

επεισόδιο και αυξάνει όσο αυξάνουν τα επεισόδια.

μηνών που το μωρό χαμογελάει, λέει συλλαβές και

τραβάει το ενδιαφέρον της οικογένειας και των ξένων,

Ζήλια ανάμεσα στα αδέλφια

αλλά και στο τέλος του πρώτου χρόνου που το μωρό

Η αδελφική αντιζηλία είναι μια αναμενόμενη, φυσιο-

γίνεται πιο κινητικό και εισβάλλει όλο και περισσότε-

λογική και υγιής απάντηση του μεγαλύτερου παιδιού

ρο στο χώρο του μεγαλύτερου παιδιού.

στη γέννηση του νέου αδελφού ή αδελφής. Στις περισ-

Με την πάροδο του χρόνου και τις επαναπροσαρ-

σότερες οικογένειες, δείχνει ότι το μεγαλύτερο παιδί

μογές που συμβαίνουν, το μεγαλύτερο παιδί αρχίζει

είναι κατάλληλα προσκολλημένο στους γονείς του και

να αισθάνεται σίγουρο για τη νέα του θέση στην οικο-

με τον τρόπο αυτό ανταποκρίνεται στην απειλή που

γένεια, με το κύρος και τα προνόμια της ηλικίας του.

αντιλαμβάνεται στη σχέση του μαζί τους. Σε αυτό το

Επιπρόσθετα, συνήθως αναπτύσσει μια ξεχωριστή

πλαίσιο, η εμφάνιση συμπεριφορών που δείχνουν ζή-

σχέση με το μικρότερο αδελφάκι, που μεγαλώνοντας

λεια δεν θα πρέπει να ερμηνεύεται αρνητικά.

ανταποκρίνεται περισσότερο και αλληλεπιδρά μαζί

Τα παιδιά είναι φυσικό να ζητούν κατ’ αποκλει-

του. Όσο μεγαλώνουν και τα δύο, αποδεσμεύονται

στικότητα την προσοχή, τη φροντίδα και την αγάπη

από την ανάγκη να έχουν όλη την προσοχή των γονέ-

των γονέων τους. Δεν θέλουν να μοιραστούν τίποτα

ων και οι εντάσεις αμβλύνονται. Μαθαίνουν να μοιρά-

–αυτό θα το μάθουν σιγά-σιγά– και ζηλεύουν κάθε

ζονται και να υποστηρίζουν ο ένας τον άλλο. Τότε πια

στιγμή και με κάθε αφορμή. Πολλές φορές και οι ίδιοι

εδραιώνεται η αδελφική σχέση.

οι γονείς νιώθουν αδύναμοι να διαχειριστούν τα δικά

Ο παιδίατρος εξηγεί ότι:

τους συναισθήματα απέναντι στα δύο παιδιά, ενώ η

● Οι οικογένειες που αποκτούν δεύτερο παιδί

σωματική εξάντληση από τη φροντίδα του νέου μωρού

χρειάζονται χρόνο για να προσαρμοστούν στη

μειώνει την ικανότητά τους να ανταποκρίνονται στις

νέα δομή.

σωματικές και ψυχικές ανάγκες του άλλου παιδιού.

● Η εκδήλωση ζήλειας από το μεγαλύτερο παιδί

Η αδελφική αντιζηλία εκδηλώνεται με διάφορους

είναι μια υγιής συμπεριφορά. Οι γονείς δεν θα

τρόπους, όπως:

πρέπει να ματαιώνονται, ούτε να νιώθουν ανα-

● Επιθετικότητα που απευθύνεται συχνότερα

ποτελεσματικοί όταν βλέπουν τέτοιες συμπερι-

προς τη μητέρα, αλλά μπορεί να απευθύνεται

φορές.

και στο μωρό, τον πατέρα, τους συμμαθητές,

● Πρέπει να αποφεύγονται διατυπώσεις του τύ-

τον εαυτό του.

7

Βρεφική Ηλικία

που «μεγάλος/η-μικρός/η» και τα παιδιά να

στικά στην ομαλοποίηση των σχέσεων ανάμεσα στα

καλούνται με τα ονόματά τους.

αδέλφια. Μέσα από την ασφάλεια της οικογένειας, τα

● Ο ατομικός χρόνος είναι απαραίτητος. Οι γονείς

παιδιά θα μάθουν να μοιράζονται για όλη τους τη ζωή

ενθαρρύνονται να αφιερώνουν κάθε μέρα έστω

αντικείμενα, πρόσωπα και συναισθήματα.

και λίγο ατομικό χρόνο στο μεγαλύτερο παιδί.

Ο παιδίατρος χρειάζεται να είναι προσεκτικός στην

● Τα παιδιά ωφελούνται αναπαράγοντας δραστη-

αξιολόγηση της ‘’ποιότητας’’ της παλινδρόμησης. Πολ-

ριότητες φροντίδας με τις δικές τους κούκλες/

λές φορές η γέννηση ενός αδελφού είναι η αφορμή για

αρκουδάκια.

την εμφάνιση προϋπάρχουσας διαταραχής στη σχέση

● Οι γονείς θα πρέπει να αποφύγουν σημαντικές

παιδιού-γονέα όπως π.χ. ανεπαρκής συναισθηματικός

αλλαγές στη ζωή του μεγαλύτερου παιδιού για

δεσμός, παραμέληση, χρόνια συζυγική δυσαρμονία.

λίγο. Έτσι, αλλαγές όπως μετακίνηση σε ένα νέο

Στις περιπτώσεις αυτές μπορεί να χρειαστεί η γνώμη

κρεβάτι ή νέο δωμάτιο, έναρξη παιδικού σταθ-

κάποιου ειδικού.

μού ή εκπαίδευση τουαλέτας θα πρέπει ιδανικά

να συμβούν λίγους μήνες πριν τον ερχομό του

Υποστήριξη της ανάπτυξης

μωρού ή μετά την προσαρμογή στην καινούρια

Δεσμός/προσκόλληση και σωματική

κατάσταση.

επαφή

● Οι γονείς θα πρέπει να αποφεύγουν να ωθούν

το μεγαλύτερο παιδί να συμπεριφέρεται ως

Οι γονείς ενθαρρύνονται να αγγίζουν το μωρό τους σε

«μεγάλος/η» χρησιμοποιώντας διατυπώσεις

όλες τις καθημερινές δραστηριότητες φροντίδας. Αυτό

όπως: «Δεν ντρέπεσαι ολόκληρο παιδί. Εσύ εί-

στηρίζει τη δημιουργία σταθερού δεσμού/προσκόλλη-

σαι μεγάλος για αυτά». Αυτή η θέση ακριβώς

σης, δηλ. της σχέσης που αναπτύσσει το βρέφος με το

είναι που κάνει τα παιδιά να μην θέλουν να με-

πρόσωπο που ανταποκρίνεται σταθερά και κατάλληλα

γαλώσουν. Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν το

στις ανάγκες του.

παιδί τους να μεγαλώσει, δείχνοντάς του ότι το

Οι στιγμές της τρυφερής επαφής με τα χέρια και

μεγάλωμα έχει και χαρές. Ένα σωρό πράγματα

το σώμα της μητέρας είναι πολλές: άλλαγμα, πλύσιμο,

γίνονται μαζί του επειδή έχει μεγαλώσει. Είναι

σκούπισμα, τρίψιμο, χάδια, φιλιά, χτένισμα, παιχνίδι.

σημαντικό οι γονείς να αποσυνδέσουν το μεγά-

Όλες μαζί χτίζουν τον συναισθηματικό του κόσμο, το

λωμα με τη στέρηση και να το συνδέσουν με τη

αίσθημα ασφάλειας και την καλή σχέση με το πρώτο

χαρά.

περιβάλλον. Αυτό είναι τελείως απαραίτητο για τη φυ-

● Οι γονείς θα πρέπει να είναι ανεκτικοί με παλιν-

σιολογική κοινωνική εξέλιξη του ατόμου.

δρομήσεις στη συμπεριφορά του μεγαλύτερου

Δεν υπάρχει ανώτατο όριο στην ποσότητα της σω-

παιδιού. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα σταμα-

ματικής επαφής τους πρώτους μήνες της ζωής. Δεν

τήσουν να τηρούν τους ίδιους κανόνες. Η στα-

υπάρχει κακομάθημα. Αντίθετα, αν ένα παιδί τη στε-

θερότητα και η συνέπεια βοηθούν το παιδί να

ρηθεί, θα υποφέρει αργότερα. Θα αποδεχθεί κατ’ αρ-

νιώθει ασφαλές. Οι γονείς θα πρέπει να διαβε-

χάς τη στέρηση –δεν μπορεί να κάνει αλλιώς–, αλλά

βαιώνονται ότι τα περισσότερα πισωγυρίσματα

θα μιλήσει γι’ αυτήν με χίλιους τρόπους αργότερα.

στην ανάπτυξη είναι προσωρινά.

Η σωματική επαφή συμβάλλει σημαντικά τόσο

● Οι γονείς μπορούν να επιτρέπουν στο μεγαλύ-

στην υγεία όσο και στην ανάπτυξη των πρόωρων βρε-

τερο παιδί να εκφράζει λεκτικά τα αρνητικά του

φών και των βρεφών με ανάγκη για ειδική φροντίδα.

συναισθήματα προς το μωρό. Σε καμία περί-

Ενισχύει τον ύπνο τους, τα βοηθάει να ρυθμίσουν τους

πτωση όμως δεν επιτρέπεται η άσκηση σωμα-

κύκλους ύπνου-αφύπνισης και συμβάλλει στη διαδι-

τικής βίας εναντίον του. Το ξεκάθαρο μήνυμα

κασία προσκόλλησης του γονέα με το βρέφος, η οποία

των γονέων ότι «ποτέ δεν χτυπάμε» είναι ένας

μπορεί να έχει καθυστερήσει ή και να έχει διαταραχτεί

σημαντικός κανόνας που θα βοηθήσει τα παι-

εξαιτίας της παρατεταμένης νοσηλείας ή της ανάγκης

διά να μάθουν να σέβονται τους άλλους και τον

για επαναλαμβανόμενες εισαγωγές στο νοσοκομείο.

εαυτό τους.

Χαρακτηριστικά του νεογνού

Από πολύ νωρίς οι γονείς ενθαρρύνονται να εφαρ-

μόζουν ισονομία. Αυτό σημαίνει πως σε κάθε οικο-

Οι γονείς υποστηρίζονται στο να παρατηρούν το

γένεια πρέπει να ισχύουν μερικές βασικές αρχές, δι-

μωρό τους, να αναγνωρίζουν την ιδιοσυγκρα-

καιώματα και υποχρεώσεις για όλους. Η τήρηση της

σία και τις δεξιότητές του:

ισονομίας από τους γονείς, μαζί με το σεβασμό της

● Ενημερώνονται ότι το μωρό ήδη τους αναγνω-

ατομικότητας του κάθε παιδιού, συμβάλλουν ουσια-

ρίζει και δείχνει την ευχαρίστησή του όταν το

8

Βρεφική Ηλικία

κρατούν αγκαλιά, το ταΐζουν και του μιλάνε.

τον βραδινό ύπνο, θα βοηθήσουν το μωρό να μπει σε

Σύντομα θα μάθουν πως διαφοροποιεί το κλά-

πρόγραμμα και να μπορεί να κοιμάται στη διάρκεια

μα του και τη συμπεριφορά του ανάλογα με τις

της νύχτας, όταν θα είναι περίπου 2-3 μηνών.

ανάγκες του.

● Ενθαρρύνονται να παίρνουν αγκαλιά το μωρό,

Κλάμα στο νεογνό

να του μιλάνε και να του σιγοτραγουδάνε. Είναι

Το κλάμα είναι μια παγκόσμια καθολική συμπεριφορά

σημαντικό οι γονείς να αρχίσουν να αλληλεπι-

προσαρμογής και η αποτελεσματικότερη μορφή επι-

δρούν φωνητικά με το μωρό τους.

κοινωνίας με τον έξω κόσμο. Με το κλάμα το μωρό εκ-

φράζει την ανάγκη του για φροντίδα και ανακούφιση.

Διαδικασία ύπνου

Όλα τα μωρά κλαίνε και μερικά κλαίνε περισσότε-

Η νεογνική περίοδος χαρακτηρίζεται από συχνούς

ρο. Οι βασικοί λόγοι για τους οποίους κλαίει ένα μωρό

και μικρής διάρκειας ύπνους που έχουν σχέση με την

είναι:

επάρκεια σίτισης αλλά και την ιδιοσυγκρασία του μω-

● πείνα

ρού. Έτσι, άλλα μωρά κοιμούνται περισσότερο και

● ανάγκη για αγκαλιά

άλλα λιγότερο. Ο συνολικός χρόνος ύπνου στην ηλικία

● λερωμένη ή υγρή πάνα

αυτή ποικίλλει σημαντικά και κυμαίνεται από 8 μέχρι

και 16-18 ώρες το εικοσιτετράωρο.

● κούραση ή υπερφόρτωση από πολλά ερεθίσμα-

τα

Τα νεογέννητα συνήθως δεν διακρίνουν τη μέρα

από τη νύχτα και επομένως δεν έχουν πρόγραμμα.

● νύστα

Μπορεί να κοιμούνται μεγαλύτερα χρονικά διαστήμα-

● ζέστη ή κρύο

τα κατά τη διάρκεια της ημέρας, ενώ ξυπνούν συχνά

● δυσφορία

τη νύχτα γιατί χρειάζεται να φάνε. Επομένως, το μωρό

● πόνος

θα χρειαστεί υπομονή από τη μητέρα ή τα άλλα πρό-

Από τις πρώτες μέρες ζωής το κλάμα του βρέφους

σωπα φροντίδας για να αναπτύξει σιγά-σιγά ρουτίνες

αρχίζει να διαφοροποιείται και η μητέρα μαθαίνει

στον ύπνο και τη σίτιση.

συνήθως να ξεχωρίζει τα διαφορετικά είδη κλάματος

Το νεογέννητο συχνά είναι πολύ νωθρό μετά τον

μετά από τις πρώτες εβδομάδες.

τοκετό λόγω του ίκτερου ή των φαρμάκων που χορη-

Μπορεί να υπάρχουν ώρες της ημέρας όπου το

γήθηκαν στη μητέρα. Μπορεί να χρειαστεί οι γονείς

μωρό τείνει να κλαίει περισσότερο και είναι δύσκολο

να βοηθήσουν το μωρό να ξυπνήσει για να φάει, έτσι

να ανακουφιστεί.

ώστε να σιτίζεται σταθερά κατά τη διάρκεια της ημέ-

Άμεση ανταπόκριση στο κλάμα, αποτελεσματική

ρας και της νύχτας. Μια ποικιλία από χειρισμούς που

ανακούφιση και στενή ανθρώπινη επαφή προάγουν

διεγείρουν το μωρό, όπως ήπιο κούνημα, ελαφρά χτυ-

τη συναισθηματική υγεία και την ικανότητα αυτορ-

πηματάκια, χάδια, αλλαγή πάνας και γδύσιμο, θα το

ρύθμισης του παιδιού. Οι γονείς σιγά-σιγά θα αρχί-

βοηθήσουν να περάσει σε μια κατάσταση μεγαλύτε-

σουν να αναγνωρίζουν με ποιους τρόπους μπορούν να

ρης εγρήγορσης, ώστε να μπορέσει να φάει.

ανακουφίσουν το μωρό τους όταν είναι εκνευρισμένο

Τις πρώτες εβδομάδες ζωής συχνά το μωρό κοιμά-

και κλαίει. Το μωρό που ανακουφίζεται, μαθαίνει πιο

ται μόνο στην αγκαλιά των γονέων ή στην κούνια όταν

γρήγορα πώς να ηρεμεί και μόνο του.

η μητέρα στέκεται δίπλα του. Επίσης, πολύ συχνά

Ο παιδίατρος:

κατά τη διάρκεια του θηλασμού κοιμάται ελαφρά για

● Ενθαρρύνει τους γονείς να ηρεμούν το μωρό

μικρά χρονικά διαστήματα.

τους όταν κλαίει παίρνοντάς το αγκαλιά και

Είναι σημαντικό οι γονείς να μάθουν στο μωρό ότι

λικνίζοντάς το ήρεμα, μιλώντας του γλυκά και

η νύχτα είναι διαφορετική από τη μέρα. Έτσι, κατά τη

τρυφερά ή σιγοτραγουδώντας.

διάρκεια της μέρας θα πρέπει να ανοίγουν τις κουρτί-

● Ενθαρρύνει τους γονείς να έχουν στενή σωμα-

νες ώστε να μπαίνει φως στο δωμάτιο, να παίζουν μαζί

τική επαφή με το μωρό τους. Είναι σημαντικό

του και να μην ανησυχούν ιδιαίτερα για τους καθημε-

να διαβεβαιωθούν ότι το μωρό δεν “κακομα-

ρινούς θορύβους την ώρα που το μωρό κοιμάται. Κατά

θαίνει’’ σε αυτή την ηλικία.

τη διάρκεια της νύχτας είναι σημαντικό να πέφτουν

οι τόνοι, ο φωτισμός να είναι χαμηλός και οι γονείς

Η αγκαλιά δένει το παιδί με την ασφάλεια του πα-

να μιλάνε πιο ήρεμα και λιγότερο. Σύντομα το μωρό

ρελθόντος, το ενδομήτριο περιβάλλον, το κάνει σίγου-

θα μάθει ότι η νύχτα είναι για να κοιμάται, κάτι που

ρο και δυνατό.

συνήθως επιτυγχάνεται μετά τις 6-8 εβδομάδες ζωής.

Μερικά νεογέννητα μπορεί να είναι αρκετά ανήσυ-

Εδραιώνοντας σιγά-σιγά μια σταθερή ρουτίνα για

χα ή διεγερμένα καθώς η κινητική τους συμπεριφορά

τα αναστατώνει. Ένα ελαφρύ τύλιγμα με ένα τρι-

9

Βρεφική Ηλικία

γωνικό πανί ή ένα χαλαρό φάσκιωμα πολλές φορές

εύκολα ανατάσσεται (ραιβό μετατάρσιο) αποτελεί μια

τα ηρεμεί και τα χαλαρώνει τις πρώτες εβδομάδες της

παροδική θέση του πέλματος στο νεογνό και όχι ορθο-

ζωής, καθώς περιορίζει ελαφρά τις αδιάκοπες, άβου-

παιδική διαταραχή, γι’ αυτό και χρήζει απλής παρακο-

λες κινήσεις τους. Φαίνεται πως το χαλαρό φάσκιωμα

λούθησης.

στην αρχή δίνει ένα χώρο στο νεογέννητο παρόμοιο

με αυτόν της μήτρας και διευκολύνει το μωρό μέχρι να

κρανιοσπονδυλική επισκόπηση

προχωρήσει στο επόμενο στάδιο της ωρίμανσής του.

Η περίμετρος κεφαλής αυξάνεται από 25 cm (μέση

τιμή) στην ηλικία 28 εβδομάδων κύησης, σε 35 cm στο

ΕίΔίκα ΘΕμαΤα

τελειόμηνο και σε 47 cm στο πρώτο έτος ζωής. Αντι-

στοίχως, ο εγκέφαλος ζυγίζει 400gr στη γέννηση και

Νευρολογική εξέταση

αυξάνεται στα 1.000gr το πρώτο έτος. Η περίμετρος

Τα τελειόμηνα νεογνά παρουσιάζουν εναλλαγές στο

κεφαλής είναι ένας αδρός δείκτης του εγκεφαλικού

επίπεδο δραστηριότητας με κάποια κυκλικότητα μέσα

όγκου. Τις πρώτες ημέρες της ζωής, μπορεί να υπάρ-

στην ημέρα, που επηρεάζεται από τα εξωτερικά ερεθί-

χει ασυμμετρία στο σχήμα της κεφαλής λόγω

σματα όπως τη λήψη τροφής και σε μικρότερο βαθμό

παραμόρφωσης κατά τη διέλευση από τον γεννητικό

το φως και τους θορύβους.

σωλήνα ή λόγω χρήσης εμβρυουλκού σε εργώδη το-

Η εξέταση του νεογνού είναι προτιμότερο να γίνε-

κετό. Έτσι, η παρουσία οιδήματος του κρανίου μπο-

ται σε φάση εγρήγορσης, με το νεογνό σε ηρεμία και

ρεί να δώσει λανθασμένα μεγαλύτερη περίμετρο, ενώ

τα μάτια ανοιχτά. Περιλαμβάνει:

η συμπίεση του κρανίου μπορεί να δώσει μικρότερη

περίμετρο. Για τον λόγο αυτό, η μέτρηση της περιμέ-

● έλεγχο μυϊκού τόνου

τρου κεφαλής είναι προτιμότερο να γίνεται το 2ο με 3ο

● ανίχνευση αρχέγονων αντανακλαστικών

24ωρο ώστε να αποφευχθούν λάθη.

● παρατήρηση συμμετρίας στην κινητικότητα

Η μέτρηση πρέπει να γίνεται με μη ελαστική ται-

των άκρων

νία, να μετράται η μέγιστη διάμετρος και να τοποθε-

● εξέταση μυοσκελετικού συστήματος

τείται στο διάγραμμα των εκατοστιαίων θέσεων.

● κρανιοσπονδυλική επισκόπηση

Δερματικά στίγματα στην ιεροκοκκυγική περιο-

Δοκιμασίες ελέγχου του μυϊκού τόνου:

χή μπορεί να υποδηλώνουν υποκείμενο δυσραφισμό.

Υψηλού κινδύνου δερματικά στίγματα στην περιοχή,

● Κοιλιακή αιώρηση

που χρήζουν διερεύνησης, είναι:

• Το κεφάλι πέφτει κάτω από το επίπεδο του

● αιμαγγείωμα

σώματος.

● θύσανος τριχών

• Τα χέρια και τα πόδια φυλάσσονται μερικώς

σε κάμψη.

● συρίγγιο

● Έλξη στην καθιστή θέση

● υποκείμενη μάζα

• Στην προσπάθεια έλξης στην καθιστή θέση

● δερματική «ουρά»

υπάρχει χρονική καθυστέρηση της κεφαλής.

● μεσογλουτιαία σχισμή σε σχήμα Ζ ή S

• Όταν το νεογνό συγκρατείται στην καθιστή

● δερματικά εντυπώματα

θέση, η σπονδυλική στήλη είναι καμπυλω-

Τονίζεται ότι η παρουσία δερματικού εντυπώμα-

τή (δίκην C) και το κεφάλι πέφτει προς τα

τος, ιδιαίτερα όταν είναι αβαθές και εντοπίζεται μέσα

εμπρός.

στη γλουτιαία σχισμή, δεν χρήζει διερεύνησης. Αντίθε-

τα, δερματικά εντυπώματα που έχουν βάθος, είναι με-

Εξέταση μυοσκελετικού συστήματος

γαλύτερα από 0.5cm, εντοπίζονται στο ανώτερο όριο

ανωμαλίες άκρου ποδός-ραιβοποδία

ή πάνω από τη γλουτιαία σχισμή και συνδυάζονται και

με άλλα δερματικά στίγματα στην περιοχή, θα πρέπει

Ραιβοποδία αμέσως μετά τη γέννηση μπορεί να

να ελέγχονται.

παρουσιαστεί ως μεμονωμένο ορθοπαιδικό πρόβλη-

μα ή σε συνδυασμό με άλλες συγγενείς ανωμαλίες

νεογνικός τρόμος (Jittery Newborn)

στα πλαίσια συνδρομικής κατάστασης. Επίσης, δευ-

Τα 2/3 των φυσιολογικών νεογνών εμφανίζουν ένα

τεροπαθώς η ραιβοποδία μπορεί να είναι εκδήλωση

λεπτό τρόμο, υψηλής συχνότητας >6Hz και χαμηλού

μειωμένης ενδομήτριας κινητικότητας και εμβρυϊκής

εύρους. Ο τρόμος μπορεί να εμφανιστεί με το κλάμα,

υποτονίας, και αποτελεί σημείο νευρομυϊκής παθολο-

εντοπίζεται μεμονωμένα και ασύμμετρα σε οποιοδή-

γίας (μυοπάθεια, περιφερική νευροπάθεια). Πρέπει

ποτε άκρο, είναι συχνός στην κάτω γνάθο και στα-

να σημειωθεί ότι, η παρουσία ήπιας ραιβοποδίας που

ματάει με την πρόκληση θηλαστικών κινήσεων ή με

10

Βρεφική Ηλικία

την παθητική κάμψη του μέλους. Ο νεογνικός τρόμος

εξηγώντας του ότι και αυτό τότε είχε όλη αυτή

είναι ευαίσθητος στα εξωτερικά ερεθίσματα (μπο-

τη φροντίδα και προσοχή που τώρα δέχεται το

ρεί να προκληθεί με απτικά ερεθίσματα) και δεν συ-

νέο μωρό.

νοδεύεται από αλλαγές του αυτόνομου συστήματος

● Επαινείτε κάθε θετική προσοχή που δίνει στο

(ταχυκαρδία, αγγειοκινητική αντίδραση, σιελόρροια,

μωρό.

άπνοια κλπ.) ούτε από κινήσεις των οφθαλμών. Αν και

● Σχεδιάστε δομημένες δραστηριότητες για το

τις περισσότερες φορές ο τρόμος αυτός δεν διαρκεί

μεγαλύτερο παιδί την ώρα που το μωρό κάνει

περισσότερο από 2 εβδομάδες, υπάρχουν περιπτώ-

μπάνιο ή τρώει, ώστε το μεγαλύτερο παιδί να

σεις που μπορεί να διατηρηθεί με σταδιακή εξασθένη-

είναι απασχολημένο δημιουργικά.

ση πέραν των 8 εβδομάδων χωρίς να συνδυάζεται με

● Να είστε ανεκτικοί με παλινδρομήσεις στη συ-

κάποια παθολογία.

μπεριφορά του, ενώ όμως συνεχίζετε να τηρείτε

Παθολογικό νεογνικό τρόμο παρουσιάζουν παιδιά

τους ίδιους κανόνες. Η σταθερότητα και η συνέ-

με υποξαιμική-ισχαιμική εγκεφαλοπάθεια, νεογνά με

πεια βοηθούν το παιδί σας να νιώθει ασφαλές.

υπογλυκαιμία ή άλλες μεταβολικές διαταραχές.

Τα περισσότερα πισωγυρίσματα στην ανάπτυξη

Παρατεταμένο νεογνικό τρόμο παρουσιάζουν νεο-

είναι προσωρινά.

γνά με σύνδρομο στέρησης καθώς και νεογνά με περι-

● Επιτρέψτε στο μεγαλύτερο παιδί σας να εκ-

γεννητικό στρες που δεν θα εμφανίσουν απαραίτητα

φράζει τα αρνητικά του συναισθήματα λεκτικά,

εγκεφαλική παράλυση.

αλλά μην επιτρέπετε την άσκηση σωματικής

Κρίνεται απαραίτητη η διαφοροδιάγνωση από κά-

βίας εναντίον του μωρού. Όσο το μικρότερο

ποιο επιληπτικό φαινόμενο. Στον Πίνακα 1.2 αναγρά-

παιδί δεν μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό

φονται οι κλινικές εκδηλώσεις του νεογνικού τρόμου

του, δεν θα πρέπει να αφήνετε τα δύο παιδιά

και του επιληπτικού σπασμού.

μόνα τους. Το ξεκάθαρο μήνυμα από τους γο-

νείς ότι “ποτέ δεν κτυπάμε” είναι ένας σημα-

Οδηγίες για γονείς

ντικός κανόνας που θα βοηθήσει τα παιδιά να

Τρόποι να βοηθήσουν οι γονείς τα μεγαλύτερα

μάθουν να σέβονται τους άλλους και τον εαυτό

αδέλφια μετά τον ερχομό του νέου μωρού

τους.

● Δώστε καθημερινά προσωπικό χρόνο στο μεγα-

● Επαινείτε το μεγάλο σας παιδί για τα επιτεύγ-

λύτερο παιδί σας. Αφήστε το να αποφασίσει το

ματά του όταν έχετε επισκέπτες, ώστε το μωρό

ίδιο τι θα κάνετε αυτή την ώρα.

να μην μονοπωλεί όλο το ενδιαφέρον.

● Να είστε γενναιόδωροι μαζί του στις αγκαλιές.

● Αποφύγετε να ωθείτε το παιδί σας να γίνει “με-

● Μην το πιέζετε να μοιράζεται τα πράγματά του

γάλο παιδί’’ και μην χρησιμοποιείτε εκφράσεις

με το μωρό, ακόμα και αν έχει χάσει το ενδιαφέ-

όπως ο/η μεγάλος/η και το μωρό. Χρησιμοποι-

ρον του για αυτά. Αφήστε το να αποφασίσει τι

είτε τα ονόματά τους. Σεβαστείτε την ανάγκη

είναι έτοιμο να μοιραστεί και τα υπόλοιπα να τα

του να προσπαθεί να γίνει και πάλι μωρό, χωρίς

κρατήσει σε δικό του μέρος. Το να μοιράζεται

όμως να εγκαταλείπετε τους γενικούς κανόνες

τους γονείς του σε μόνιμη βάση είναι ήδη αρκε-

του σπιτιού.

τά σκληρό.

● Συζητείστε μαζί του τα μακροπρόθεσμα πλεονε-

● Δείξτε στο μεγαλύτερο παιδί το δικό του άλ-

κτήματα του να έχεις ένα αδελφάκι, όπως το να

μπουμ με φωτογραφίες του όταν ήταν μωρό,

έχεις παρέα στο παιχνίδι και να είσαι ο αρχηγός

ή ο δάσκαλος για τον μικρό αδελφό.

Πίνακας 1.2

κλινικές εκδηλώσεις νεογνικού τρόμου και επιληπτικού σπασμού.

Κλινική εκδήλωση

Νεογνικός τρόμος

Επιληπτικός σπασμός

Συμμετοχή των οφθαλμών και βλέμματος

-

+

Ευαισθησία στα ερεθίσματα

+

-

Σημειολογία κίνησης

Λεπτός τρόμος

Κλονικές-τονικές κινήσεις

Το φαινόμενο σταματά με παθητική κάμψη

+

-

Ασυμμετρία

+

+

Τρόμος κάτω γνάθου

+

-

11

Βρεφική Ηλικία

αντιμετώπιση κλάματος

Παρακάτω αναφέρονται τρόποι με τους οποίους μπο-

ρεί να ανακουφιστεί ένα μωρό που κλαίει. Κάποιοι

από αυτούς μπορεί να είναι περισσότερο αποτελεσμα-

τικοί από άλλους:

● Εάν το μωρό θηλάζει, βάλτε το στο στήθος σας.

● Εάν το μωρό σιτίζεται με τροποποιημένο γάλα

αγελάδας και είναι ταϊσμένο, δώστε του πιπίλα.

Η πιπίλα αποστειρώνεται με τον ίδιο τρόπο που

αποστειρώνονται και τα μπιμπερό.

● Πάρτε το μωρό στην αγκαλιά σας ή βάλτε το σε

ένα μάρσιπο αγκαλιάς ώστε να είναι σε στενή

επαφή μαζί σας. Λικνίστε το ήρεμα, μιλήστε του

γλυκά και τρυφερά, σιγοτραγουδήστε του.

● Κουνήστε το μωρό ήπια και ρυθμικά μπρος-πί-

σω στο καρότσι ή βγάλτε το μια βόλτα.

● Βρείτε κάτι για να ακούσει ή να κοιτάξει. Για

παράδειγμα μια ήρεμη μουσική στο ραδιόφω-

νο, ένα χαλαρωτικό CD, μια κουδουνίστρα κλπ.

● Μπορείτε να δοκιμάσετε ένα ζεστό μπάνιο. Συ-

νήθως ηρεμεί τα μωρά για λίγο. Μερικές φορές

όμως μπορεί να τα εκνευρίσει περισσότερο.

● Χαϊδέψτε την πλάτη του μωρού σας σταθερά

και ρυθμικά, ενώ είναι ξαπλωμένο στην αγκα-

λιά σας. Μπορείτε επίσης να δοκιμάσετε να του

κάνετε μασάζ, χρησιμοποιώντας πολύ ήπιες κι-

νήσεις και μιλώντας του ήρεμα.

● Ένα ελαφρύ τύλιγμα με ένα τριγωνικό πανί ή

ένα χαλαρό φάσκιωμα πολλές φορές ηρεμεί και

χαλαρώνει το μωρό τις πρώτες εβδομάδες της

ζωής του.

12

Βρεφική Ηλικία

Κλίμακα Λοχειακής Κατάθλιψης του Εδιμβούργου

[Εdinburgh Postnatal Depression Scale (EPDS)]

Μετάφραση: Αγγελική Α. Λεονάρδου, Ιωάννης Μ. Ζέρβας, Θάλεια Δραγώνα

Αιγινήτειο Νοσοκομείο, Α΄ Ψυχιατρική Κλινική, Διευθ. Καθ. Γ. Παπαδημητρίου

Οδηγίες για τους χρήστες:

- Ζητείται από τη μητέρα να υπογραμμίσει την απάντηση που είναι πιο κοντά στο πως νιώθει τις 7 τελευταίες

μέρες.

- Πρέπει να συμπληρωθούν και οι 10 κατηγορίες.

- Πρέπει να υπάρξει μέριμνα ώστε να αποφευχθεί η πιθανότητα η μητέρα να συζητήσει τις απαντήσεις της με

άλλους.

- Η μητέρα πρέπει να συμπληρώσει το ερωτηματολόγιο η ίδια, εκτός αν δεν μιλά καλά ελληνικά ή έχει δυσκολία

στην ανάγνωση.

- Το EPDS μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ελέγξει γυναίκες 6-8 εβδομάδες μετά τη γέννα. Η κλινική εξέταση

της υγείας του παιδιού, το check up μετά τη γέννα ή μια επίσκεψη στο σπίτι, μπορούν να δημιουργήσουν κα-

τάλληλες ευκαιρίες για τη χορήγησή του.

Όνομα:

Διεύθυνση:

Ηλικία του νεογνού:

Οδηγίες:

Σας παρακαλούμε να σημειώσετε με √ την απάντηση που ταιριάζει περισσότερο στο πως νιώθατε ΤΗΝ ΕΒΔΟ-

ΜΑΔΑ ΠΟΥ ΠΕΡΑΣΕ, όχι μόνο στο πως νιώθετε αυτή τη στιγμή.

Εδώ σας δίνουμε ένα παράδειγμα:

Ένιωθα χαρούμενη

Ναι, συνεχώς

Ναι, τον περισσότερο καιρό

√

Όχι πολύ συχνά

Όχι, καθόλου

Αυτό σημαίνει: Ένιωθα χαρούμενη τον περισσότερο καιρό κατά τη διάρκεια της εβδομάδας που πέρασε.

Παρακαλούμε συμπληρώστε τις υπόλοιπες ερωτήσεις με τον ίδιο τρόπο.

ΣΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ:

1. μπορούσα να γελάω και να βλέπω την αστεία πλευρά των πραγμάτων

Τόσο, όσο μπορούσα πάντα

Όχι πάρα πολύ πια

Σίγουρα όχι και τόσο πια

Καθόλου

2. Προσδοκούσα διάφορα πράγματα με ευχαρίστηση

Τόσο, όσο μου συνέβαινε πάντα

Κάπως λιγότερο από προηγουμένως

Σίγουρα λιγότερο από προηγουμένως

Καθόλου

13

Βρεφική Ηλικία

3. *κατηγορούσα χωρίς λόγο τον εαυτό μου για ό,τι πήγαινε στραβά

Ναι, τον περισσότερο καιρό

Ναι, αρκετά συχνά

Όχι πολύ συχνά

Όχι, καθόλου

4. Ήμουν αγχωμένη ή ανήσυχη χωρίς συγκεκριμένο λόγο

Όχι, καθόλου

Σπάνια

Ναι, μερικές φορές

Ναι, πολύ συχνά

5. *Ένιωθα φόβο, πανικό χωρίς σπουδαίο λόγο

Ναι, πολύ συχνά

Ναι, μερικές φορές

Όχι πολύ

Όχι, καθόλου

6. *Δεν μπορούσα να ανταποκριθώ στις υποχρεώσεις μου

Ναι, τον περισσότερο καιρό δεν μπορούσα καθόλου να αντεπεξέλθω

Ναι, μερικές φορές δεν τα κατάφερνα τόσο καλά όσο παλιά

Όχι, τον περισσότερο καιρό τα κατάφερνα αρκετά καλά

Όχι, τα κατάφερνα τόσο καλά όπως πάντα

7. *Ήμουν τόσο κακόκεφη που είχα δυσκολία στον ύπνο

Ναι, τον περισσότερο καιρό

Ναι, μερικές φορές

Όχι, πολύ συχνά

Όχι, καθόλου

8. *Ένιωθα θλιμμένη ή δυστυχισμένη

Ναι, τον περισσότερο καιρό

Ναι, αρκετά συχνά

Όχι πολύ συχνά

Όχι, καθόλου

9. *Ήμουν τόσο κακόκεφη που έκλαιγα

Ναι, τον περισσότερο καιρό

Ναι, αρκετά συχνά

Μόνο μερικές φορές

Όχι, καθόλου

14

Βρεφική Ηλικία

10. *μου πέρασε η σκέψη να κάνω κακό στον εαυτό μου

Ναι, αρκετά συχνά

Μερικές φορές

Σχεδόν ποτέ

Ποτέ

Οι απαντήσεις βαθμολογούνται με 0, 1, 2, 3 με αύξουσα σειρά σύμφωνα με τη βαρύτητα των συμπτωμάτων. Οι

ερωτήσεις που έχουν αστερίσκο (*) βαθμολογούνται αντίστροφα ( 3, 2, 1, 0). Η συνολική βαθμολόγηση προκύπτει

από την απλή άθροιση και των δέκα απαντήσεων.

Η συνολική βαθμολόγηση ίση ή μεγαλύτερη του 10 αξιολογείται ως θετική (για τον κίνδυνο εμφάνισης ή/και πα-

ρουσίας κατάθλιψης) και χρήζει συμπληρωματικής ψυχιατρικής αξιολόγησης.

Η χρήση της κλίμακας είναι ελεύθερη με την προϋπόθεση της αναφοράς της πηγής προέλευσής της.

Πηγή: Cox, J.L., Holden, J.M., Sagovsky, R. (1987). Detection of postpartum depression. Development of the 10-item Edinburgh Postnatal Depression Scale. British Journal of Psychiatry 6/87 vol.150, 782–786.

15

Βρεφική Ηλικία

ζει αυθόρμητες ενεργητικές κινήσεις, οι οποίες είναι

1.2 Ο δεύτερος μήνας

περισσότερο ελεγχόμενες. Η κινητικότητα είναι πιο

συμμετρική, αλλά οι θέσεις/στάσεις του είναι σπάνια

Γενική περιγραφή

συμμετρικές και ξαπλώνει με το κεφάλι γυρισμένο

προς τη μία ή την άλλη πλευρά του σώματος. Αποδέ-

Στην ηλικία των 2 μηνών, οι γονείς με το βρέφος έχουν

χεται πιο ευχάριστα την ύπτια θέση.

αρχίσει να επικοινωνούν με έναν μοναδικό τρόπο, κα-

θώς το ίδιο έχει μια πιο συγκροτημένη ύπαρξη και ξε-

Το βρέφος των 2 μηνών εμφανίζει διαφοροποί-

χωρίζει με περισσότερη σιγουριά όσα το ευχαριστούν

ηση στο κλάμα του, ανάλογα με το αν πεινάει, είναι

και όσα το δυσαρεστούν. Στην ηλικία αυτή, οι γονείς

κουρασμένο, νυστάζει ή αισθάνεται δυσφορία. Αντί-

αναγνωρίζουν την ιδιοσυγκρασία και την προσωπικό-

στοιχα, οι πρώτες φωνές του μπορεί να εκφράζουν

τητά του μωρού τους και καλούνται να συγχρονιστούν

ενθουσιασμό, ευχαρίστηση ή δυσφορία. Οι γονείς με

με τους ρυθμούς και τις ικανότητές του για αλληλεπί-

τη σειρά τους, αναγνωρίζουν τις διαφορές των ήχων

δραση. Με τον τρόπο αυτό, διευκολύνουν το βρέφος

σε σχέση με τις διαφορετικές ανάγκες του παιδιού και

να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα. Καθώς το

ανταποκρίνονται κατάλληλα σε αυτές.

βρέφος μεγαλώνει, ενδυναμώνεται ο δεσμός της μη-

H λεκτική επικοινωνία από την πλευρά των γονέων

τέρας μαζί του και αναπτύσσεται μια ζεστή, στενή και

είναι πολύ σημαντική, καθώς βάζει τα θεμέλια για την

μεγάλης διάρκειας σχέση μεταξύ τους, στα πλαίσια

πρωτο-ομιλία και την κατάκτηση της γλώσσας.

της οποίας και τα δύο μέρη βιώνουν ικανοποίηση.

Η αγκαλιά αποτελεί για το βρέφος μια πολύ ση-

Από αυτή τη σχέση προκύπτει, το πρώτο μετρήσι-

μαντική ανάγκη. Δεν θα μπορέσει να τα καταφέρει

μο κοινωνικό ορόσημο, το κοινωνικό χαμόγελο.

χωρίς τη φροντίδα άλλων. Από την ενδομήτρια ζωή, με

Πρόκειται για το χαμόγελο που εκλύεται από το βρέ-

την ασφάλεια της μήτρας και για όλη τη μετέπειτα ζωή

φος, όχι αυθόρμητα όπως γινόταν μέχρι τώρα, αλλά σε

χρειάζεται ένα πλαίσιο σε σωματικό ή ψυχικό επίπεδο

ανταπόκριση στο ανθρώπινο πρόσωπο. Το πραγματι-

για να το στηρίζει. Το βρέφος δεν «κακομαθαί-

κό κοινωνικό χαμόγελο εμφανίζεται μεταξύ 6 και

νει» κρατώντας το αγκαλιά, κουνώντας το, μιλώ-

10 εβδομάδων ζωής. Το βρέφος που χαμογελά αλλάζει

ντας του και σιγοτραγουδώντας του. Αντίθετα, μέσα

δραματικά τους γονείς, καθώς αισθάνονται τελικά ότι

από αυτές τις συμπεριφορές ενδυναμώνεται η σχέση

το μωρό τους ανταποκρίνεται στη φροντίδα τους. Έτσι,

γονέα-παιδιού που αποτελεί και τη βάση για την υγιή

το πρώτο κοινωνικό χαμόγελο αποτελεί ένα μεγάλο γε-

συναισθηματική ανάπτυξη του βρέφους.

γονός στην αναπτυσσόμενη σχέση γονέα και παιδιού.

Μεταξύ 1 και 2 μηνών το βρέφος αρχίζει να ξεχωρί-

Στην ηλικία των 2 μηνών αναπτύσσεται η αμοι-

ζει το πρόσωπο της μητέρας του από αυτό μιας άγνω-

βαιότητα. Το βρέφος κοιτάζει το πρόσωπο των γο-

στης γυναίκας. Πριν συμπληρώσει τις 8 εβδομάδες

νέων του, χαμογελά και φωνοποιεί αμοιβαία. Δείχνει

ζωής, μπορεί να ακολουθεί οπτικά το πρόσωπο

προσοχή στη φωνή τους και αντιδρά με χαρά όταν οι

του γονέα του καθώς κινείται μπροστά του σε από-

αισθήσεις του διεγείρονται με ευχάριστα ερεθίσματα

σταση 20-30 εκ. Η ικανότητα εστίασης και ο έλεγχος

(απτικά, οπτικά, ακουστικά). Η αντίδραση του βρέ-

της κινητικότητας των οφθαλμών ωριμάζει γρήγορα

φους, όταν οι γονείς το αγκαλιάζουν ή του μιλούν,

τους πρώτους 3 μήνες ζωής.

ανατροφοδοτεί τους γονείς και τους γεμίζει ικανοποί-

Την ίδια χρονική περίοδο προσανατολίζεται κα-

ηση, καθώς νιώθουν ότι ανταποκρίνονται με επιτυχία

λύτερα στους ήχους, ηρεμεί με τη φωνή των οικείων

στο ρόλο τους. Αντίστοιχα, όταν οι γονείς απαντούν

του και δείχνει εγρήγορση στους ευχάριστους ήχους.

άμεσα και σταθερά στις ανάγκες του βρέφους, το

Περίπου στην ηλικία των 2 μηνών, αν οι γονείς

βοηθούν να αρχίσει να αντιλαμβάνεται τις συνέπειες

έχουν εξασφαλίσει σταθερότητα στη ρουτίνα των γευ-

των δράσεών του και έτσι χτίζεται βαθμιαία μια σχέση

μάτων και του ύπνου, το μωρό μπορεί να αρχίσει να

εμπιστοσύνης. Εδώ αναδεικνύεται η ιδιαίτερη σημα-

προσαρμόζεται στο πρόγραμμα αυτό. Τα θηλάζοντα

σία που έχει η ιδιοσυγκρασία του κάθε παιδιού στον

βρέφη συνεχίζουν τα συχνά γεύματα, ενώ τα μη θηλά-

τρόπο που αντιδρά στα γονεϊκά ερεθίσματα.

ζοντα σιτίζονται σε πιο αραιά διαστήματα. Στην ηλικία

Σε αυτή την ηλικία, η κινητική εξέλιξη του βρέ-

αυτή, αρκετά βρέφη αναπτύσσουν κιρκάδιο ρυθμό

φους του δίνει τη δυνατότητα να ελέγχει σχετικά το

και καταφέρνουν να κοιμούνται συνεχόμενα γύρω

κεφάλι όταν συγκρατείται σε όρθια θέση και να έχει

στις 4-5 ώρες το βράδυ, ενώ μπορούν και παραμένουν

στιγμιαίο έλεγχο σε πρηνή και ύπτια θέση. Τα νεογνι-

ξύπνια για μεγαλύτερα διαστήματα στη διάρκεια της

κά αντανακλαστικά αρχίζουν σταδιακά να εξασθε-

ημέρας. Είναι σημαντικό, αν είναι εφικτό, να ενισχύ-

νούν για να δώσουν τη θέση τους στη συνέχεια στις

εται η σταθερότητα των γευμάτων και διαστημάτων

αναδυόμενες βουλητικές κινήσεις. Το βρέφος εμφανί-

ύπνου για να υποστηριχθεί ένα πρότυπο ύπνου.

16

Βρεφική Ηλικία

Συνήθως, σε αυτή την περίοδο οι γονείς νιώθουν

σκεται στη μέση θέση μόνο για μικρά διαστήμα-

μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση για τις γονεϊκές τους ικα-

τα και συνήθως το κρατά στη μια πλευρά.

νότητες και για την επάρκεια της φροντίδας που προ-

● Οι κινήσεις των χεριών και ποδιών είναι μεγά-

σφέρουν.

λου εύρους και σπασμωδικές.

Ο παιδίατρος ενισχύει τη συμμετοχή και των άλλων

● Η κάμψη των άκρων μειώνεται. Σε ηρεμία οι

μελών της οικογένειας στη φροντίδα του μωρού, ενώ

αγκώνες βρίσκονται σε μερική κάμψη και ενερ-

επισημαίνει πόσο σημαντικό είναι για τα μεγαλύτερα

γητικά μπορεί σχεδόν να τα εκτείνει.

αδέλφια να έχουν δικό τους ποιοτικό χρόνο με τους

Πρηνής θέση

γονείς τους.

● Σηκώνει το κεφάλι σε 45 μοίρες και κρατά αυτή

Ζητήματα επικέντρωσης

τη στάση αρκετά δευτερόλεπτα.

Πρώτη προτεραιότητα αποτελούν πάντα οι ανησυ-

● Όταν αιωρείται με το χέρι του εξεταστή στην

χίες των γονέων. Επιπλέον θέματα για συζήτηση σε

κοιλιά του, το κεφάλι του δεν πέφτει, αλλά κρα-

αυτή την επίσκεψη είναι:

τιέται στην ίδια περίπου ευθεία με το σώμα του.

● Υγεία της μητέρας (σωματική και ψυχική), προ-

● Κλωτσά και με τα δύο πόδια εναλλάξ.

σαρμογή του πατέρα, φροντίδα των άλλων παι-

Όρθια θέση

διών.

● Μπορεί στιγμιαία να συγκρατήσει το βάρος του

● Αλληλεπίδραση γονέα-βρέφους.

αλλά συνήθως τα γόνατα υποχωρούν.

● Σταθερότητα φροντίδας και διαδικασία προ-

Λεπτή κινητικότητα

σκόλλησης.

● Οι παλάμες είναι χαλαρά κλειστές και ανοίγουν

● Ύπνος/καθημερινές ρουτίνες.

σαν βεντάλια στις εκτατικές κινήσεις των χεριών.

● Κινητική ωρίμανση/τοποθέτηση του βρέφους

και στην πρηνή θέση «tummy time».

κοινωνικo-συναισθηματική ανάπτυξη

● Κλάμα/βρεφικοί κολικοί.

● Κοιτάζει από κοντά τους γονείς του.

● Αυτορρύθμιση/χειρισμοί που βοηθούν το μωρό

● Αρχίζει να χαμογελά σε πρόσωπα, εμφανίζει

να ηρεμήσει.

κοινωνικό χαμόγελο.

● Μπορεί να ανακουφίζεται και να ηρεμεί μόνο

του για λίγο.

κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ο παιδίατρος

έχει τη δυνατότητα να παρατηρήσει:

Επικοινωνία/Γλωσσική ανάπτυξη

● Αλληλεπίδραση μητέρας – βρέφους.

● Διαφοροποιεί το κλάμα για έκφραση πείνας,

● Συναισθήματα μητέρας-οικογένειας.

δυσφορίας, κούρασης.

● Τρόπο ανταπόκρισης στη δυσφορία του βρέ-

● Παράγει ήχους π.χ. αγκού.

φους και αποτελεσματικότητα στην ικανοποίη-

● Δείχνει πιο καθαρά τις ανάγκες του για φαγητό,

ση των αναγκών του.

ύπνο, παιχνίδι, χάδι.

● Αίσθημα επάρκειας στη φροντίδα.

● Διακρίνει τους ήχους της ομιλίας, αντιδρά θετι-

● Σίτιση-μητρικό θηλασμό.

κά σε ήχους.

● Παρουσία και ρόλο πατέρα.

Γνωστική ανάπτυξη

● Φροντίδα σχέσης με μεγαλύτερο παιδί και δυ-

● Προσηλώνει σε πρόσωπα.

ναμική οικογένειας.

● Αρχίζει να παρακολουθεί αντικείμενα και ξεχω-

Παρακολούθηση της ανάπτυξης

ρίζει πρόσωπα σε μικρή απόσταση.

Συζητούμε πάντοτε τις παρατηρήσεις και τις

Οπτική συμπεριφορά

ανησυχίες των γονέων σχετικά με την ανάπτυξη

● Ακολουθεί οπτικά το πρόσωπο του γονέα του

του μωρού, τη συμπεριφορά του, την όραση ή

καθώς κινείται μπροστά του (20-25 εκ.). Μπο-

την ακοή του.

ρεί να παρακολουθήσει οριζόντια πρόσωπο ή

αντικείμενα μέχρι και 1800 μοίρες.*

κινητική ανάπτυξη

● Υπάρχει αντίδραση της κόρης στο φως, γυρνά

αδρή κινητικότητα

το κεφάλι σε φωτεινές πηγές με διάχυτο φως

Ύπτια θέση

και βλεφαρίζει αμυντικά όταν πλησιάσουμε την

● Σε επίπεδη σταθερή επιφάνεια, το κεφάλι βρί-

παλάμη μας στο πρόσωπο (defensive blink).

17

Βρεφική Ηλικία

* Αυτή η οπτική συμπεριφορά είναι εμφανής εύκολα στις 8

• Υπέρμετρη αύξηση της περιμέτρου της κε-

εβδομάδες ζωής. Μπορεί όμως να μην παρατηρηθεί στο ια-

φαλής με σημεία αυξημένης ενδοκράνιας

τρείο, καθώς εξαρτάται από το επίπεδο της εγρήγορσης του

πίεσης, όπως:

μωρού.

– Αδυναμία λήψης τροφής.

ακουστική συμπεριφορά

– Αναγωγές ή έμετοι που δεν σχετίζονται

● Προσανατολίζεται προς τους ήχους.

με τα γεύματα.

● Δείχνει εγρήγορση σε οικείους και ευχάριστους

– Εναλλαγές νωθρότητας-ευερεθιστότητας.

ήχους.

– Απουσία οπτικής παρακολούθησης.

Σημεία που χρειάζονται παρακολούθηση

– Προπέτεια πρόσθιας πηγής.

● Εάν το βρέφος δεν παρουσιάζει κοινωνικό χα-

• Παρουσία τρόμου με σταθερή εστιακότητα,

μόγελο στην ηλικία των 2 μηνών, χρειάζεται πα-

που δεν σταματά όταν πιάσουμε χαλαρά το

ρακολούθηση. Καθυστέρηση για περισσότερο

άκρο, δεν εξασθενεί προοδευτικά, επιμένει

από λίγες εβδομάδες αυτού του οροσήμου είναι

πέραν των 8 εβδομάδων ή επιδεινώνεται.

ανησυχητική, καθώς μπορεί να σχετίζεται με

* Ασυμμετρία με μειωμένη κινητικότητα του ενός μέλους,

διαταραχή της προσκόλλησης προς το πρόσω-

που είναι ορατή τους πρώτους μήνες της ζωής, υποδηλώνει

πο φροντίδας, πρόβλημα όρασης, αναπτυξιακή

συνήθως βλάβη του περιφερικού νεύρου π.χ. πάρεση βρα-

καθυστέρηση ή ακόμα και κακοποίηση ή παρα-

χιονίου πλέγματος.

μέληση.

Υποστήριξη της οικογένειας

● Η ποιότητα της διαδικασίας θηλασμού.

● Οι ελαφρά μη συζευγμένες οφθαλμικές κινή-

Υγεία της μητέρας (σωματική και ψυχική),

σεις, που παρατηρούνται συχνά σε αυτή την

προσαρμογή του πατέρα, φροντίδα των

ηλικία και συνήθως είναι παροδικές, απαιτούν

άλλων παιδιών

παρακολούθηση με την προϋπόθεση ότι το βρέ-

Ο παιδίατρος χρειάζεται να συζητήσει με τη μητέρα

φος παρουσιάζει την κατάλληλη για την ηλικία

σχετικά με την υγεία της και τη φροντίδα του εαυτού

του οπτική συμπεριφορά και η εξέταση με το

της. Οι μητέρες, συχνά αυτή την περίοδο, μπορεί να

οφθαλμοσκόπιο έχει αναδείξει και στους δύο

νιώθουν λύπη, κούραση, εκνευρισμό ή και απογοήτευ-

οφθαλμούς ρόδινη ανταύγεια του αμφιβλη-

ση σχετικά με την ικανότητά τους να φροντίζουν το

στροειδή.

μωρό. Είναι σημαντικό η μητέρα να εξασφαλίζει λίγο

● Υπέρμετρη αύξηση της περιμέτρου της κεφα-

χρόνο για τον εαυτό της, όπως και χρόνο με τον σύ-

λής, σε ένα κατά τα άλλα φυσιολογικό βρέφος,

ντροφό της. Επιπλέον, η μητέρα ενθαρρύνεται, αν εί-

με απουσία σημείων αυξημένης ενδοκράνιας

ναι εφικτό, να μην βιαστεί να επιστρέψει στη δουλειά,

πίεσης.

καθώς χρειάζεται κάποιο προστατευτικό χρόνο για τη

● Μη επιδεινούμενος τρόμος τις πρώτες 8 εβδο-

σωματική της ανάρρωση και την ψυχική της αναδιορ-

μάδες της ζωής.

γάνωση. Η γρήγορη επιστροφή στη δουλειά μπορεί να

● Ασυμμετρίες προσώπου ή κρανίου.

επηρεάσει τη διαδικασία της προσκόλλησης προς το

● Ποιότητα σχέσης.

βρέφος, καθώς και την πρόθεση της μητέρας να θη-

λάσει.

Συχνά οι πατέρες νιώθουν ότι ο ρόλος τους στην

Ενδείξεις παραπομπής

οικογένεια είναι περιορισμένος, ενώ άλλοι δυσκολεύ-

● Απουσία ανταπόκρισης στους ήχους ή παράγο-

ονται στην επαφή τους με το μωρό τους. Η στενή και

ντες κινδύνου από το ιστορικό που σχετίζονται

συνεχής σωματική και συναισθηματική σχέση της μη-

με βαρηκοΐα.

τέρας με το μωρό, μέσα από τη διαδικασία της σίτισης

● Μόνιμος στραβισμός, παθολογική ρόδινη

κάνει τον πατέρα συχνά να νοιώθει αποδυναμωμένος.

ανταύγεια ή έλλειψη προσήλωσης και παρακο-

Σε αντίθεση με τη μητέρα, ο πατέρας βρίσκεται έξω

λούθησης.

από το φώς των προβολέων. Έτσι, συχνά αισθάνεται

● Παρουσία νευρολογικών σημείων όπως:

απομονωμένος και βιώνει συναισθήματα μοναξιάς.

• Εστιακή σημειολογία που συνήθως εκφρά-

Όλοι περιμένουν από εκείνον να φροντίζει τη γυναίκα

ζεται με μειωμένη κινητικότητα μέλους ή

του, βάζοντας τις δικές του ανάγκες σε δεύτερη μοίρα.

ημιμορίου του σώματος.*

Τις πρώτες εβδομάδες μετά τον τοκετό, μπορεί να

• Σταθερή οπισθοτονική αντίδραση η οποία

εμφανίσει συμπτώματα ανάλογα της βραχύχρονης

συνοδεύεται από ευερεθιστότητα.

επιλόχειας μελαγχολίας που αισθάνονται οι γυναίκες.

18

Βρεφική Ηλικία

Η ενεργητική συμμετοχή του πατέρα στη φροντίδα

διά συχνά ωφελούνται αναπαράγοντας αυτές

του βρέφους, μειώνει το άγχος και την κατάθλιψή του.

τις δραστηριότητες με τις δικές τους κούκλες/

Πολλές φορές οι πατέρες εκδηλώνουν την ψυχική

αρκουδάκια.

τους δυσφορία με συμπεριφορές όπως να τρέπονται

● Είναι σημαντικό, οι γονείς να αφιερώνουν ιδι-

σε φυγή, να «πολεμούν» το γεγονός της μετάβασης

αίτερο χρόνο σε κάθε παιδί τους.

στην πατρότητα μέσα από καβγάδες, συμπλοκές και

● Εφόσον είναι εφικτό, η μητέρα θα πρέπει να

άλλου τύπου εντάσεις. Πολύ συχνά στρέφουν το ενδι-

αποθαρρύνεται –χωρίς να ενοχοποιείται– να

αφέρον τους στη δουλειά και απουσιάζουν πολύ από

επιστρέψει πολύ γρήγορα στη δουλειά.

το σπίτι. Οι άνδρες που γίνονται πατέρες για πρώτη

φορά εκδηλώνουν μεγαλύτερες τάσεις φυγής.

Υποστήριξη της ανάπτυξης

Στη σύγχρονη εποχή, λόγω των ραγδαίων ανακα-

τατάξεων που συντελούνται στη σύνθεση και τη μορ-

Σταθερότητα φροντίδας και διαδικασία

φή της οικογένειας, η πατρική λειτουργία ασκείται συ-

προσκόλλησης

χνά από κάποιον που μπορεί να μην είναι ο βιολογικός

Σε αυτή την ηλικία, οι γονείς αρχίζουν να βιώνουν

πατέρας του παιδιού. Η παρουσία ενός πατέρα είναι

χαρά μέσα από τη συμπεριφορά του μωρού τους,

αποτελεσματική εφόσον: (α) ο πατέρας αναγνωρίζε-

όπως είναι ένα αναδυόμενο χαμόγελο, τα πρώτα ψελ-

ται στο λόγο της μητέρας και (β) ο άνδρας που ανα-

λίσματα, τα μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα που εί-

λαμβάνει τη θέση του πατέρα είναι σε θέση να ενστερ-

ναι σε εγρήγορση και η πιο ενεργή απαντητικότητά

νιστεί την πατρική λειτουργία.

του. Καθώς οι γονείς ανταποκρίνονται σταθερά στις

Αν υπάρχουν και άλλα παιδιά στην οικογένεια, εί-

ανάγκες του, το μωρό νιώθει ασφαλές, μαθαίνει να

ναι σημαντικό να φροντίζονται οι ανάγκες τους, ενώ

τους εμπιστεύεται και αναπτύσσει σχέση προσκόλ-

οι γονείς θα πρέπει να προσπαθούν να έχουν έστω και

λησης* προς το πρόσωπο φροντίδας, που αποτελεί

λίγο προσωπικό χρόνο μαζί τους.

τη βάση για την υγιή συναισθηματική του ανάπτυξη.

Συγκεκριμένα:

Αβεβαιότητα ή νευρικότητα από την πλευρά των γο-

● Οι γονείς ενθαρρύνονται να φροντίζουν τους

νέων, συμπεριφορές που δείχνουν θλίψη, απόσυρση ή

εαυτούς τους, ώστε να μπορούν να φροντίζουν

θυμό, έλλειψη συμμετοχής του πατέρα στη φροντίδα

και το μωρό τους. Ο γονεϊκός ρόλος απαιτεί

του μωρού, χρειάζονται καθοδήγηση.

μεγάλα αποθέματα ενέργειας. Η μητέρα χρει-

Συγκεκριμένα:

άζεται ενίσχυση ώστε να διαθέτει χρόνο για τις

● Οι γονείς ενθαρρύνονται να είναι τρυφεροί και

προσωπικές της ανάγκες.

στοργικοί προς το μωρό τους και να ανταπο-

● Οι γονείς ενθαρρύνονται να διατηρήσουν τις

κρίνονται με συνέπεια στις ανάγκες του. Έτσι,

επαφές με φίλους τους και μέλη της οικογένει-

όταν είναι εκνευρισμένο θα πρέπει να προσπα-

ας, ώστε να μην απομονωθούν κοινωνικά.

θούν να το ηρεμήσουν, όταν πεινάει να το ταΐ-

● Μετά τον πρώτο μήνα, όπου εδραιώνεται ο

ζουν, όταν χαμογελάει να του χαμογελούν και

θηλασμός, ο παιδίατρος μπορεί να υποδείξει

όταν φωνοποιεί να του απαντούν. Σιγά- σιγά θα

στους πατέρες να έρθουν σε πιο στενή επαφή

αναγνωρίζουν πότε έχει ανάγκη για διέγερση

με το μωρό τους, αναλαμβάνοντας να του δώ-

και παιχνίδι και πότε για ηρεμία.

σουν κατά τη διάρκεια της νύχτας ένα γεύμα

● Οι γονείς ενθαρρύνονται να χαίρονται το μωρό

από μητρικό γάλα που έχει αντληθεί σε βρέφη

τους, να του εκφράζουν την αγάπη τους και τη

που θηλάζουν αποκλειστικά, εφόσον βέβαια η

χαρά τους για τα μικρά καθημερινά γεγονότα.

κούραση από τη δουλειά τους το επιτρέπει. Για

Η ανάπτυξη του μωρού ενισχύεται παίρνοντάς

βρέφη που δεν θηλάζουν ή δεν θηλάζουν απο-

το αγκαλιά, μιλώντας του και παίζοντας μαζί

κλειστικά, ο πατέρας μπορεί να συμμετέχει στο

του.

τάισμα με το μπουκάλι.

Η αγκαλιά δένει το παιδί με την ασφάλεια του

● Ο πατέρας ενθαρρύνεται να έρχεται σε στενή

παρελθόντος, το κάνει σίγουρο και δυνατό.

σωματική επαφή με το μωρό, όπως να περπατά

● Τονίζεται στους γονείς ότι το μικρό μωρό δεν

έχοντάς το στην αγκαλιά του, να το κάνει μπά-

«κακομαθαίνει» κρατώντας το αγκαλιά, κου-

νιο ή και να το χαλαρώνει με κούνημα ή χάδι.

νώντας το, μιλώντας του ή σιγοτραγουδώντας

● Οι γονείς ενθαρρύνονται να αφήνουν τα μεγα-

του. Αντίθετα, καθώς οι γονείς περνούν χρόνο

λύτερα αδέλφια να συμμετέχουν στη φροντίδα

με το μωρό τους με τους παραπάνω τρόπους,

του μωρού, εφόσον βέβαια το επίπεδο ανάπτυ-

ενδυναμώνεται η σχέση τους μαζί του και χτίζε-

ξης και ωριμότητάς τους το επιτρέπει. Τα παι-

ται σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα τους.

19

Βρεφική Ηλικία

Το λίκνισμα και το περπάτημα στην αγκαλιά

των συνηθισμένων καθημερινών δραστηριοτή-

προσφέρει στο μωρό βαρυτική και κινητική

των, το μωρό θα αυξήσει την ποικιλία και τη συ-

εμπειρία παρόμοια με την ενδομήτρια και το

χνότητα των ήχων που παράγει, καθώς και την

βοηθάει να ηρεμήσει αλλά και να ωριμάσει.

ανταπόκριση σε ήχους και φωνές.

● Ο γονέας θα πρέπει να ανταποκρίνεται στα ση-

● Οι γονείς ενθαρρύνονται να αγγίζουν ή να κά-

μάδια πείνας του μωρού και να το αφήνει να

νουν μασάζ στο μωρό τους. Δίνοντας απτικά

ελέγχει το πόσο θα φάει. Το μωρό θα φάει όσο

ερεθίσματα παρόμοια με αυτά που είχε στην

χρειάζεται για να μεγαλώσει σωστά.

ενδομήτρια ζωή, το βοηθούν να ηρεμήσει, να

* Ο J. Bowlby (1969) υποστήριξε ότι υπάρχει ένα ένστικτο

χαλαρώσει και να κοιμηθεί.

προσκόλλησης που ορίζει την αντίστοιχη συμπεριφορά μέ-

Το βρεφικό χάδι/μασάζ συμβάλλει σημαντικά στη

χρι τα δύο χρόνια της ζωής. Αυτή η συμπεριφορά μπορεί να

σωματική υγεία και στην ανάπτυξη των πρόωρων βρε-

περιγραφεί με πέντε διαδοχικές καταστάσεις: το πιπίλισμα,

φών, καθώς και των βρεφών που έχουν ανάγκη ειδι-

τον εναγκαλισμό, το κλάμα, το χαμόγελο και τη βλεμματική

κής φροντίδας. Τα βοηθάει να νοιώσουν ασφαλή, να

παρακολούθηση, που ωριμάζουν σχετικά ανεξάρτητα η μία

από την άλλη. Σταδιακά, μετά το δεύτερο εξάμηνο απαρτι-

κοιμηθούν, να αυτορρυθμιστούν και να οργανωθούν,

ώνονται και εστιάζονται στη μητέρα. Στον εναγκαλισμό και

ενώ παράλληλα προάγει τη βελτίωση του μυϊκού τό-

στη βλεμματική παρακολούθηση αποδίδεται σημαντικότε-

νου και της κινητικότητας.

ρος ρόλος απ’ όσο στο πιπίλισμα και στο κλάμα. Η συμπε-

ριφορά της προσκόλλησης έχει μια διπλή λειτουργία: α)

Αυτορρύθμιση-χειρισμοί που βοηθούν το

προσφέρει το αναγκαίο αίσθημα προστασίας και ασφάλειας

μωρό να ηρεμήσει

και β) επιτρέπει την κοινωνικοποίηση με τη μετάθεσή της

Ένα άλλο χαρακτηριστικό αυτής της ηλικίας είναι ότι

αργότερα από τη μητέρα στους κοντινούς ανθρώπους και

στο ευρύτερο περιβάλλον. Η συμπεριφορά της προσκόλλη-

τα μωρά αρχίζουν να ανακαλύπτουν τρόπους να ανα-

σης είναι καθοριστική για τη δόμηση της προσωπικότητας

κουφίζονται μόνα τους. Βάζουν τα χέρια στο στόμα

και θεωρείται ως μια βιολογική λειτουργία ίσης αξίας με τη

χωρίς να πεινάνε και με αυτόν τον τρόπο ανακουφί-

συμπεριφορά του ζευγαρώματος ή τη γονεϊκή συμπεριφορά

ζονται και παρηγορούνται. Πρόκειται για μια σημα-

(βλ. Ειδικά θέματα: Στάδια προσκόλλησης κατά Bowlby).

ντική συμπεριφορά που είναι αναπτυξιακά κατάλληλη

για την ηλικία τους και αποτελεί ένα σημαντικό βήμα

Αλληλεπίδραση γονέων-βρέφους

προς την κατάκτηση της ικανότητας αυτορρύθμισης.

Στην ηλικία αυτή, οι γονείς αρχίζουν να κατανοούν και

Ο παιδίατρος ενημερώνει τους γονείς ότι:

να αναγνωρίζουν την ιδιοσυγκρασία και την προσω-

● Συμπεριφορές του βρέφους όπως το να βάζει

πικότητα του μωρού τους και αρχίζουν να προσαρμό-

τα χέρια στο στόμα και να πιπιλάει τα δάκτυλα

ζουν τη συμπεριφορά τους σύμφωνα με τις ανάγκες

ή τον αντίχειρα ή να χρησιμοποιεί την πιπίλα,

του. Καθώς οι γονείς μαθαίνουν το χαρακτήρα του

είναι φυσιολογικές, κατάλληλες για την ηλικία

παιδιού τους και τον τρόπο που επεξεργάζεται τα ερε-

του και σημαντικές, διότι με αυτές μαθαίνει να

θίσματα από το περιβάλλον, κατανοούν καλύτερα τον

ηρεμεί μόνο του.

τρόπο που το μωρό τους σχετίζεται με τον κόσμο και

μπορούν να επικοινωνήσουν και να αλληλεπιδράσουν

● Εάν το μωρό κλαίει έντονα θα πρέπει να ανταπο-

μαζί του πιο αποτελεσματικά.

κρίνονται στο κλάμα του και να προσπαθούν να

το ηρεμήσουν. Υπάρχουν αρκετοί τρόποι με τους

Είναι σημαντικό οι γονείς να ενσωματώνουν δρα-

οποίους ο γονέας μπορεί να ηρεμήσει το μωρό,

στηριότητες στην καθημερινή ρουτίνα του μωρού τους

όπως το να βρίσκεται απλώς κοντά του, να του

που προάγουν τη συνεχιζόμενη διαδικασία ανάπτυ-

μιλάει, να του χαϊδεύει την πλάτη, να το κρατάει

ξης, όπως είναι το παιχνίδι/πρωτοκουβέντα μαζί του

αγκαλιά ή στο μάρσιπο, να το κουνά ρυθμικά ή

και το άγγιγμα.

να περπατάει μαζί του (βλ. οδηγίες προς γονείς).

Συγκεκριμένα:

● Κατά την ώρα του ντυσίματος, του μπάνιου, του

Καθημερινές ρουτίνες-ύπνος

φαγητού και του παιχνιδιού, ο γονέας έχει τη

Μετά τον πρώτο μήνα ζωής, οι κύκλοι ύπνου-αφύπνι-

δυνατότητα να αλληλεπιδράσει με το μωρό του.

σης ποικίλουν πολύ και εξαρτώνται από την ιδιοσυ-

Καθώς ανταποκρίνεται στους ήχους του μωρού

γκρασία του βρέφους, την επάρκεια των γευμάτων και

και του μιλά, το ενθαρρύνει να ανταποκριθεί με

την ανταπόκριση των γονέων στα περιοδικά ξυπνήμα-

φωνούλες. Αυτός ο τύπος της “εναλλαγής σει-

τά του. Στην ηλικία των 2 μηνών, το μωρό μπορεί να

ράς’’ είναι θεμελιώδης για την ανάπτυξη της

παραμείνει ξύπνιο για μεγαλύτερο χρόνο κατά τη δι-

γλώσσας και αποτελεί την πρωτο-κουβέντα.

άρκεια της ημέρας και αρχίζει να κοιμάται για μεγαλύ-

Με την ομιλία και τα τραγουδάκια στη διάρκεια

τερο και συνεχόμενο χρονικό διάστημα στη διάρκεια

20

Βρεφική Ηλικία

της νύχτας. Είναι σημαντικό να ενθαρρύνεται ένας

του αυχένα και της ωμικής ζώνης και να προάγουν τη

σταθερός και αναμενόμενος τρόπος ύπνου. Γονείς

συνολική κινητική τους ανάπτυξη. Επιπλέον, ο χρό-

που δεν επιθυμούν ένα πρόγραμμα, σταθερές ρουτί-

νος πάνω στην κοιλιά προλαμβάνει την ανάπτυξη

νες ή αντίθετα έχουν μια πολύ αυστηρή προσκόλληση

επιπέδωσης στο πίσω μέρος του κεφαλιού.

σε ένα περιοριστικό πρόγραμμα ταΐσματος μπορεί να

Συγκεκριμένα:

χρειάζονται καθοδήγηση.

● Ύπνος με την πλάτη, παιχνίδι με την κοι-

Συγκεκριμένα:

λιά. Οι γονείς ενθαρρύνονται να τοποθετούν

● Οι γονείς μπορούν να αρχίσουν να κάνουν

το μωρό τους και στην πρηνή θέση όταν είναι

προσπάθειες ώστε το μωρό τους να αναπτύξει

ξύπνιο, αλλά να το βάζουν να κοιμάται πάντα

σταθερές συνήθειες ύπνου ανταποκρινόμενοι

στην ύπτια θέση.

βεβαίως στα μηνύματά του. Η ευερεθιστότητα

● Μια καλή δραστηριότητα μετά τον πρώτο μήνα

των βρεφών πολύ συχνά οφείλεται στην έλλει-

ζωής είναι να ξαπλώνει το μωρό πάνω στο στή-

ψη ύπνου.

θος των γονέων και να κοιτάζει το πρόσωπό

● Σε αυτή την ηλικία, οι γονείς μπορούν να ξεκι-

τους.

νήσουν να εδραιώνουν μια σταθερή ρουτίνα για

το βραδινό ύπνο με χαλαρωτικές δραστηριότη-

Κλάμα – Βρεφικοί κολικοί

τες που επάγουν τον ύπνο.

Σε αυτή την ηλικία, συχνά τα μωρά έχουν περιόδους

● Στους 2 μήνες ζωής, τα μωρά συχνά έχουν ένα

ανησυχίας και κλάματος αργά το απόγευμα ή το βρά-

μεγάλο, συνεχόμενο ύπνο κατά τη διάρκεια του

δυ. Πρόκειται για μια φυσιολογική κατάσταση που

24ώρου. Πολλά μωρά έχουν αυτό τον ύπνο κατά

συνήθως ξεκινάει μετά τη δεύτερη εβδομάδα ζωής, κο-

τη διάρκεια της ημέρας. Οι γονείς μπορούν να

ρυφώνεται μεταξύ του πρώτου και δεύτερου μήνα και

προσπαθήσουν να βοηθήσουν το μωρό τους να

εξαφανίζεται περίπου στους 3 με 4 μήνες ζωής. Παρα-

μετακινήσει τον μεγαλύτερης διάρκειας ύπνο

τηρείται σε όλους τους πολιτισμούς και με διαφορε-

στη διάρκεια της νύχτας. Η πιο συχνή σίτιση

τικούς τρόπους φροντίδας του βρέφους, γεγονός που

κατά τη διάρκεια της ημέρας βοηθάει το μωρό

δείχνει ότι αυτή η συμπεριφορά είναι μέρος της φυ-

να έχει ένα μεγάλο, χωρίς διακοπές, ύπνο κατά

σιολογικής ανάπτυξης. Καθώς το βρέφος κουράζεται

τη διάρκεια της νύχτας.

στη διάρκεια της ημέρας, δεν μπορεί να επεξεργαστεί

● Οι γονείς πρέπει να αποθαρρύνονται σε αυτή

τα περιβαλλοντικά ερεθίσματα, υπερφορτώνεται και

την ηλικία να ανταποκρίνονται άμεσα σε κάθε

εκφράζει όλη αυτήν την ένταση με κλάμα. Οι γονείς

μικρό κλαψούρισμα του μωρού τους στη διάρ-

πρέπει να καταλάβουν ότι με το να ανταποκρίνονται

κεια της νύχτας, καθώς μια τέτοια συμπεριφο-

γρήγορα στο κλάμα του μωρού τους, το μαθαίνουν να

ρά ενισχύει τα συχνά νυχτερινά ξυπνήματα στο

εμπιστεύεται ότι θα το φροντίσουν. Το βρέφος δεν

μέλλον. Μερικές φορές, ένα χάδι στην πλάτη

‘‘κακομαθαίνει’’ με αυτό τον τρόπο. Οι περισσότεροι

του μωρού, ενώ παραμένει στην κούνια του

γονείς διαπιστώνουν ότι παίρνοντας το μωρό αγκαλιά,

μπορεί να είναι αρκετό για να το ηρεμήσει και

κουνώντας το ήπια και ρυθμικά ή ταΐζοντάς το, βοη-

να κοιμηθεί. Στην περίπτωση που το μωρό δεν

θούν να υποχωρήσει το κλάμα και το μωρό να κοιμη-

ηρεμεί και εκνευρίζεται περισσότερο, οι γο-

θεί ήρεμα.

νείς θα πρέπει να το βοηθήσουν παίρνοντάς το

Όταν τα παραπάνω επεισόδια κλάματος και ανη-

αγκαλιά ή ταΐζοντάς το.

συχίας είναι πολύ πιο έντονα ή μεγαλύτερα σε χρονική

Τα παιδιά που θηλάζουν αποκλειστικά, είναι δυ-

διάρκεια, χρησιμοποιείται ο όρος βρεφικοί κολικοί.

σκολότερο αν ξυπνήσουν τη νύχτα να μην αναζητή-

Επομένως, οι κολικοί αποτελούν πιο σοβαρή μορφή

σουν το στήθος της μητέρας τους.

μιας συμπεριφοράς που παρατηρείται στην πλειοψη-

φία των βρεφών σε αυτή την ηλικία.

Κινητική ωρίμανση/τοποθέτηση του

Για τον ορισμό τους χρησιμοποιείται ο «κανόνας

βρέφους και στην πρηνή θέση «tummy

του 3» του Wessel σύμφωνα με τον οποίο οι κολικοί

time»

συμβαίνουν όταν ένα βρέφος απόλυτα υγιές και

Καθώς ο παιδίατρος παρατηρεί το μωρό στην πρηνή

καλά ταϊσμένο, έχει παροξυσμικά επεισόδια

θέση έχει την ευκαιρία να συζητήσει με τους γονείς

ανησυχίας, εκνευρισμού και κλάματος που δι-

τη σημασία του χρόνου πάνω στην κοιλιά (tummy

αρκούν περισσότερο από 3 ώρες την ημέρα, για

time) στις καθημερινές δραστηριότητες του μωρού. Η

περισσότερες από 3 ημέρες την εβδομάδα και

πρηνής θέση εκπαιδεύει τα μωρά να κρατάνε το κε-

για περισσότερες από 3 εβδομάδες. Οι βρεφικοί

φάλι τους ψηλά αλλά και να ενδυναμώνουν τους μύες

κολικοί παρατηρούνται τόσο σε βρέφη που θηλάζουν

21

Βρεφική Ηλικία

όσο και σε βρέφη που πίνουν τροποποιημένο γάλα

λιγότερα επεισόδια κλάματος ή ανήσυχης συ-

αγελάδας. Προσβάλλονται εξίσου και τα δύο φύλα. Τα

μπεριφοράς. Οι αλλαγές στον τύπο του τροπο-

πρόωρα βρέφη μπορεί να παρουσιάσουν τους κολι-

ποιημένου γάλακτος αγελάδας πολύ σπάνια βο-

κούς λίγο αργότερα, σύμφωνα με τη διορθωμένη ηλι-

ηθούν, καθώς δεν έχει αποδειχτεί ότι οι κολικοί

κία τους, ενώ μπορεί αυτή η ανησυχία να παραμείνει

οφείλονται σε αλλεργία στο γάλα αγελάδας ή σε

και σε λίγο μεγαλύτερη ηλικία.

δυσανεξία στη λακτόζη.

Ο παιδίατρος θα πρέπει να δίνει χρόνο στην οικο-

● Έχει θετική και αισιόδοξη προσέγγιση. Πρέπει

γένεια με βρέφος που παρουσιάζει επίμονους και σο-

να τονίζει στους γονείς ότι το μωρό είναι φυσι-

βαρούς κολικούς, καθώς μια τέτοια συμπεριφορά από

ολογικό.

το βρέφος μπορεί να αναστατώσει την οικογένεια.

● Εξηγεί στους γονείς ότι πολλές φορές η δική

Συγκεκριμένα ο παιδίατρος:

τους υπερβολική αγωνία ενισχύει την εμφάνιση

● Διαβεβαιώνει τους γονείς ότι το βρέφος είναι

των κολικών.

απόλυτα υγιές.

Δοκιμάζοντας κάποια από τα παραπάνω μέτρα,

● Εξηγεί ότι η ανησυχία και το κλάμα σε αυτή την

οι κολικοί συνήθως βελτιώνονται και υποχωρούν στο

ηλικία είναι μια μορφή συμπεριφοράς. Οι γο-

τέλος του πρώτου τριμήνου. Συχνά, οι ίδιοι οι γονείς

νείς ενός μωρού με κολικούς θα πρέπει να δια-

ανακαλύπτουν τρόπους για να ανακουφίσουν και να

βεβαιώνονται ότι το μωρό τους δεν παρουσιάζει

ηρεμήσουν το μωρό τους. Οι συχνές τηλεφωνικές επι-

μια παθολογική κατάσταση, αλλά μια αναμενό-

κοινωνίες είναι βοηθητικές και σημαντικές καθώς εν-

μενη, φυσιολογική συμπεριφορά.

δυναμώνουν τη θεραπευτική σχέση. Η φαρμακευτική

● Απαλύνει το άγχος των γονέων και τονίζει

αγωγή δεν ενδείκνυται στην αντιμετώπιση των κολι-

πόσο σημαντικό είναι να ξεκουράζονται έστω

κών. Σε πολύ σοβαρές περιπτώσεις, όπου η συμπερι-

και λίγο. Ένταση, κούραση και άγχος μπορεί

φορά του βρέφους προκαλεί σημαντική ένταση στους

να επιδεινώσουν τους παροξυσμούς κλάματος.

γονείς και θέτει σε κίνδυνο την υγιή και ασφαλή αλλη-

Μπορεί να προταθεί στη μητέρα να κάνει ένα

λεπίδραση του παιδιού μαζί τους, συνιστάται η αξιο-

διάλειμμα το απόγευμα και τη φροντίδα του

λόγηση ή και η συμβουλευτική των γονέων από ειδικό.

βρέφους να την αναλάβει ένα πιο ξεκούραστο

Ο χρόνος που δίνει ο παιδίατρος στο βρέφος με

άτομο από το οικογενειακό περιβάλλον.

τους κολικούς και την οικογένειά του έχει ιδιαίτερη

● Ενημερώνει τους γονείς ότι θα πρέπει να απο-

αξία. Οι γονείς σιγά-σιγά καταλαβαίνουν ότι αυτή η

φεύγουν την υπερδιέγερση του μωρού. Συχνά,

ένταση είναι μέρος της ιδιοσυγκρασίας του βρέφους

οι γονείς ενός μωρού με κολικούς μπορεί να

και ότι πρόκειται για μια συμπεριφορά που πρέπει να

υπερβάλλουν μαζί του, όπως ταΐζοντάς το πολύ

μάθουν να τη διαχειρίζονται χωρίς ιδιαίτερη ανησυχία

συχνά ή σηκώνοντάς το πολλές φορές. Σε αυτή

και άγχος.

την περίπτωση ο παιδίατρος μπορεί να προτεί-

Καμιά φορά οι γονείς στην προσπάθεια να ηρεμή-

νει τις ακόλουθες παρεμβάσεις:

σουν ένα μωρό που κλαίει ασταμάτητα αυξάνουν τόσο

• Συμπεριφορές που ηρεμούν, όπως ήπιο λί-

πολύ την ένταση του κουνήματος –από το δικό τους

κνισμα και χρήση πιπίλας. Μερικές φορές,

άγχος– που το τραντάζουν δυνατά.

το ανήσυχο μωρό ηρεμεί κρατώντας το σε

Ο παιδίατρος πρέπει να ενημερώνει για το πόσο

πρηνή θέση, παράλληλα προς το πάτωμα πι-

ευαίσθητο είναι το κεφάλι του μωρού. Όταν το

έζοντας λίγο την κοιλιά του ή κουνώντας το

μωρό είναι ιδιαίτερα ανήσυχο και κλαίει επίμονα

ήπια και αργά μπρος-πίσω.

δεν θα πρέπει ποτέ να τραντάζεται προκειμέ-

• Έναν μονότονο θόρυβο, που συχνά αναφέ-

νου να ηρεμήσει. Μια τέτοια συμπεριφορά μπορεί

ρεται από τους γονείς ως αποτελεσματικός.

να προκαλέσει σοβαρή και μόνιμη εγκεφαλική βλάβη

• Υπενθυμίζει στη μητέρα που θηλάζει, τον

(shaken baby syndrome).

απαιτούμενο περιορισμό της καφεΐνης, της

ΕίΔίκα ΘΕμαΤα

σοκολάτας ή ίσως διεγερτικών φαρμάκων

που μπορεί να καταναλώνει.

νευρολογική εξέταση

● Κάνει μια σύντομη ανασκόπηση του τρόπου

Η νευρολογική εξέταση σε αυτή την ηλικία περιλαμ-

σίτισης. Το βρέφος θα πρέπει να σιτίζεται σε

βάνει:

ήρεμο περιβάλλον με τη μητέρα να νιώθει άνε-

● Παρατήρηση ασυμμετρίας στην κινητικότητα

τα μαζί με το μωρό της. Τα μωρά που θηλάζουν

των άκρων.

συχνά στη διάρκεια της ημέρας παρουσιάζουν

● Έλεγχο μυϊκού τόνου.

22

Βρεφική Ηλικία

● Έλεγχο μεγέθους και σχήματος κεφαλής.

ηλικία και το φύλο του βρέφους.

● Εξέταση μυοσκελετικού συστήματος:

Η ανεύρεση μικροκεφαλίας έχει μικρότερη αξία

• σπονδυλική επισκόπηση

εάν το βρέφος είναι συμμετρικά μικρό, υπάρχει οικο-

• έλεγχος για ραιβόκρανο

γενειακό ιστορικό μικροκεφαλίας και απουσιάζουν

μορφολογικά στίγματα.

Σχήμα και μέγεθος κεφαλής

Τα αναπτυξιακά προβλήματα που μπορεί να υπάρ-

Η μέτρηση της περιμέτρου της κεφαλής πρέπει να γί-

χουν στις ελαφρές μορφές μικροκεφαλίας (2–3 στα-

νεται με μη ελαστική ταινία, να μετράται η μέγιστη δι-

θερές αποκλίσεις) δεν είναι δυνατόν να ανιχνευτούν

άμετρος και να τοποθετείται στο διάγραμμα των εκα-

πριν από το 18ο μήνα της ζωής.

τοστιαίων θέσεων.

Η μικροκεφαλία χρήζει περαιτέρω διερεύνησης

Μακροκεφαλία είναι η παθολογική κατάσταση

όταν είναι επίκτητη και όταν συνοδεύεται από:

που χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη περίμετρο κεφα-

● Ψυχοκινητική παλινδρόμηση

λής και παρεκκλίνει περισσότερο από 3 SD (σταθερές

● Δυσμορφικά στοιχεία

αποκλίσεις) από τον μέσο όρο για την ηλικία και το

Ασυμμετρία/διαταραχή στο σχήμα

φύλο. Σημειώνεται ότι, σημαντικότερη πληροφορία

του κρανί-

για υποκείμενη παθολογία αποτελεί ο ρυθμός αύξησης

ου μπορεί να συμβεί στα πλαίσια:

της περιμέτρου κεφαλής μέσα στον χρόνο παρά μια

● Κρανιοσυνοστέωσης, όπου έχουμε πρόωρη σύ-

παθολογική μέτρηση σε μια δεδομένη στιγμή. Η μα-

γκλιση μίας ή περισσοτέρων κρανιακών ραφών.

κροκεφαλία μπορεί να οφείλεται σε υπέρμετρη αύξη-

● Προωρότητας, όπου έχουμε μακρό και στενό

ση του εγκεφάλου (μεγαλεγκεφαλία), σε αύξηση του

κρανίο.

εγκεφαλονωτιαίου υγρού (υδροκεφαλία) ή σε αύξηση

● Ασύμμετρης διαμόρφωσης του κρανίου λόγω

των οστών του κρανίου (κρανιακή υπερόστωση).

θέσης.

Περίμετρος κεφαλής μεγαλύτερη από την 98η ΕΘ

Πλαγιοκεφαλία θέσης είναι μία μη κρανιοσυνο-

(εκατοστιαία θέση) σε ένα κατά τα άλλα φυσιολογικό

στεωτική ανωμαλία του κρανίου η οποία παρατηρεί-

βρέφος μπορεί να αποτελεί οικογενειακό χαρακτηρι-

ται σε κατά τα άλλα φυσιολογικά παιδιά. Η παρουσία

στικό και για τον λόγο αυτό θα πρέπει να μετράται η

ανοιχτών πηγών και ραφών, λόγω της ατελούς οστε-

περίμετρος κεφαλής των γονέων.

οποίησης του βρεφικού κρανίου, έχει ως αποτέλεσμα

Προειδοποιητικά σημεία ενδοκράνιας παθολογίας

το κρανίο να είναι ευένδοτο σε εξωτερικές δυνάμεις

είναι τα εξής:

και πιέσεις που όταν είναι συνεχείς και εξασκούνται

Από το ιστορικό:

σε ένα σημείο μπορεί να τροποποιήσουν το σχήμα του.

● ανεπαρκής πρόσληψη βάρους

Παράγοντες κινδύνου για την εμφάνιση της πλαγι-

● ψυχοκινητική καθυστέρηση

οκεφαλίας είναι η εμφάνιση συγγενούς ραιβόκρανου

και η πολλαπλή κύηση.

● ανησυχία

Μετά την καθολική υιοθέτηση της ύπτιας θέσης

● νωθρότητα

στον ύπνο, ως προστατευτική για την πρόληψη του

● εναλλαγές διάθεσης (νωθρότητα, ευερεθιστό-

συνδρόμου του αιφνίδιου θανάτου στα βρέφη, παρα-

τητα)

τηρήθηκε αύξηση της συχνότητας ινιακής πλαγιο-

● έμετοι

κεφαλίας ή πλαγιοκεφαλίας θέσης.

Από την εξέταση:

Ο μητρικός θηλασμός έχει προστατευτικό ρόλο πι-

● διάσταση ραφών

θανότατα λόγω των συνεχών ανατοποθετήσεων του

● προέχουσα πηγή σε όρθια θέση με το βρέφος σε

βρέφους και λόγω του ότι τα παιδιά που θηλάζουν κοι-

ηρεμία

μούνται περισσότερες φορές και για λιγότερο χρόνο.

● σημείο δύοντος ηλίου

Υποτονικά παιδιά έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο ανά-

● επίκτητος στραβισμός

πτυξης κυρίως ινιακής επιπέδωσης του κρανίου (βρα-

χυκεφαλία) λόγω της πλημμελούς στήριξης κεφαλής

● υπερτονία άκρων

και συνεχούς ύπτιας θέσης. Το σχήμα της κεφαλής

● επίκτητο ραιβόκρανο

χαρακτηρίζεται από ινιακή επιπέδωση και ομόπλευρη

Μικροκεφαλία είναι η παθολογική κατάσταση

μετωπιαία προπέτεια προσδίδοντας ένα σχήμα πα-

που χαρακτηρίζεται από μικρότερη περίμετρο κεφα-

ραλληλόγραμμου. Η περίμετρος κεφαλής αναπτύσσε-

λής, όπως αυτή υπολογίζεται γύρω από το μέτωπο και

ται φυσιολογικά.

το ινιακό όγκωμα και παρεκκλίνει περισσότερο από 3

Τις περισσότερες φορές η διάγνωση είναι κλινι-

SD (σταθερές αποκλίσεις) από τον μέσο όρο για την

κή ενώ σπανίως μπορεί να χρειαστεί απεικονιστικός

23

Βρεφική Ηλικία

έλεγχος για να διαφοροδιαγνωστεί από την εξαιρετικά

αυτοπεριοριζόμενη κατάσταση που εμφανίζεται στη

σπάνια περίπτωση της κρανιοσυνοστέωσης της λαμ-

βρεφική και στη νηπιακή ηλικία και χαρακτηρίζεται

βδοειδούς ραφής.

από περιοδική εμφάνιση και εγκατάσταση ραιβόκρα-

Η πλαγιοκεφαλία θέσης δεν έχει καμία επίπτωση

νου, που μπορεί να διαρκέσει από λίγες ώρες μέχρι 2-3

στην νευροανάπτυξη του παιδιού και αυτό που πραγ-

ημέρες. Η κατάσταση στη βρεφική ηλικία μπορεί να

ματικά απασχολεί είναι το αισθητικό μέρος. Η αντι-

συνοδεύεται από εμέτους, ωχρότητα, ευερεθιστότη-

μετώπιση στοχεύει στην προσπάθεια τροποποίησης

τα, νωθρότητα και σε μεγαλύτερη ηλικία αταξία. Στην

της θέσης του βρέφους κατά τη διάρκεια του ύπνου.

πλειοψηφία των περιπτώσεων είναι καλοήθης κατά-

Θα πρέπει να εφαρμόζεται από νωρίς. Δεν είναι πά-

σταση, συμβατή με ημικρανικό ανάλογο, αν και όταν

ντα εύκολη, ιδιαίτερα σε υπερκινητικά βρέφη, ενώ

εμφανίζεται για πρώτη φορά απαιτείται διερεύνηση.

είναι πρακτικά αδύνατον να εφαρμοστεί μετά τον 4ο

Ραιβόκρανο στη βρεφική ηλικία που θα χρειαστεί

με 5ο μήνα ζωής. Μια άλλη συζητήσιμη θεραπευτική

παραπομπή είναι:

προσπάθεια είναι η χρήση ειδικού κράνους διαμόρ-

● επίκτητο ραιβόκρανο

φωσης του σχήματος του κρανίου. Η αντιμετώπιση

● παροξυσμικό ραιβόκρανο

αυτή έχει μειονεκτήματα, όπως η δυσφορία του βρέ-

● συμπτωματικό ραιβόκρανο (έμετοι, ευερεθι-

φους, οι τυχόν δερματικές αλλοιώσεις που μπορεί να

στότητα, νωθρότητα, νυσταγμός)

εμφανιστούν, οι συνεχείς ρυθμίσεις που χρειάζονται

και τέλος το κόστος όλης της θεραπείας. Η χρήση τους

● ραιβόκρανο με μυϊκή συμπτωματολογία (υπο-

αποτελεί υπερβολή.

τονία, υπερτονία)

Ραιβόκρανο

Στάδια προσκόλλησης κατά Bowlby

Το ραιβόκρανο είναι συγγενής ή επίκτητη στροφική

Στο πρώτο στάδιο (γέννηση έως 6 εβδομάδες) με

παραμόρφωση της αυχενικής μοίρας της σπονδυλικής

λεκτικές και μη λεκτικές συμπεριφορές, όπως κλάμα,

στήλης σε συνδυασμό με κλίση της κεφαλής. Το ραι-

χαμόγελο, γέλιο, μπαμπάλισμα, βλεμματική επαφή

βόκρανο αναλόγως του χρόνου εμφάνισής του μπορεί

κ.ά., το βρέφος έρχεται σε επαφή με τους γύρω του.

να είναι συγγενές, επίκτητο ή παροξυσμικό και ανα-

Σε αυτή την ηλικία, αναγνωρίζει τη μυρωδιά και τη

λόγως του χαρακτήρα του σταθερό (όταν δεν μπορεί

φωνή της μητέρας του, αλλά ο δεσμός προσκόλλησης

να κινηθεί η κεφαλή σε άλλη θέση και υπάρχει έντονη

δεν έχει ακόμα εδραιωθεί, αφού το νεογέννητο μπο-

αντίσταση) ή ελεύθερο (όταν υπάρχει η δυνατότητα

ρεί να μείνει μόνο του με ένα άγνωστο άτομο χωρίς να

αυτόματης ή προκλητής μετακίνησης της κεφαλής

ενοχληθεί.

στην αντίθετη κατεύθυνση).

Στο δεύτερο στάδιο (6 εβδομάδες έως 6–8

Το συγγενές μυϊκό ραιβόκρανο είναι το πιο

μήνες) το βρέφος αισθάνεται πολύ πιο άνετα με τη

συχνό αίτιο ραιβόκρανου στη βρεφική ηλικία, εμφα-

μητέρα που το φροντίζει, την εμπιστεύεται περισσό-

νίζεται αμέσως μετά τη γέννηση και χωρίζεται σε 3

τερο, της στέλνει περισσότερα μηνύματα (χαμόγελα

ομάδες:

κλπ.) απ’ ότι σε οποιονδήποτε άλλον, ηρεμεί γρηγορό-

τερα όταν το αγκαλιάζει η μητέρα κι αρχίζει να κατα-

● Μυϊκό ραιβόκρανο με ίνωμα του στερνοκλειδο-

λαβαίνει ότι η συμπεριφορά του επηρεάζει τη δική της

μαστοειδούς.

συμπεριφορά. Εν τούτοις, δεν διαμαρτύρεται ιδιαίτε-

● Ραιβόκρανο με τάση στο στερνοκλειδομαστοει-

ρα όταν την αποχωρίζεται.

δή χωρίς την παρουσία ψηλαφητής μάζας.

Στο τρίτο στάδιο (6–8 μήνες μέχρι 18 μήνες)

● Ραιβόκρανο χωρίς εμφανή μάζα ή τάση στο

η προσκόλληση είναι φανερή. Βρέφη και νήπια εκ-

στερνοκλειδομαστοειδή.

δηλώνουν άγχος αποχωρισμού όταν το πρόσωπο που

Η σύσπαση του στερνοκλειδομαστοειδούς προκα-

εμπιστεύονται τα εγκαταλείπει, για παράδειγμα όταν

λεί ομόπλευρη κλίση της κεφαλής προς την πάσχουσα

η μητέρα φεύγει από το δωμάτιο όπου βρίσκονταν

πλευρά και ελαφρά στροφή του πηγουνιού προς την

μαζί. Προσπαθούν με κάθε τρόπο να την κρατήσουν

αντίθετη πλευρά. Όταν υπάρχει ίνωμα μεγαλώνει τις

κοντά τους, κλαίνε, τραβούν το φουστάνι της, σκαρ-

πρώτες εβδομάδες, σταθεροποιείται μεταξύ 2-3 μη-

φαλώνουν επάνω της.

νών και εξαφανίζεται μεταξύ 4 και 8 μηνών.

Το τέταρτο στάδιο (18 μήνες έως 2 έτη και

Το επίκτητο ραιβόκρανο μπορεί να είναι αποτέ-

μετά) χαρακτηρίζεται από τη δημιουργία μιας αμοι-

λεσμα τραύματος, φλεγμονής (απόστημα, αδενοφλέγ-

βαίας σχέσης μεταξύ παιδιού και μητέρας. Στο τέλος

μων), οφθαλμικής ή ενδοκράνιας παθολογίας (όγκος

όμως του δεύτερου χρόνου και καθώς η γλωσσική

οπισθίου βόθρου) και χρήζει πάντα διερεύνησης.

ικανότητα αναπτύσσεται, το παιδί αρχίζει να συμβι-

Το παροξυσμικό ραιβόκρανο αποτελεί μια

βάζεται με την απουσία της μητέρας, να καταλαβαίνει

24

Βρεφική Ηλικία

τους λόγους που φεύγει και να προβλέπει πότε θα την

σω στο καρότσι ή βγάλτε το μια βόλτα.

ξαναδεί, με αποτέλεσμα να μειώνεται η διαμαρτυρία

● Βρείτε κάτι για να ακούσει ή να κοιτάξει. Για

και το άγχος του.

παράδειγμα μια ήρεμη μουσική στο ραδιόφω-

νο, ένα χαλαρωτικό CD, μια κουδουνίστρα κλπ.

Οδηγίες για γονείς

● Μπορείτε να δοκιμάσετε ένα ζεστό μπάνιο. Συ-

Εδραιώνοντας ρουτίνα για το βραδινό ύπνο

νήθως ηρεμεί τα μωρά για λίγο. Μερικές φορές

Όταν το μωρό σας είναι 2 με 3 μηνών μπορείτε να

όμως μπορεί να τα εκνευρίσει περισσότερο.

αρχίσετε να εδραιώνετε μια ρουτίνα για τον βραδινό

● Χαϊδέψτε την πλάτη του μωρού σας σταθερά

του ύπνο. Το μωρό σας πλέον δεν χρειάζεται να τρώει

και ρυθμικά, ενώ είναι ξαπλωμένο στην αγκα-

συχνά τη νύχτα και μπορεί να κοιμάται συνεχόμενα

λιά σας. Μπορείτε επίσης να δοκιμάσετε να του

για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα κατά τη διάρκεια

κάνετε μασάζ χρησιμοποιώντας πολύ ήπιες κι-

της νύχτας. Ακολουθώντας μια απλή και χαλαρωτική

νήσεις και μιλώντας του ήρεμα.

ρουτίνα ύπνου μπορείτε να βοηθήσετε το μωρό σας

να κοιμηθεί πιο εύκολα και να προλάβετε πιθανά προ-

βλήματα ύπνου αργότερα. Επιπλέον, έχετε μια θαυμά-

σια ευκαιρία να αλληλεπιδράσετε με το μωρό σας.

Η ρουτίνα για τον βραδινό ύπνο μπορεί να περι-

λαμβάνει:

● Μπάνιο

● Ένα σύντομο και χαλαρωτικό μασάζ.

● Μείωση του φωτισμού στο δωμάτιο.

● Τοποθέτηση του μωρού στο κρεβατάκι του νυ-

σταγμένου αλλά όχι κοιμισμένου.

● Νανούρισμα από τη μητέρα ή μια ήρεμη μουσι-

κή από κάποιο μουσικό παιχνίδι, όταν το μωρό

βρίσκεται στο κρεβατάκι του.

Ενώ το μωρό είναι ακόμη ξύπνιο, ευτυχισμένο και

χαλαρωμένο στην κούνια του, η μητέρα ή το πρόσωπο

φροντίδας εγκαταλείπει το δωμάτιο. Έτσι, το μωρό θα

μάθει να κοιμάται μόνο του στην κούνια του.

Καθώς το μωρό μεγαλώνει είναι χρήσιμο να διατη-

ρείται μια παρόμοια ρουτίνα ύπνου. Τα πολλά ερεθί-

σματα και τα ενθουσιώδη παιχνίδια πριν την ώρα του

ύπνου θα πρέπει να αποφεύγονται γιατί διεγείρουν το

παιδί.

αντιμετώπιση κλάματος

Παρακάτω αναφέρονται τρόποι με τους οποίους μπο-

ρεί να ανακουφιστεί ένα μωρό που κλαίει. Κάποιοι

από αυτούς μπορεί να είναι περισσότερο αποτελεσμα-

τικοί από άλλους:

● Εάν το μωρό θηλάζει, βάλτε το στο στήθος σας.

● Εάν το μωρό σιτίζεται με τροποποιημένο γάλα

αγελάδας και είναι ταϊσμένο, δώστε του πιπίλα.

Η πιπίλα αποστειρώνεται με τον ίδιο τρόπο που

αποστειρώνονται και τα μπιμπερό.

● Πάρτε το μωρό στην αγκαλιά σας ή βάλτε το σε

ένα μάρσιπο αγκαλιάς ώστε να είναι σε στενή

επαφή μαζί σας. Λικνίστε το ήρεμα, μιλήστε του

γλυκά και τρυφερά, σιγοτραγουδήστε του.

● Κουνήστε το μωρό ήπια και ρυθμικά μπρος-πί-

25

Βρεφική Ηλικία

και τις αξιοποιεί, παίζοντας και μαθαίνοντας.

1.3 Ο τέταρτος μήνας

Παρατηρεί τα χέρια του, το μέγεθος των αντικειμέ-

νων, τη μεταξύ τους απόσταση, το βάθος πεδίου.

Γενική περιγραφή

Αρχίζει να αναπτύσσει την εικόνα του εαυ-

Μετά τον 3ο μήνα παρατηρείται αξιοσημείωτη αλλα-

τού και παρατηρεί τα αποτελέσματα που έχουν

γή στην οργάνωση των ανώτερων λειτουργιών του κε-

οι πράξεις του στα αντικείμενα και τους ανθρώ-

ντρικού νευρικού συστήματος.

πους. Σ’ αυτή τη συνειδητοποίηση αρχικά φτάνει συ-

Η ανάπτυξη της όρασης επιτρέπει στο βρέφος να

μπτωματικά, στη συνέχεια όμως επαναλαμβάνει συ-

παρακολουθεί με το βλέμμα του πρόσωπα και αντικεί-

νειδητά μια συμπεριφορά που έχει οδηγήσει σε ένα

μενα τόσο από κοντά όσο και καθώς κινούνται μέσα

ευχάριστο αποτέλεσμα π.χ. κουνάει την κουδουνίστρα

στο δωμάτιο.

που τοποθετήθηκε στο χέρι του, με στόχο να προκαλέ-

σει έναν ευχάριστο θόρυβο. Έτσι, αρχίζει να αναπτύσ-

Η τελειοποίηση των φωνήσεων και ο εμπλουτι-

σεται η έννοια του παιχνιδιού που αποτελεί θεμέλιο

σμός των εκφράσεων του προσώπου, του επιτρέπουν

της νοητικής και της κοινωνικής ανάπτυξης. Μέσα από

μεγαλύτερη ποικιλία συναισθηματικής έκφρασης.

παιχνίδια γλωσσικά, απτικά, αιθουσαία και κινητικά το

Αυτές οι ποιοτικές αλλαγές στη νευρολογική ωρίμαν-

παιδί μαθαίνει να επενεργεί στο περιβάλλον και ανα-

ση επιτρέπουν στο βρέφος να αλληλεπιδρά με το πε-

γνωρίζει το νόημα και την αποτελεσματικότητα της

ριβάλλον με νέους και πιο σύνθετους τρόπους. Αυτό

δικής του συμπεριφοράς. Είναι σημαντικό σ’ αυτή τη

ενθαρρύνει και τους γονείς να του μιλούν, να το αγκα-

φάση να του προσφέρονται αντικείμενα και παιχνίδια

λιάζουν και να παίζουν μαζί του. Έτσι, ενισχύεται η

που χρειάζεται για τους πειραματισμούς και τις εξερευ-

ανάπτυξη του βρέφους και χτίζεται σχέση εμπιστοσύ-

νήσεις του. Αρχίζει να συνδέει γεγονότα μεταξύ τους

νης με τους γονείς του.

και μπορεί να αναβάλει για μερικά λεπτά την ευχαρί-

Όταν είναι ανάσκελα διατηρεί το κεφάλι και τα χέ-

στηση που περιμένει να πάρει από κάτι. Για παράδειγ-

ρια του στη μέση γραμμή του σώματος και κλωτσάει

μα, σταματάει να κλαίει όταν το τοποθετήσουν σε θέση

δυνατά με εναλλασσόμενες κινήσεις. Η συμμετρία

ταΐσματος, κάμπτει τα ισχία του περιμένοντας να το

έχει πια εγκατασταθεί.

αλλάξουν όταν το βάλουν στην αλλαξιέρα, χαμογελά-

Προσανατολίζεται στους ήχους και στρέφεται προς

ει όταν καταλαβαίνει ότι θα το πάνε βόλτα. Μέσα από

αυτούς.

τις φροντίδες που δέχεται, αρχίζει να ανακαλύπτει ότι ο

Το βρέφος των 4 μηνών με το βλέμμα παρακο-

κόσμος γύρω του είναι προβλέψιμος.

λουθεί αντικείμενα που κινούνται κάθετα και ορι-

Το παιδί παρατηρεί τους ήχους της ανθρώπινης

ζόντια στο οπτικό του πεδίο. Εξερευνά με τα μάτια

φωνής αλλά και τον τρόπο που του απευθύνονται, κα-

το δωμάτιο μέχρι να εντοπίσει το πρόσωπο που το

τευναστικά ή με θυμό και ανταποκρίνεται ανάλογα.

φροντίζει. Η ανθρώπινη παρουσία είναι πολύ σημα-

Οι γονείς από την πλευρά τους χρησιμοποιούν ομιλία

ντική γι’ αυτό. Κινεί χέρια και πόδια με ενθουσιασμό,

με ιδιαίτερο τόνο και προφορά όταν απευθύνονται

τεντώνει τα χέρια και γέρνει το σώμα μπροστά για να

σε αυτό. Το μωρό συμμετέχει στην πρωτοκουβέ-

προτρέψει τους οικείους του να του μιλήσουν, να το

ντα σταματώντας για να ακούσει και αρχίζοντας τις

πάρουν αγκαλιά. Χρησιμοποιώντας διάφορους ήχους

φωνούλες όταν ο συνομιλητής σταματάει. Αρχίζει να

αλλά και γελώντας ή φωνάζοντας ξεκινάει από μόνο

φωνοποιεί με συνδυασμό συμφώνων και φωνηέντων

του διάλογο και τον συντηρεί. Με ποικιλία εκφράσεων

όπως γκα-γκα, αγκού. Κάνει θορύβους με τα χείλη για

δυσαρέσκειας, ανησυχίας, φόβου, δείχνει τα συναι-

να εξασκήσει τον έλεγχο του στόματος και των χειλιών.

σθήματα και την προσωπικότητά του.

Η ηλικία των 4 μηνών είναι καλή χρονική στιγμή

Το μωρό αυτής της ηλικίας μοιάζει με σφουγγάρι

για να επιστρέψει η μητέρα στη δουλειά της –αν εί-

που απορροφά τους συναισθηματικούς τόνους του πε-

ναι απαραίτητο– καθώς το παιδί δεν έχει αναπτύξει

ριβάλλοντός του. Η αλληλεπίδραση με τα κοντινά του

ακόμα τον φόβο απέναντι σε άγνωστα πρόσωπα και

πρόσωπα το βοηθάει να αναπτύξει την αυτορρύθμι-

μπορεί προοδευτικά να εξοικειωθεί με ένα καινούργιο

ση, δηλαδή την ικανότητα να ρυθμίζει από μόνο του

πρόσωπο φροντίδας.

τη συμπεριφορά του, τη διάθεσή του, να ηρεμεί τον

εαυτό του, να ελέγχει την ανησυχία και τον εκνευρι-

Ζητήματα επικέντρωσης

σμό του.

Πρώτη προτεραιότητα αποτελούν πάντα οι ανησυ-

Καθώς η δυνατότητα συγκέντρωσης της προσοχής

χίες των γονέων. Επιπλέον θέματα για συζήτηση σ’

και η μνήμη του βελτιώνονται συλλέγει ακατάπαυστα

αυτή την επίσκεψη είναι:

πληροφορίες από το περιβάλλον, τις επεξεργάζεται

● Ρόλος και ευθύνη των γονέων.

26

Βρεφική Ηλικία

● Επιστροφή μητέρας στην εργασία, επιλογή

ποθετημένα μπροστά στα πόδια του.

προσώπου φροντίδας.

Όρθια θέση

● Αλληλεπίδραση γονέων και βρέφους.

● Εκτείνει τα πόδια του ρυθμικά.

● Ιδιοσυγκρασία, αυτορρύθμιση.

● Δεν είναι απαραίτητο να πατά όλο το πέλμα,

● Σταθερές καθημερινές ρουτίνες.

συνήθως στηρίζεται στις μύτες των ποδιών.

● Οργάνωση ύπνου.

Δοκιμασίες

● Παιχνίδι

● Κατά τη διάρκεια της έλξης από την ύπτια στην

καθιστή θέση, το κεφάλι ακολουθεί με ελάχιστη

χρονική καθυστέρηση (head lag).

κατά τη διάρκεια της επίσκεψης ο παιδίατρος

έχει τη δυνατότητα να παρατηρήσει:

● Σε πρηνή ανάρτηση (κοιλιακή αιώρηση) εμφα-

νίζει έκταση της λεκάνης και των ώμων. Ακόμη

● Αλληλεπίδραση μητέρας-βρέφους.

και στην ηρεμία δεν εμφανίζει πλήρη κάμψη

● Συναισθήματα μητέρας-οικογένειας.

σώματος.

● Τρόπο ανταπόκρισης στη δυσφορία του βρέ-

● Υποστηριζόμενο στην καθιστή θέση η σπονδυ-

φους και αποτελεσματικότητα στην ικανοποίη-

λική στήλη είναι σε ευθεία γραμμή.

ση των αναγκών του.

● Σε κάθετη θέση δεν χρειάζεται υποστήριξη στο

● Αίσθημα επάρκειας στη φροντίδα.

κεφάλι.

Παρακολούθηση της ανάπτυξης

Λεπτή κινητικότητα και οπτική αντίληψη

Συζητούμε πάντοτε τις παρατηρήσεις και τις

● Οπτική εγρήγορση: ακολουθεί τις κινήσεις των

ανησυχίες των γονέων σχετικά με την ανάπτυξη

ενηλίκων μέσα στο οπτικό του πεδίο.

του μωρού, τη συμπεριφορά του, την όραση ή

● Ακολουθεί ένα αιωρούμενο αντικείμενο στα 20

την ακοή του.

εκατοστά περίπου.

κινητική ανάπτυξη

● Παρακολουθεί τις κινήσεις του χεριού του,

ανοιγοκλείνει τις παλάμες και παίζει με τα χέ-

αδρή κινητικότητα

ρια του.

Ύπτια θέση

● Τραβάει τα ρούχα και τις κουβέρτες του.

● Εγκατάσταση συμμετρικότητας.

● Κρατά τη κουδουνίστρα στο χέρι για λίγο.

● Το κεφάλι βρίσκεται περισσότερο στη μέση

● Κρατά τις παλάμες ανοιχτές την περισσότερη

γραμμή του σώματος.

ώρα.

● Φέρνει τα χέρια στη μέση γραμμή του σώματος.

κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη

● Σε ηρεμία τα πόδια βρίσκονται σε κάμψη και

● Χαμογελά αυθόρμητα.

απαγωγή.

● Προκαλεί κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.

● Μπορεί και στρίβει τον κορμό του από την ύπτια

● Του αρέσει να παίζει και καμιά φορά κλαίει

στην πλάγια θέση και αντίστροφα.

όταν το παιχνίδι σταματήσει.

Πρηνής θέση

● Μιμείται κάποιες κινήσεις και εκφράσεις προ-

● Σηκώνει το κεφάλι του και μεταφέρει εναλλάξ

σώπου, χαμογελάει ή συνοφρυώνεται.

το βάρος στους αγκώνες.

● Έχει πλέον αποκτήσει την ικανότητα να ηρεμεί

● Εκτείνει τα χέρια του σε θέση αεροπλάνου.

από μόνο του.

● Ενεργά σκαλίζει/γρατζουνά επιφάνεια με τα

χέρια του και τα δάκτυλα.

Επικοινωνία/Γλωσσική ανάπτυξη

● Κλωτσά με τα πόδια, χρησιμοποιώντας το ένα ή

● Κλαίει με διαφορετικό τρόπο όταν πεινάει, πο-

και τα δύο πόδια μαζί.

νάει ή είναι κουρασμένο.

Καθιστή θέση

● Φωνοποιεί πιο αυθόρμητα και εκφραστικά.

● Στηρίζει το κεφάλι αν τοποθετηθεί στην καθι-

● Αντιγράφει ήχους που ακούει.

στή θέση. Το κάτω μέρος του κορμού χρειάζεται

● Ανταλλάσει φωνούλες με τους γονείς.

υποστήριξη.

● Σταματάει για να ακούσει, φωνάζει όταν ο ομι-

● Όταν κρατηθεί σταθερό στην καθιστή θέση, αρ-

λητής σταματάει.

χίζει να ελέγχει τις κινήσεις των χεριών του.

● Παίζει με τη φωνή του όταν είναι μόνο.

● Προσπαθεί να πιάσει αντικείμενα που είναι το-

27

Βρεφική Ηλικία

Γνωστική ανάπτυξη

Γονείς που είναι θλιμμένοι, ανικανοποίητοι ή δεν

● Χτυπάει ή απλώνει να πιάσει αντικείμενα.

κοιμούνται αρκετά χρειάζονται βοήθεια και υποστή-

● Κρατάει και κουνάει την κουδουνίστρα που του

ριξη από τον παιδίατρο.

βάζουν στο χέρι.

Αν ο παιδίατρος διαπιστώσει ότι κάποιος από τους

● Παρατηρεί τα χέρια του, γρατζουνάει επιφάνει-

γονείς, συνήθως η μητέρα, παρουσιάζει σταθερά και

ες, αρπάζεται από ρούχα.

σε βάθος συμπτώματα όπως συναισθήματα κατάθλι-

● Ανταποκρίνεται στην τρυφερότητα, στις αλλα-

ψης και ανημποριάς, αποδιοργανωτικό άγχος, αϋπνία,

γές στο περιβάλλον.

ανορεξία και έλλειψη ευχαρίστησης γενικότερα από

τη ζωή, τότε υπάρχει σοβαρή πιθανότητα καταθλιπτι-

● Δείχνει ευχαρίστηση, δυσαρέσκεια.

κής διαταραχής που χρειάζεται βοήθεια.

Σημεία που χρειάζονται παρακολούθηση

Οι καταθλιπτικές μητέρες είναι αποσυρμένες, δεν

● Εάν η φωνοποίηση του βρέφους μειώνεται αντί

μπορούν να ανταποκριθούν στις ανάγκες των παιδιών

να αυξάνεται.

τους και αυτό αντανακλάται στη συμπεριφορά των

● Υπέρμετρη αύξηση της περιμέτρου κεφαλής με

βρεφών: χαμογελούν λιγότερο, είναι αποσυρμένα και

μετακίνηση προς τα άνω της εκατοστιαίας θέ-

ανταποκρίνονται λιγότερο σε ερεθίσματα. Η έλλειψη

σης σε ένα κατά τα άλλα φυσιολογικό βρέφος.

αλληλεπίδρασης με τη μητέρα μπορεί να επηρεάσει

Πρέπει να τονιστεί ότι σε παιδιά με καλοήθη με-

σοβαρά την ομαλή ανάπτυξη του παιδιού, τόσο στον

γαλοκρανία, οικογενούς ή μη αιτιολογίας, πα-

γνωστικό όσο και στον κοινωνικό τομέα.

ρατηρείται υπέρμετρη αύξηση της περιμέτρου

Οι γονείς παιδιών αυτής της ηλικίας συχνά προ-

κεφαλής το πρώτο τρίμηνο της ζωής η οποία

σπαθούν να βρουν μια ισορροπία ανάμεσα στην εργα-

στη συνέχεια σταθεροποιείται σε υψηλή εκατο-

σία τους, το βρέφος και τα άλλα παιδιά της οικογένει-

στιαία θέση.

ας και αυτό πολλές φορές τους κάνει να νιώθουν πολύ

● Βρέφος με πλημμελή έλεγχο της κεφαλής κατά

πιεσμένοι.

την έλξη από την ύπτια στην καθιστή θέση και

● Οι γονείς ενθαρρύνονται να διατηρούν επαφές

ανεπαρκή συγκράτηση της κεφαλής ή εμφάνιση

με τους φίλους τους και την ευρύτερη οικογέ-

ήπιου τρόμου όταν στηρίζεται στην όρθια θέση.

νεια για να αποφύγουν την κοινωνική απομό-

● Εάν οι γονείς δεν απολαμβάνουν την αλληλεπί-

νωση.

δραση με το παιδί τους.

● Η μητέρα ενθαρρύνεται να διαθέτει χρόνο για

τον εαυτό της και τον σύντροφό της.

● Η αγαπημένη δραστηριότητα του βρέφους

Ενδείξεις παραπομπής

αυτής της ηλικίας είναι το κοινωνικό παιχνίδι.

● Απουσία κοινωνικού χαμόγελου (πιθανά προ-

Ακόμα και οι καταθλιπτικές μητέρες μπορούν

βλήματα όρασης, διαταραχή προσκόλλησης/

να μάθουν πώς να ανταποκρίνονται περισσότε-

δεσμού, κατάθλιψη μητέρας, καθυστέρηση

ρο σε παιχνίδια αλληλεπίδρασης και η συμπε-

στην κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη).

ριφορά των παιδιών τους θα παρουσιάσει βελ-

● Απουσία ανταπόκρισης στους ήχους ή παράγο-

τίωση που εκφράζεται με καλύτερη βλεμματική

ντες κινδύνου που σχετίζονται με βαρηκοΐα.

επαφή και λιγότερο άγχος.

● Εάν το βρέφος δεν προσέχει και δεν παρακο-

● Καθώς το βρέφος έχει πιο σταθερό ύπνο, οι γο-

λουθεί ένα πρόσωπο που κινείται μέσα στο δω-

νείς είναι λιγότερο κουρασμένοι και μπορούν να

μάτιο.

διαθέτουν περισσότερο χρόνο για τα μεγαλύτε-

● Ασυμμετρίες κινητικότητας.

ρα παιδιά τους. Το βρέφος των 4 μηνών χαίρε-

● Πλήρης απουσία ελέγχου της κεφαλής.

ται να αλληλεπιδρά με τα μεγαλύτερα αδέλφια

που τώρα πια το βρίσκουν πιο διασκεδαστικό

Υποστήριξη της οικογένειας

και ενδιαφέρον.

Ρόλος και ευθύνη των γονέων

Επιστροφή μητέρας στην εργασία, επιλογή

προσώπου φροντίδας

Στην ηλικία των τεσσάρων μηνών οι γονείς χαίρονται

πραγματικά το μωρό τους αλληλεπιδρώντας συνέχεια

Αρκετές εργαζόμενες μητέρες αναγκάζονται να γυρί-

μαζί του μέσα από τη φροντίδα και το παιχνίδι, γεγο-

σουν στη δουλειά τους όταν το μωρό είναι 4 μηνών.

νός που ενισχύει την αυτοπεποίθηση για τις γονεϊκές

Η γρήγορη επιστροφή στη δουλειά συχνά δημιουργεί

τους ικανότητες.

ενοχές στη μητέρα και δυσκολία αποχωρισμού από το

μωρό της.

28

Βρεφική Ηλικία

Ο παιδίατρος θα πρέπει να ενθαρρύνει τη μητέρα

βοηθάει τα βρέφη να χαλαρώσουν, να οργανω-

να μιλήσει για τα συναισθήματα που της προκαλεί ο

θούν, να αυτορρυθμιστούν και να αποκοιμη-

αποχωρισμός από το παιδί και να βοηθήσει τους γο-

θούν, ενώ παράλληλα προάγει την κινητικότητα

νείς στο σχεδιασμό της φροντίδας του παιδιού από

του παιδιού και βελτιώνει τον μυϊκό τόνο. Είναι

άλλο πρόσωπο.

ιδιαίτερα σημαντικό για την υγεία και την ανά-

Ο παιδίατρος ενημερώνει τους γονείς ότι:

πτυξη πρόωρων βρεφών, καθώς και των βρε-

● Η ηλικία των 4 μηνών είναι μια καλή χρονική

φών που έχουν ανάγκη από ειδική φροντίδα.

στιγμή για να μπει στη ζωή του μωρού τους ένα

Ιδιοσυγκρασία

άλλο πρόσωπο φροντίδας καθώς δεν έχει ανα-

πτυχθεί ακόμα το άγχος του ξένου.

Η ιδιοσυγκρασία είναι ένας ιδιαίτερος και μοναδικός

● Το πρόσωπο φροντίδας θα πρέπει να είναι στα-

για κάθε παιδί συνδυασμός χαρακτηριστικών που κα-

θερό, στοργικό και τρυφερό, υπεύθυνο και προ-

θορίζονται γενετικά, όμως στη διαμόρφωσή τους συμ-

σεκτικό, να ανταποκρίνεται άμεσα στις ανάγκες

βάλλει και το περιβάλλον. Τα χαρακτηριστικά αυτά

του βρέφους, τόσο στη φροντίδα όσο και στην

αναφέρονται στο επίπεδο φυσικής δραστηριότητας

αλληλεπίδραση και το παιχνίδι. Η γνωριμία με

του παιδιού, την ένταση αντίδρασης σε αισθητηρια-

το πρόσωπο φροντίδας και η είσοδος στη ζωή

κά ερεθίσματα και σε διάφορες καταστάσεις, την κα-

του βρέφους είναι καλό να γίνει σταδιακά.

νονικότητα των βιολογικών ρυθμών (ύπνος, σίτιση),

την ικανότητα συγκέντρωσης και την επιμονή του σε

● Στην ηλικία αυτή, το παιδί δεν είναι έτοιμο να

μια δύσκολη κατάσταση πριν παραιτηθεί, την προ-

πάει σε βρεφονηπιακό σταθμό, όπου συνήθως

σαρμοστικότητα απέναντι στις αλλαγές και τη θετική

το ίδιο πρόσωπο φροντίζει περισσότερα βρέφη.

ή αρνητική του διάθεση. Ανάλογα με τον συνδυασμό

● Είναι καλό ο πατέρας να συμμετέχει περισσό-

αυτών των χαρακτηριστικών αναγνωρίζονται τρεις

τερο στα θέματα των παιδιών, καθώς η μητέρα

ομάδες παιδιών: τα εύκολα, τα δύσκολα και τα παιδιά

έχει επιστρέψει στην εργασία της και έχει επι-

που βρίσκονται ανάμεσα.

πλέον ευθύνες και υποχρεώσεις.

Διαφορές στην ιδιοσυγκρασία βρέφους – γονέων

Υποστήριξη της ανάπτυξης

δημιουργούν στους γονείς δυσκολία, καθώς και αί-

σθημα ματαίωσης.

Αλληλεπίδραση γονέων και βρέφους

Αυτορρύθμιση

Σ’ αυτή την ηλικία γίνονται εμφανή τα πρώτα στοιχεία

Ένα από τα σημαντικότερα αναπτυξιακά επιτεύγματα

της προσωπικότητας και της ιδιοσυγκρασίας του βρέ-

του βρέφους, είναι η εμφάνιση της ικανότητάς του να

φους, η μοναδικότητα του χαρακτήρα του. Τα βρέφη

ελέγχει τη συμπεριφορά του και να ηρεμεί από μόνο

δείχνουν τι θέλουν με τη συμπεριφορά τους.

του. Μέχρι την ηλικία των τεσσάρων μηνών εξαρτά-

Ο παιδίατρος:

ται αποκλειστικά από τη φροντίδα των άλλων για να

● Ενθαρρύνει τους γονείς να παρακολουθούν

ηρεμήσει. Προοδευτικά όμως, μαθαίνει τρόπους για

προσεκτικά τις συμπεριφορές του μωρού τους.

να ανακουφίζεται όταν είναι αναστατωμένο.

Μ’ αυτό τον τρόπο κατανοούν το πώς επεξεργά-

Ο παιδίατρος:

ζεται τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος και πώς

● Συμβουλεύει τους γονείς να ανταποκρίνονται

αντιδρά σ’ αυτά. Έτσι, μπορούν να ανταποκρι-

σταθερά στα μηνύματα του μωρού τους, τις εκ-

θούν σωστά στις ανάγκες του και να το βοηθή-

φράσεις του, το κλάμα του, τη σωματική του

σουν να κατανοήσει τη σχέση του με τον κόσμο.

γλώσσα. Έτσι, το βοηθούν ή το μαθαίνουν να ρυθ-

● Συνιστά στους γονείς να ασχολούνται με το

μίζει τα συναισθήματά του, τη συμπεριφορά του,

μωρό τους όσο είναι ξύπνιο. Ο χρόνος που αφιε-

τη συγκέντρωση της προσοχής του – το βοηθούν

ρώνεται σε παιχνίδι και κουβέντα με το βρέφος

δηλαδή να αναπτύξει τις δικές του στρατηγικές.

βοηθάει στο δυνάμωμα της σχέσης με τους γο-

● Εξηγεί στους γονείς ότι το πιπίλισμα των δα-

νείς του και παράλληλα του μαθαίνει τρόπους

κτύλων ή η πιπίλα είναι φυσιολογική συμπε-

να διασκεδάζει από μόνο του.

ριφορά, προσφέρει ευχαρίστηση και βοηθάει το

● Επισημαίνει στους γονείς ότι δεν «κακομαθαί-

μωρό να ηρεμεί μόνο του.

νουν» το μωρό κρατώντας το αγκαλιά, κουνώ-

● Συμβουλεύει τους γονείς να χρησιμοποιούν ήπι-

ντας το, μιλώντας του και τραγουδώντας του.

ους χειρισμούς για να ηρεμήσουν ένα ανήσυχο

● Ενθαρρύνει τους γονείς να αγγίζουν, να χαϊ-

μωρό, αφού πρώτα βεβαιωθούν ότι είναι χορτά-

δεύουν ή να κάνουν μασάζ στο μωρό τους. Αυτό

το και καθαρό.

29

Βρεφική Ηλικία

● Τονίζει στους γονείς ότι το μωρό δεν πρέπει

Σε ορισμένες περιπτώσεις οι γονείς παρατείνουν

ποτέ να τραντάζεται για να ηρεμήσει καθώς

το νυχτερινό ξύπνημα του μωρού ανάβοντας τα φώτα,

μπορεί να προκληθεί μόνιμη εγκεφαλική βλάβη

μιλώντας του ή παίζοντας μαζί του. Έτσι, περνάνε στο

(shaken baby syndrome).

μωρό το μήνυμα ότι είναι ώρα για παιχνίδι. Μερικοί

γονείς που δουλεύουν πολύ, μπορεί συνειδητά ή και

Σταθερές καθημερινές ρουτίνες –

ασυνείδητα να χρησιμοποιούν τα ξυπνήματα στη δι-

Οργάνωση ύπνου

άρκεια της νύχτας για να είναι κοντά στο μωρό τους.

Μεταξύ του 3ου και 4ου μήνα ζωής, η οργάνωση του

Έτσι όμως, το μωρό θα μάθει να περιμένει αυτές τις

ύπνου και οι κύκλοι ύπνου-αφύπνισης είναι περισσό-

συμπεριφορές κάθε φορά που ξυπνάει και δεν θα μπο-

τερο σταθεροί. Τα περισσότερα βρέφη έχουν μετατο-

ρεί να ξανακοιμηθεί από μόνο του.

πίσει τον μεγαλύτερης διάρκειας ύπνο τους τη νύχτα

και έχουν καθιερώσει μικρούς υπνάκους στη διάρκεια

Παιχνίδι

της ημέρας. Έχουν επιτύχει δηλαδή να κοιμούνται όλη

Το παιχνίδι είναι αναπόσπαστο στοιχείο της φύσης

νύχτα, με συχνότερη διάρκεια νυχτερινού ύπνου 5-6

του παιδιού και παίζει πολύ σημαντικό και υποστη-

ώρες. Τα περισσότερα βρέφη δεν έχουν πια ανάγκη

ρικτικό ρόλο στη γνωστική και κοινωνικο-συναισθη-

από νυχτερινό τάισμα. Συνήθως ξυπνάνε κάθε 1½-3

ματική του ανάπτυξη. Στην ηλικία αυτή, το μωρό,

ώρες αλλά μπορούν να ξανακοιμηθούν μόνα τους.

παρατηρώντας τα αποτελέσματα των δράσεών του σε

Οι διαφορές στα πρότυπα του ύπνου μεταξύ των

ανθρώπους και αντικείμενα αποκτά μια πρώτη αίσθη-

παιδιών είναι βιολογικά καθορισμένες και διατηρού-

ση του εαυτού του. Μέσα από λεκτικά, απτικά, αιθου-

νται σε όλη τη ζωή τους. Ορισμένα παιδιά κοιμούνται

σαία και κινητικά παιχνίδια, το μωρό μαθαίνει πώς να

λίγες ώρες και άλλα περισσότερες. Οι πρακτικές όμως

επηρεάζει τη συμπεριφορά των άλλων καθώς και ότι η

που εφαρμόζονται από την οικογένεια, όπως το πού

συμπεριφορά του έχει νόημα και αποτέλεσμα.

και πότε κοιμάται ένα μωρό, επηρεάζουν τον τρόπο

Παιχνίδια κατάλληλα γι’ αυτή την ηλικία είναι:

του ύπνου του.

● Παιχνίδια με ήχο, χρώματα, μουσική, κίνηση:

Συμπερασματικά ο παιδίατρος:

μια κουδουνίστρα που τοποθετείται στην πα-

● Συνιστά να αρχίσουν να καθιερώνονται καθη-

λάμη του μωρού προκαλεί ένα ευχάριστο ήχο

μερινές ρουτίνες γύρω από το τάισμα, τα υπνά-

καθώς την κουνάει ενθαρρύνοντάς το να συ-

κια κατά τη διάρκεια της ημέρας καθώς και τον

νεχίσει. Ένας καθρέφτης πάνω από την κούνια

βραδινό ύπνο. Η φασαρία και το παιχνίδι πρέ-

του το βοηθάει να βλέπει τον εαυτό του και να

πει να δώσουν τη θέση τους στη μετάβαση στον

παρακολουθεί τις κινήσεις του. Παιχνίδια που

ύπνο με μια ήρεμη, σχεδόν τελετουργική διαδι-

κινούνται σε διάφορες κατευθύνσεις μέσα στο

κασία, όπως νανούρισμα, χάδι, αγκαλιά.

οπτικό του πεδίο, το βοηθάνε να αναπτύξει την

● Προτρέπει τους γονείς να βοηθήσουν το μωρό

προσοχή και την οπτική παρακολούθηση.

τους να μάθει να αποκοιμιέται μόνο του, βάζο-

● Παιχνίδια αλληλεπίδρασης με τους ενήλικες:

ντάς το στην κούνια νυσταγμένο αφού το έχουν

μέσα από τις καθημερινές ρουτίνες φροντίδας

ηρεμήσει, μιλώντας του γλυκά και χαϊδεύοντάς

αναπτύσσεται το αμοιβαίο κοινωνικό παιχνίδι.

το απαλά για να κοιμηθεί. Εάν το μωρό μάθει

Η σταθερή ανταπόκριση των γονέων στα γέλια,

να αποκοιμιέται μόνο του και στο ίδιο πάντα μέ-

τις φωνούλες, τους μορφασμούς του μωρού, ο

ρος, το πιθανότερο είναι να συνεχίσει τον ύπνο

χρόνος που αφιερώνεται σε αυτή τη συνομιλία,

του ακόμα και αν ξυπνήσει στη διάρκεια της νύ-

η αγκαλιά, το τραγούδι και το λίκνισμα, προά-

χτας.

γουν την κοινωνική και τη συναισθηματική του

● Ενημερώνει τους γονείς πως δεν θα πρέπει να

ανάπτυξη. Μέσα από τη σταθερότητα και την

σπεύδουν κάθε φορά που το μωρό κλαψουρίζει

προβλεψιμότητά τους, οι ρουτίνες αυτές βοη-

στη διάρκεια της νύχτας. Το πιθανότερο είναι

θάνε το βρέφος να κατανοήσει την έννοια της

να ηρεμήσει και να ξανακοιμηθεί μόνο του. Αν

τάξης στον κόσμο του.

όμως το κλάμα συνεχίζει, ήρεμοι χειρισμοί όπως

χαμηλός φωτισμός, χάιδεμα της πλάτης, κούνη-

μα, θα του μεταδώσουν το μήνυμα ότι είναι ώρα

για ύπνο. Η σταθερότητα και συνέπεια από την

πλευρά των γονέων θα βοηθήσει στην οργάνω-

ση της συμπεριφοράς του βρέφους σε σχέση με

τον νυχτερινό ύπνο.

30

Βρεφική Ηλικία

τα διάφορα σημεία του σώματός του, παρατηρεί και

1.4 Ο έκτος μήνας

φέρνει τα πόδια στο στόμα.

Εμπεδώνεται προοδευτικά η αναγνώριση της σχέ-

Γενική περιγραφή

σης αιτίου-αποτελέσματος. Έτσι, το βρέφος προ-

Στην ηλικία αυτή η γρήγορη κοινωνικο-συναισθημα-

σπαθεί να προκαλέσει κάποιες ενέργειες και παρατη-

τική εξέλιξη του βρέφους δίνει στους γονείς τη δυνα-

ρεί την επίδραση των πράξεών του στους άλλους και

τότητα να απολαμβάνουν περισσότερο την επικοινω-

στο περιβάλλον. Χτυπάει δυνατά ένα παιχνίδι σε μια

νία μαζί του. Το παιδί εκφράζει τις ανάγκες του με

επιφάνεια, χτυπάει τα χέρια του πάνω σε επιφάνειες

διάφορους τρόπους και δείχνει τον ενθουσιασμό του

για να ακούσει τον ήχο που προκαλεί. Χαμογελάει με

στα άτομα που το φροντίζουν με γέλια και φωνούλες.

ιδιαίτερο τρόπο σ’ ένα πρόσωπο, όταν θέλει να πετύ-

Διακρίνει τις διαθέσεις των άλλων από τον τόνο της

χει κάτι από αυτό.

φωνής και τις εκφράσεις τους και ανταποκρίνεται συ-

Μια σπουδαία ανακάλυψη, που θα αρχίσει να κά-

ναισθηματικά.

νει στη διάρκεια του 6ου μήνα, είναι η διαπίστωση ότι

Η συναισθηματική διαθεσιμότητα των γονέων και

τα αντικείμενα συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμα και

η ανταπόκρισή τους στις ανάγκες του, το βοηθούν να

όταν δεν τα βλέπουμε ή δεν τα ακούμε. Αυτό αποτε-

ρυθμίσει τη συμπεριφορά του και να δώσει νόημα στα

λεί ένα σημαντικό σταθμό στη γνωστική ανάπτυξη και

ερεθίσματα που του δίνονται.

ονομάζεται μονιμότητα του αντικειμένου. Στους

επόμενους μήνες το βρέφος θα πειραματίζεται συνέ-

Αποκτά σταδιακά εμπιστοσύνη και ασφάλεια. Έχει

χεια μ’ αυτή τη γνώση παίζοντας παιχνίδια όπως κου-

αναπτύξει έναν ισχυρό δεσμό με τα πρόσωπα που

κου-τσα, πετώντας ή κρύβοντας τα παιχνίδια του και

το φροντίζουν και αυτή η σχέση θα αποτελέσει την

ψάχνοντας να τα ξαναβρεί.

ασφαλή βάση για να ανακαλύψει τον κόσμο γύρω του.

Αναγνωρίζει το ύφος και τον τόνο της φωνής των

Έως τώρα χαμογελά σε όλους αδιακρίτως. Σε

οικείων του και ανταποκρίνεται διαφορετικά σε κάθε

αυτή την ηλικία όμως αρχίζει να επιλέγει, να δείχνει

περίπτωση. Υψώνει και χαμηλώνει τον τόνο της φω-

συστολή, να ανταλλάσσει ανήσυχα βλέμματα με τους

νής του, γελάει όταν χαίρεται ή τσιρίζει όταν βαριέται.

οικείους του όταν αντικρίζει άγνωστα πρόσωπα ή

Αντιλαμβάνεται το «όχι» και σταματάει. Απολαμβάνει

μπορεί ακόμα και να κλάψει. Αρχίζει να νιώθει φόβο

το φωνητικό παιχνίδι με τους γονείς του. Μέσα απ’

για τους ξένους, συμπεριφορά γνωστή ως άγχος των

αυτό το παιχνίδι εμπλουτίζεται η γλώσσα του. Φλυα-

ξένων.

ρεί παράγοντας σειρές από φωνήεντα και προσθέτο-

Τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του,

ντας προοδευτικά και σύμφωνα. Τα συνδυάζει σε δι-

η ιδιοσυγκρασία του, αρχίζουν να διαφαίνονται καθα-

πλές συλλαβές όπως «α-α», «α-μπα», «α-κα» «α-τα»,

ρά. Κάποια βρέφη είναι ήρεμα, προσαρμοστικά, άλλα

και αν ο ενήλικας επαναλάβει το μπαμπάλισμά του

είναι ευαίσθητα και άλλα αναστατώνονται εύκολα και

ανοίγει ένα συνεχή διάλογο μαζί του.

προσαρμόζονται πολύ δύσκολα στις αλλαγές του περι-

Το μπαμπάλισμα είναι έμφυτο και συναντάται ακό-

βάλλοντος.

μα και σε κωφά παιδιά.

Ο 6ος μήνας χαρακτηρίζεται από καινούργια επι-

τεύγματα στον κινητικό τομέα, που ανοίγουν στο

Ζητήματα επικέντρωσης

παιδί νέους δρόμους εξερεύνησης του περιβάλλοντος

Πρώτη προτεραιότητα αποτελούν πάντα οι ανησυ-

και του εαυτού του. Με την εξαφάνιση ή την ενσωμά-

χίες των γονέων. Επιπλέον θέματα για συζήτηση σε

τωση των νεογνικών αντανακλαστικών, τα χέρια του

αυτή την επίσκεψη είναι:

βρέφους απελευθερώνονται. Μόλις μάθει να τα χρησι-

● Ρόλος και ευθύνες των γονέων.

μοποιεί, ο κόσμος αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Το

● Πρόσωπα φροντίδας.

παιδί κινεί συνεχώς το κεφάλι και τα μάτια του προς

● Γνωστική και κινητική ανάπτυξη/παιχνίδι.

κάθε κατεύθυνση, για να εντοπίσει ενδιαφέροντα

αντικείμενα. Προσπαθεί να αγγίξει οτιδήποτε βλέπει.

● Γλωσσική και κοινωνική επικοινωνία.

Απλώνει να πιάσει ένα παιχνίδι, προσαρμόζοντας την

● Ιδιοσυγκρασία/αυτορρύθμιση συμπεριφοράς.

κίνηση του χεριού του ανάλογα με αυτό που θέλει να

● Συμβάντα στην οικογένεια.

πιάσει και την απόσταση όπου βρίσκεται. Το αρπάζει

και το κρατάει στο χέρι του, το παρατηρεί, το μετα-

φέρει από χέρι σε χέρι, το βάζει στο στόμα. Με αυτόν

κατά τη διάρκεια της επίσκεψης ο παιδίατρος

τον τρόπο συλλέγει πληροφορίες για τις ιδιότητες των

έχει τη δυνατότητα να παρατηρήσει:

αντικειμένων και εξερευνά τον κόσμο. Με τη βελτίω-

● Αλληλεπίδραση μητέρας-βρέφους.

ση του συντονισμού των κινήσεών του, ανακαλύπτει

● Συναισθήματα μητέρας-οικογένειας.

31

Βρεφική Ηλικία

● Αίσθημα επάρκειας στη φροντίδα.

● Συνήθως γυρίζει από την πρηνή στην ύπτια

● Τρόπο ανταπόκρισης στη δυσφορία του βρέ-

θέση, ιδιαίτερα όταν η πρηνής θέση δεν του εί-

φους και αποτελεσματικότητα στην ικανοποίη-

ναι ευχάριστη.*

ση των αναγκών του.

* Υπερτονικά βρέφη, που αντιδρούν στην πρηνή θέση, μπο-

ρεί να γυρίζουν γρήγορα στην ύπτια χωρίς απαραίτητα αυτό

Παρακολούθηση της ανάπτυξης

να αποτελεί σημείο ωρίμανσης.

Συζητούμε πάντοτε τις παρατηρήσεις και τις

Λεπτή κινητικότητα και οπτική αντίληψη

ανησυχίες των γονέων σχετικά με την ανάπτυξη

● Παρακολουθεί συνειδητά ενήλικα που κινείται

του μωρού, τη συμπεριφορά του, την όραση ή

μέσα στο δωμάτιο.

την ακοή του.

● Εστιάζει αμέσως σε αντικείμενα που του τρα-

κινητική ανάπτυξη

βούν την προσοχή (παιχνίδι, κουδουνάκι, ξύλι-

νος κύβος κ.ά.) και ταυτόχρονα εκτείνει τα χέ-

αδρή κινητικότητα και θέση

ρια του για να τα πιάσει.

● Αναπτύσσει την ικανότητα να αλλάζει θέσεις

● Η προσέγγιση για σύλληψη είναι ωλένια και η

και να γνωστοποιεί τις ανάγκες του σχετικά με

λαβή παλαμιαία. Τα δάχτυλα συμμετέχουν πε-

τη θέση που θέλει να βρίσκεται π.χ. να καθίσει,

ρισσότερο από τον αντίχειρα. Καταφέρνει και

να ξαπλώσει κλπ.

πιάνει παλαμιαία αντικείμενα διαφόρων μεγε-

● Δεν του αρέσει να μένει σε μία θέση.

θών, σχημάτων.

Ύπτια θέση

● Μεταφέρει τα αντικείμενα από το ένα χέρι στο

● Προσπαθεί να γυρίσει στην πρηνή θέση αλλά

άλλο και από το χέρι στο στόμα. Χειρίζεται αντι-

μπορεί να μην τα καταφέρνει πλήρως.

κείμενα με το ένα χέρι ή και με τα δύο μαζί.

● Σηκώνει το κεφάλι αυθόρμητα, εκφράζοντας

● Μπορεί να τροποποιήσει τη δύναμη της λαβής

έτσι την ανάγκη του να σηκωθεί.

του έτσι, ώστε να καταφέρει να χτυπήσει ένα

● Τραβιέται ενεργητικά στην καθιστή θέση, σφίγ-

αντικείμενο με δύναμη στο τραπέζι, αλλά και να

γοντας τα δάχτυλα του ενήλικα.

χτυπά ελαφρά τη κουδουνίστρα του.

● Μπορεί να πιάνει τα δάκτυλα των ποδιών του.

κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη

Πρηνής θέση

● Αλληλεπιδρά κοινωνικά και του αρέσει να παί-

● Σπρώχνει και στηρίζεται στα χέρια του με τους

ζει ιδιαίτερα με τους γονείς.

αγκώνες σε έκταση. Το κεφάλι, ώμοι και μέρος

● Αρχίζει να αναγνωρίζει εάν ένα άτομο είναι ξένο.

του θώρακα μπορούν να ανασηκωθούν.

● Ανταποκρίνεται στα συναισθήματα των άλλων

● Συνήθως μπορεί και γυρίζει στην ύπτια θέση.

και συνήθως είναι χαρούμενο.

● Κινείται περιστροφικά στην κοιλιά του.

Τα παιδιά που δεν τοποθετούνται καθόλου σε πρη-

Επικοινωνία/Γλωσσική ανάπτυξη

νή θέση, υπολείπονται σε αυτές τις δεξιότητες.

● Παράγει σειρές από φωνήεντα. Απολαμβάνει

Καθιστή θέση

την εναλλαγή φωνήσεων με τους γονείς.

● Κάθεται υποστηριζόμενο με τη σπονδυλική

● Αρχίζει να χρησιμοποιεί σύμφωνα ή συμπλέγ-

στήλη σε ευθειασμό.

ματα συμφώνων (μ, μπ, ντ, γκ) και στη συνέχεια

● Αρχίζουν να εμφανίζονται τα προστατευτικά

συνδυασμούς με φωνήεντα (ντα, πα, κα, μπα)

αντανακλαστικά (βλ. Πίνακα 1.3).

παράγοντας ένα δικό του γλωσσικό ιδίωμα.

Παίζει με τη φωνή του παράγοντας συλλαβές.

Χρειάζεται μαξιλάρια γύρω του για να το προστα-

τεύουν από πτώσεις στο πλάι ή προς τα πίσω. Ο έλεγ-

Γνωστική ανάπτυξη

χος προς τα εμπρός είναι καλύτερος.

● Συνεχίζει να εξερευνά το περιβάλλον οπτικά και

Όρθια θέση

χρησιμοποιεί το στόμα του για εξερεύνηση.

● Κρατά το βάρος στα πόδια του όταν υποστηρί-

● Δείχνει ενδιαφέρον για τα αντικείμενα και προ-

ζεται, μερικές φορές αναπηδά.

σπαθεί να τα πιάσει.

Κίνηση

● Αντιλαμβάνεται το «όχι» και στιγμιαία σταμα-

● Το βρέφος αρχίζει να αλλάζει τη θέση του και

τάει τη δραστηριότητά του.

δεν είναι ευχαριστημένο σταθερά στην ίδια

● Δείχνει ενδιαφέρον όταν κοιτιέται στον καθρέ-

θέση.

φτη.

32

Βρεφική Ηλικία

● Αρχίζει να μεταφέρει αντικείμενα από το ένα

● Εάν το βρέφος δεν κάθεται με υποστήριξη της

χέρι στο άλλο.

πυέλου.

Σημεία που χρειάζονται παρακολούθηση

● Εάν έχει κινητική ασυμμετρία.

● Εμφανής έλλειψη ενδιαφέροντος για πρόσωπα

● Εάν εμφανίζει αδυναμία σύλληψης αντικειμέ-

ή για το περιβάλλον μπορεί να αποτελεί ένδει-

νων, με τη γροθιά σταθερά σφιχτή και τον αντί-

ξη γενικευμένης καθυστέρησης στην ανάπτυξη

χειρα σε προσαγωγή (αντιθετικός αντίχειρας),

ή παραίτησης από την επικοινωνία με το περι-

ιδιαίτερα ετερόπλευρα.

βάλλον του.

Υποστήριξη της οικογένειας

● Ένα πολύ ήσυχο ή ένα πολύ ανήσυχο μωρό,

προβληματίζει καθώς μπορεί να παρουσιάζει

Ρόλος και ευθύνες των γονέων - πρόσωπα

καθυστέρηση στην ανάπτυξη, χρόνιο πρόβλημα

φροντίδας

υγείας ή ακόμα και συναισθηματική διαταραχή.

Είναι σημαντικό ο παιδίατρος να διερευνά τις συνθή-

● Απουσία φωνοποίησης με σειρές από φωνήεντα

κες διαβίωσης της οικογένειας, τις οικογενειακές σχέ-

όπου προοδευτικά προστίθενται και σύμφωνα,

σεις καθώς και τα διάφορα συμβάντα ζωής π.χ. θάνα-

καθώς και αν η φωνοποίηση του βρέφους μειώ-

τος, αρρώστιες, ανεργία.

νεται αντί να αυξάνεται.

● Καθώς το βρέφος γίνεται όλο και πιο απαιτη-

● Βρέφη που δεν αντιμετωπίζουν επιφυλακτικά

τικό και ζητάει συνέχεια τους γονείς του, αυτοί

τα άγνωστα πρόσωπα, μπορεί να παρουσιάζουν

συχνά νοιώθουν εξουθενωμένοι. Ο παιδίατρος

δυσκολίες στην κοινωνική ανάπτυξη ή διατα-

πρέπει να εξηγήσει ότι είναι φυσιολογικό και

ραχή στη δημιουργία δεσμού με το πρόσωπο

να τους προτρέψει να αξιοποιήσουν για μικρά

φροντίδας. Μερικές φορές όμως η συμπεριφο-

διαστήματα συγγενικά ή φιλικά πρόσωπα που

ρά αυτή μπορεί να οφείλεται στην παρουσία

μπορούν να βοηθήσουν.

πολλών προσώπων φροντίδας στη ζωή του βρέ-

● Αν συμμετέχει και άλλο πρόσωπο στη φροντίδα

φους.

του παιδιού, πρέπει να είναι σταθερό, αξιόπιστο

● Πλημμελής προσέγγιση αντικειμένων. Βρέφη

και να μπορεί να παρέχει τις ίδιες προβλέψιμες

που δεν απλώνουν να πιάσουν αντικείμενα,

και σταθερές ρουτίνες που συνηθίζουν να ακο-

μπορεί να παρουσιάζουν καθυστέρηση στην

λουθούν οι γονείς.

οπτική, κινητική ή νοητική ανάπτυξη.

● Αν οι γονείς δεν απολαμβάνουν την αλληλεπί-

Υποστήριξη της ανάπτυξης

δραση με το βρέφος.

Ιδιοσυγκρασία - αυτορρύθμιση

συμπεριφοράς

Ενδείξεις παραπομπής

Σ’ αυτή την ηλικία φαίνονται πλέον καθαρά τα χα-

● Απουσία κοινωνικού χαμόγελου ή άλλων χα-

ρακτηριστικά της προσωπικότητας του βρέφους, η

ρούμενων εκφράσεων (πιθανά προβλήματα

ιδιοσυγκρασία του. Ο τρόπος που επεξεργάζεται τα

όρασης, διαταραχή προσκόλλησης/δεσμού, κα-

ερεθίσματα του περιβάλλοντος και αντιδρά είναι μο-

τάθλιψη μητέρας, καθυστέρηση στην κοινωνι-

ναδικός για κάθε παιδί και σχετίζεται με διάφορα χα-

κο-συναισθηματική ανάπτυξη).

ρακτηριστικά της ιδιοσυγκρασίας του, όπως το επίπε-

● Εάν το βρέφος δεν κοιτάζει τριγύρω του με εν-

δο της φυσικής δραστηριότητας, την ικανότητά του να

διαφέρον. Μπορεί να υπάρχει πρόβλημα όρα-

συγκεντρώνεται και να ρυθμίζει τις αντιδράσεις του,

σης ή καθυστέρηση στην κοινωνική ή και γνω-

την προσαρμοστικότητά του σε νέες καταστάσεις, το

στική ανάπτυξη.

συναίσθημά του. Αυτά τα χαρακτηριστικά επηρεά-

● Εάν το βρέφος παρουσιάζει μόνιμο στραβι-

ζουν διαχρονικά την ανάπτυξή του και τον τρόπο που

σμό ή δεν παρακολουθεί πρόσωπα ή κινούμενα

σχετίζεται με τους άλλους.

αντικείμενα.

Ο παιδίατρος βοηθά τους γονείς να:

● Εάν το βρέφος δεν προσπαθεί να εντοπίσει την

● Κατανοήσουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά

προέλευση ήχου ή φωνής.

της προσωπικότητας του παιδιού τους ώστε να

● Εάν έχει πλημμελή έλεγχο της κεφαλής.

μπορούν να ανταποκρίνονται σωστά στις ανά-

● Εάν παραμένουν νεογνικά αντανακλαστικά

γκες του και τις δύσκολες συμπεριφορές του.

(τονικό του αυχένα, ζωηρό Moro).

Οι προσδοκίες που έχουν από το παιδί και η

● Εάν έχει σταθερή οπισθοτονική αντίδραση.

συμπεριφορά τους μπορούν να βελτιώσουν ή να

33

Βρεφική Ηλικία

επιδεινώσουν κάποια από τα χαρακτηριστικά

● Ενθαρρύνουν το παιχνίδι του μωρού με τα χέρια

της ιδιοσυγκρασίας του.

και τα πόδια του. Έτσι, ανακαλύπτει το σώμα του

● Συνειδητοποιήσουν τη μεγάλη σημασία της

και βελτιώνει τον συντονισμό των κινήσεών του.

φροντίδας που παρέχουν στη συμπεριφορά του

● Ενθαρρύνουν το παιχνίδι και σε πρηνή θέση.

παιδιού τους, αλλά και στην ανάπτυξη της ικα-

νότητάς του να αυτορρυθμίζεται. Το συναίσθη-

Γλωσσική και κοινωνική επικοινωνία

μα της μητέρας επηρεάζει σημαντικά τη συμπε-

Σ’ αυτή την ηλικία το μωρό απολαμβάνει την αλληλε-

ριφορά του παιδιού. Παιδιά μητέρων σε στρες

πίδραση με τους γονείς, μιμείται ήχους και εκφράσεις

είναι ανήσυχα και κοιμούνται δύσκολα.

και αντιλαμβάνεται ότι επιδρά με τη συμπεριφορά του

● Διαφυλάσσουν τη σταθερότητα της καθημερι-

στο περιβάλλον του. Με αυτόν τον τρόπο αναπτύσσει

νής ρουτίνας. Μέσα από την προβλεψιμότητά

νέες κοινωνικές δεξιότητες.

τους το μωρό μαθαίνει να περιμένει, να διαχει-

Ο παιδίατρος ενθαρρύνει τους γονείς να:

ρίζεται και να ρυθμίζει τα συναισθήματά του.

● Συμμετέχουν σε κοινωνικά παιχνίδια και παι-

● Ενισχύουν τις στρατηγικές που αναπτύσσουν

χνίδια μίμησης με το μωρό, επαναλαμβάνοντας

τα μωρά για να ηρεμούν, όπως το να εξερευ-

και ενισχύοντας τις φωνούλες και εκφράσεις

νούν το περιβάλλον ή να πιάνουν τα παιχνίδια

του.

τους και να τα φέρνουν στο στόμα τους. Όταν

● Κοιτάζουν μαζί του βιβλία.

ξυπνάνε τη νύχτα θα πρέπει να τα αφήνουν να

● Τραγουδάνε

ξανακοιμούνται χαϊδεύοντάς τα ή δίνοντάς τους

● Δίνουν χρόνο στο μωρό για να εξοικειώνεται

την πιπίλα.

όταν συναντάει ξένα πρόσωπα καθώς στην ηλι-

Γνωστική και κινητική ανάπτυξη, παιχνίδι

κία αυτή αρχίζει να νιώθει φόβο για τους ξένους.

Το βρέφος αυτής της ηλικίας μαθαίνει τον κόσμο παί-

ΕίΔίκα ΘΕμαΤα

ζοντας. Παρακολουθεί ότι κινείται στο χώρο του, βά-

ζει τα παιχνίδια στο στόμα του, τα εξερευνά. Μ’ αυτόν

Νευρολογική εξέταση

τον τρόπο ανακαλύπτει τον κόσμο γύρω του.

Η νευρολογική εξέταση πρέπει να περιλαμβάνει:

Ο παιδίατρος συμβουλεύει τους γονείς να:

● Έλεγχο περιμέτρου κεφαλής.

● Παρέχουν στο βρέφος ευκαιρίες για παιχνίδι με

● Παρατήρηση ασυμμετρίας στην κινητικότητα

ασφάλεια. Απλά, χρωματιστά, ασφαλή παιχνί-

των άκρων.

δια κρεμασμένα πάνω από την κούνια του για

να τα φτάνει και να μπορεί να τα πιάσει, μαλα-

● Έλεγχο μυϊκού τόνου.

κά παιχνίδια για να τα βάζει στο στόμα, παιχνί-

● Έλεγχο αντανακλαστικών (εν τω βάθει και νε-

δια που ενισχύουν το αισθησιοκινητικό παιχνί-

ογνικών).

δι, που είναι χαρακτηριστικό αυτής της ηλικίας

● Σημαντικός είναι ο έλεγχος του τονικού αντανα-

και βοηθούν να αναπτυχθεί ο οπτικο-κινητικός

κλαστικού του αυχένα. Παραμονή του μετά τον

συντονισμός. Στο παιδικό γυμναστήριο, κουνώ-

4ο μήνα της ζωής αποτελεί παθολογικό εύρημα.

ντας κρίκους ή χτυπώντας καμπανάκια παρα-

● Εξέταση μυοσκελετικού συστήματος.

τηρεί την επίδραση που έχουν οι ενέργειές του

Στον Πίνακα 1.3 αναγράφονται τα προστατευτικά

στα παιχνίδια και έτσι αναγνωρίζει τη σχέση

αντανακλαστικά, ορισμένα από τα οποία παρουσιάζο-

αιτίου-αποτελέσματος.

νται στις Εικόνες 1.1–1.3.

Πίνακας 1.3

Προστατευτικά αντανακλαστικά.

Πρόσθια προστατευτικά 6-8 μηνών

Όταν δοθεί ώθηση προς τα εμπρός, ενώ το βρέφος υποστηρίζεται στην καθιστή θέση,

(σε καθιστή θέση)

εκτείνει τα άνω άκρα προς τα εμπρός για να στηριχτεί.

Πλάγια προστατευτικά

7-9 μηνών

Όταν δοθεί απότομα κλίση του σώματος, εκτείνει το αντίστοιχο άνω άκρο.

(σε καθιστή θέση)

αντανακλαστικό του

10 μηνών

Έκταση χεριών και απαγωγή κάτω άκρων με την απότομη μετακίνηση του βρέφους

αλεξίπτωτου

προς τα κάτω.

Οπίσθια προστατευτικά 10-11μηνών

Έκταση και τοποθέτηση χεριών προς τα πίσω.

34

Βρεφική Ηλικία

Εικόνα 1.1

Πλάγια προστατευτικά αντανακλαστικά.

Εικόνα 1.2

αντανακλαστικό αλεξίπτωτου.

Εικόνα 1.3

Οπίσθια προστατευτικά αντανακλαστικά.

35

Βρεφική Ηλικία

καθώς το βρέφος ακολουθεί το βλέμμα του προσώπου

1.5 Ο ένατος μήνας

φροντίδας και κοιτάζει στην ίδια κατεύθυνση (gaze

monitoring).

Γενική περιγραφή

Περίπου στην ίδια ηλικία το άγχος του ξένου

Παρόλο που θεωρείται ότι δεν υπάρχουν διαχωριστι-

κορυφώνεται και συνεχίζεται στην πλήρη μορφή του

κές γραμμές στην ανάπτυξη, η ηλικία των 9 μηνών

μέχρι την ηλικία των 18–24 μηνών. Επιπλέον, η δια-

αποτελεί ορόσημο για την έναρξη συνταρακτικών αλ-

δικασία της προσκόλλησης προς το πρόσωπο φρο-

λαγών στην εξέλιξη του βρέφους. Μια από τις σημα-

ντίδας γίνεται πιο εμφανής. Καθώς η προσκόλληση

ντικότερες αλλαγές είναι η δυνατότητά του να απομα-

ενδυναμώνεται, το βρέφος αναζητά τη μητέρα του για

κρύνεται από τους γονείς, ανοίγοντας τον δρόμο προς

παιχνίδι και ανακούφιση.

την ανεξαρτησία, ενώ ταυτόχρονα διατηρεί τη συναι-

Δεν έχει ακόμα εγκαταστήσει τη δεξιότητα της

σθηματική εγγύτητα.

μονιμότητας προσώπου, δηλαδή να ξέρει πως ένα

Αρχίζει να πειραματίζεται με το να κινείται παράλ-

πρόσωπο που δεν βλέπει συνεχίζει να υπάρχει και έτσι

ληλα και χωριστά από τη μητέρα του, πιο αυτόνομα,

η απουσία της μητέρας, του δημιουργεί δυσφορία σε

αποκτώντας εμπιστοσύνη στον εαυτό του. Κι ενώ αυτό

κάποιο βαθμό, ενώ η επανένωση το ανακουφίζει από

είναι ένα μεγάλο βήμα προς την ελευθερία και την ικα-

αυτή τη δυσφορία. Έτσι, περίπου στην ηλικία των 8-9

νότητα να αντέχει να μένει και μόνο του, ταυτόχρονα

μηνών κορυφώνεται το άγχος αποχωρισμού.

όμως το οδηγεί σε ψυχική αναστάτωση και άγχη. Κερ-

Δεν πρόκειται για μια αρνητική συμπεριφορά,

δίζοντας την ανεξαρτησία του, μοιραία κάτι πρέπει να

αλλά για ένα φυσιολογικό αναπτυξιακό στάδιο και

αφήσει πίσω του, να αποχωριστεί.

ένδειξη δυνατής προσκόλλησης. Πολλά παιδιά διευ-

Επιπλέον, εξοικειώνεται σταδιακά με το γεγονός

κολύνονται διαλέγοντας και κρατώντας ένα οικείο

ότι τα μέλη της οικογένειάς του, όπως και τα αντικεί-

αντικείμενο όπως ένα μαλακό ζωάκι, μια κουβερτού-

μενα, εμφανίζονται και εξαφανίζονται, χωρίς να είναι

λα, ή άλλο παρόμοιο αγαπημένο αντικείμενο σαν μια

όμως διαρκώς στο οπτικό του πεδίο. Εδραιώνει την

σημαντική συντροφιά.

έννοια της μονιμότητας του αντικειμένου και δι-

Τα αντικείμενα αυτά ονομάζονται μεταβατικά

απραγματεύεται την απουσία με κατάλληλα παιχνίδια

και χρησιμοποιούνται από τα μικρά παιδιά για να ανα-

όπως το “κουκου-τσα”.

κουφίζονται σε κάθε ένταση αλλά και στη διαδικασία

Καθώς το βρέφος αποχωρίζεται από τη μητέρα και

του ύπνου.

επιχειρεί να συσχετισθεί με το περιβάλλον και άλλους

Στους 7–9 μήνες, η ικανότητα του βρέφους να

ανθρώπους, περνάει στη φάση της ατομικοποίησης.

εντοπίζει την πηγή του ήχου επίσης βελτιώνεται. Το

Κάνει τις δικές του επιλογές, ξεκινώντας από το φα-

μωρό μπορεί να εντοπίζει ήχους από δεξιά, αριστερά

γητό, την ώρα και συχνότητα του ύπνου, ως και τις

και πίσω με αρκετή ακρίβεια, αν και μπορεί να δυσκο-

αντιδράσεις του όταν δεν είναι ευχαριστημένο με μια

λεύεται σε ήχους με πηγή ακριβώς από πάνω του ή

συγκεκριμένη δραστηριότητα. Για πρώτη φορά, οι

κάτω του. Η ακουστική αντίληψη λοιπόν επεκτεί-

γονείς καλούνται να βάλουν τα όρια και να επιλέξουν

νεται και το βρέφος αναγνωρίζει ακουστικά ερεθίσμα-

πότε και με ποιο τρόπο θα πουν όχι. Αυτό απαιτεί,

τα σε αυξανόμενη απόσταση από αυτό.

από τη μεριά τους, αίσθημα αυτοπεποίθησης για το

Το βρέφος σταθερά γυρίζει το κεφάλι όταν κάποιος

ρόλο τους, καθώς και μεγάλα αποθέματα ενέργειας.

φωνάζει το όνομά του στους 10 μήνες, δείχνοντας σύν-

Η ισορροπία ανάμεσα στη ματαίωση και στην από-

δεση με το περιβάλλον και κοινωνικό προσανατολι-

λυτη φροντίδα είναι μια κατάσταση που προβληματί-

σμό.

ζει έντονα τους γονείς. Είναι αρκετά δύσκολο για αυ-

Η οπτική αντίληψη επίσης επεκτείνεται και το

τούς να αισθάνονται ότι δεν μπορούν να απαλλάξουν

βρέφος δείχνει τώρα την ικανότητα να κοιτάζει και

το βρέφος από κάθε αγωνία, αλλά με αυτό τον τρόπο

να ακολουθεί αντικείμενα και ανθρώπους σε αρκετή

του δίνουν τη δυνατότητα να δοκιμάσει να αντιμετω-

απόσταση όπως για παράδειγμα στην άλλη άκρη του

πίζει από μόνο του κάποιες δυσκολίες.

δωματίου. Πολύ μικρά αντικείμενα μπορεί να προκα-

Η συνδυασμένη προσοχή (joint attention)

λέσουν την προσοχή του, όπως κομματάκια από μπι-

είναι το σημαντικότερο κοινωνικό ορόσημο που ανα-

σκότο στο χαλί.

πτύσσεται προς στο τέλος του πρώτου χρόνου ζωής.

Το παιχνίδι του οργανώνεται. Συγκρίνει αντικεί-

Πρόκειται για τη διαδικασία όπου το βρέφος και το

μενα, βάζει αντικείμενα στη σειρά ή το ένα μέσα στο

πρόσωπο φροντίδας μοιράζονται μια εμπειρία συ-

άλλο και αρχίζει να τα χρησιμοποιεί ανάλογα με τη

νειδητά. Η πρωιμότερη εμφάνιση της συνδυασμένης

λειτουργία τους (κουτάλι, χτένα).

προσοχής παρατηρείται γύρω στους 8-9 μήνες ζωής,

Μπορεί και μιμείται τις συμπεριφορές των άλλων.

36

Βρεφική Ηλικία

Ζητήματα επικέντρωσης

● Έχει αναπτύξει τις προστατευτικές αντιδράσεις

Πρώτη προτεραιότητα αποτελούν πάντα οι ανησυ-

και τη στήριξη των χεριών μπροστά, και περί-

χίες των γονέων. Επιπλέον θέματα για συζήτηση σε

που στους 9 μήνες εμφανίζονται και οι πλάγιες.

αυτή την επίσκεψη είναι:

● Κατά την καθιστή θέση εμφανίζει πλέον μία δυ-

● Άγχος αποχωρισμού-άγχος του ξένου.

ναμική στάση και μπορεί να χειρίζεται αντικεί-

● Μονιμότητα αντικειμένου.

μενα.

● Νυχτερινά ξυπνήματα.

Όρθια θέση

● Μεταβατικά αντικείμενα.

● Αρχίζει να προσπαθεί να τραβιέται από τα έπι-

● Όρια

πλα για να σηκωθεί όρθιο.

● Κινητικές δεξιότητες και παιχνίδι.

● Στηρίζεται στην επιφάνεια στήριξης και ρίχνει

το βάρος στα πέλματα.

● Συμβάντα στην οικογένεια.

● Το βάρος δεν κατανέμεται πλέον μόνο συμμε-

τρικά στα δύο πόδια, αλλά ελαφρώς μεταφέρε-

κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ο παιδίατρος

ται από το ένα πόδι στο άλλο.

έχει τη δυνατότητα να παρατηρήσει:

● Μπορεί και στρίβει το σώμα του για να κοιτάει

● Αλληλεπίδραση γονέων-βρέφους.

στα πλάγια.

● Εάν οι γονείς κινητοποιούν το μωρό τους μέσω

Λεπτή κινητικότητα και οπτική αντίληψη

του λόγου και του παιχνιδιού.

● Παρατηρεί τους ανθρώπους, τα αντικείμενα και

● Πώς ανταποκρίνονται οι γονείς στην αναδυ-

τα γεγονότα που συμβαίνουν γύρω του.

όμενη τάση για αυτονομία που επιδεικνύει το

βρέφος.

● Υπάρχει αντίληψη του βάθους και της σχετικής

θέσης του αντικειμένου.

Παρακολούθηση της ανάπτυξης

● Παρακολουθεί προς τη σωστή κατεύθυνση όταν

Συζητούμε πάντοτε τις παρατηρήσεις αλλά και

ένα αντικείμενο πέφτει (οπτικο-χωρική αντίλη-

τις ανησυχίες των γονέων σχετικά με την ανά-

ψη).

πτυξη του μωρού, τη συμπεριφορά του, την

● Πετά τα παιχνίδια του σε κοντινή απόσταση και

όραση ή την ακοή του.

έπειτα κατευθύνεται προς αυτά.

● Το πρότυπο σύλληψης των αντικειμένων αλλά-

κινητική ανάπτυξη

ζει σταδιακά: η προσέγγιση γίνεται από ωλέ-

αδρή κινητικότητα

νια σε κερκιδική και η σύλληψη γίνεται μεταξύ

αντίχειρα και δείκτη, με τον αντίχειρα να ακου-

Ύπτια θέση

μπά πλευρικά το δείκτη.

● Δεν του αρέσει αυτή η θέση. Στην προσπάθειά

● Χτυπά δύο κύβους μεταξύ τους.

του να μετακινηθεί από την ύπτια θέση, είτε ση-

κώνεται στην καθιστή θέση, είτε γυρίζει στην

● Ξεκινά η συνειδητή απελευθέρωση των αντικει-

πρηνή.

μένων, χωρίς όμως να τα καταφέρνει πάντοτε.

Πρηνής θέση

κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη

● Μετακινείται έρποντας ή χρησιμοποιώντας μία

● Έχει αναπτύξει φόβο για τους ξένους.

ανώριμη τετραποδική θέση.

● Μπορεί να είναι προσκολλημένο σε οικείους

● Στην τετραποδική θέση κινείται μπρος-πίσω ή

ενήλικες.

ξεκινά να μπουσουλάει αρχικά προς τα πίσω.

● Αναζητά τους γονείς για παιχνίδι, ανακούφιση

● Μετακινείται περιστροφικά στην κοιλιά του για

και καταφύγιο.

να ακολουθήσει ένα παιχνίδι που κινείται.

● Ακολουθεί το βλέμμα του γονέα.

● Όταν αιωρηθεί από τη λεκάνη, μπορεί και στη-

● Έχει ίσως κάποιο αγαπημένο παιχνίδι (μεταβα-

ρίζει το βάρος του στα χέρια του.

τικό αντικείμενο).

Καθιστή θέση

Επικοινωνία/Γλωσσική ανάπτυξη

● Διατηρεί την καθιστή θέση περισσότερο από ένα

λεπτό και μπορεί να την κατακτήσει από μόνο

● Χρησιμοποιεί ποικιλία συλλαβών από φωνήε-

του, αν και μερικά φυσιολογικά βρέφη, ενώ κά-

ντα και σύμφωνα (μα, μπα, γκα, τα).

θονται χωρίς υποστήριξη, αδυνατούν να έρθουν

● Παράγει ακολουθίες φωνημάτων όπως «μα μα

από την ύπτια στην καθιστή από μόνα τους.

μα μα μα», «μπα μπα μπα μπα μπα».

37

Βρεφική Ηλικία

● Φωνάζει για να τραβήξει και να διατηρήσει την

του ξένου ανάλογα με το γνωστικό τους επίπεδο. Τα παιδιά

προσοχή.

που αργότερα διαγιγνώσκονται με Διαταραχή Αυτιστικού

● Αυξομειώνει τον τόνο της φωνής του για να ζη-

Φάσματος συχνά δεν αντιδρούν στον αποχωρισμό ή παρου-

τήσει ή να δηλώσει κάτι.

σιάζουν άτυπες συμπεριφορές.

● Μιμείται ήχους και χειρονομίες.

Ενδείξεις παραπομπής

● Εκτελεί εντολές όπως παλαμάκια, κου-πε-πέ.

● Απουσία αμοιβαιότητας στις φωνοποιήσεις,

στα χαμόγελα ή σε άλλες εκφράσεις του προσώ-

Γνωστική ανάπτυξη

που του βρέφους προς τα οικεία του πρόσωπα.

● Απλώνει και πιάνει με τα δυο χέρια, μεταφέρει

● Εάν το βρέφος δεν γυρίζει το κεφάλι του σε ήχο

αντικείμενα από το ένα χέρι στο άλλο, τα συ-

ή σε φωνή και οι γονείς αναφέρουν ότι γενικά

γκρίνει.

δεν ανταποκρίνεται στους ήχους.

● Αναπτύσσει τη μονιμότητα του αντικειμένου.

● Εάν το βρέφος έχει μειωμένη οπτική αντίληψη

Ξεσκεπάζει αντικείμενο κρυμμένο με πανί. Ψά-

των μικρών αντικειμένων και δεν δείχνει ενδι-

χνει για αντικείμενο που πέφτει και προσγειώ-

αφέρον για οπτικά ερεθίσματα σε απόσταση

νεται αθόρυβα.

λίγων μέτρων. Μπορεί να υπάρχει πρόβλημα

● Αρχίζει να αναπτύσσει τη μονιμότητα προσώ-

στην όραση ή γενικευμένη καθυστέρηση της

που και παίζει παιχνίδια όπως κουκου-τσα ή

ανάπτυξης.

κοιτάζει στον καθρέφτη.

● Παρουσία νευρολογικών σημείων όπως:

Σημεία που χρειάζονται παρακολούθηση

• Αδυναμία του βρέφους να τοποθετηθεί σε

● Εάν το βρέφος δεν μπαμπαλίζει «μα μα μα, μπα

καθιστή θέση, είτε λόγω τάσης υπερέκτασης,

μπα μπα,» ή παρουσιάζει μείωση στη φωνοποί-

είτε λόγω πτώσης προς τα εμπρός (το υπερ-

ηση.

τονικό βρέφος πέφτει προς τα πίσω σε

● Εάν δεν γυρίζει στο όνομά του.

αντίθεση με το υποτονικό βρέφος που

πέφτει προς τα μπροστά).

● Εάν κάθεται αλλά συνεχίζει να χρειάζεται υπο-

στήριξη.

• Σταθερή οπισθοτονική αντίδραση.

● Εάν όταν κρατιέται όρθιο δεν στηρίζει το βάρος

• Αδυναμία

στα πόδια του.

• Οποιαδήποτε κινητική ασυμμετρία.

● Εάν δεν μεταφέρει αντικείμενα από το ένα χέρι

• Παραμονή νεογνικών αντανακλαστικών

στο άλλο.

(τονικό του αυχένα, ζωηρό Moro).

● Η παρουσία σημείων διαταραχής της προσκόλ-

• Αδυναμία προσέγγισης αντικειμένων μετά

λησης/δεσμού, π.χ. όταν το βρέφος μετά την

τον 6ο μήνα και απουσία μονόπλευρης προ-

ηλικία των 9 μηνών:*

σέγγισης μετά τον 9ο μήνα.

• αναστατώνεται πολύ μετά από ένα σύντομο

• Αδυναμία σύλληψης αντικειμένων, με τη γρο-

αποχωρισμό, σε βαθμό που δεν μπορεί να

θιά σταθερά σφιχτή και τον αντίχειρα σε προ-

σταματήσει να κλαίει ή επανειλημμένα αρ-

σαγωγή αμφοτερόπλευρα ή ετερόπλευρα.

νείται να φάει.

• Σταθερά σφιχτή κλειστή γροθιά σε ηρεμία.

• δεν δίνει καμία σημασία ή δεν αντιδρά κα-

• Αδυναμία αλληλοσύλληψης των άνω άκρων.

θόλου στην αποχώρηση του γονέα ή του

• Σε πρηνή θέση το βρέφος έχει τα κάτω άκρα

προσώπου φροντίδας.

σε έκταση, τα πέλματα σε έσω στροφή και

• δεν κοιτάζει ποτέ τον γονέα του όταν εξερευ-

αυξημένη προσαγωγή με ψαλιδισμό.

νά ένα καινούριο περιβάλλον.

• Σημεία υπερεκπληξίας, δηλαδή έντονο ξάφ-

• πηγαίνει σε όλους χωρίς προτίμηση.

νιασμα σε ήπια ερεθίσματα που έχει επίπτω-

• δείχνει υπερβολική αντίδραση σε έναν ξένο

ση στη συμπεριφορά του.

όπως π.χ. εξαιρετικό φόβο.

● Εάν το βρέφος παρουσιάζει απώλεια δεξιοτή-

των που είχαν κατακτηθεί.

* Εάν παρατηρούνται τέτοιες συμπεριφορές, ο παιδίατρος

θα πρέπει να διερευνήσει το περιβάλλον φροντίδας του

παιδιού καθώς και το ιατρικό, αναπτυξιακό και κοινωνικό

ιστορικό. Παιδιά με γενικευμένη αναπτυξιακή καθυστέρη-

ση παρουσιάζουν καθυστέρηση στην εμφάνιση του άγχους

38

Βρεφική Ηλικία

Υποστήριξη ανάπτυξης και

Υπερβολικό άγχος αποχωρισμού μπορεί να πυροδοτη-

οικογένειας

θεί από αντίξοες οικογενειακές συνθήκες, όπως εμπει-

ρίες ή απειλές εγκατάλειψης ή απόρριψης εκ μέρους

Άγχος αποχωρισμού/άγχος του ξένου

των γονέων ή άλλα αρνητικά γεγονότα ζωής (ασθένεια

Κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους, το παιδί ανα-

ή θάνατος ενός γονέα).

πτύσσει συμπεριφορά δεσμού/προσκόλλησης που

Είναι πολύ σημαντικό να εξηγηθεί στους γονείς, σε

απευθύνεται σε ένα ή λίγα συγκεκριμένα πρόσωπα,

γνωστικό επίπεδο, η παρουσία και η σημασία του άγ-

με σειρά προτίμησης σε ορισμένες περιπτώσεις. Όσο

χους αποχωρισμού και του άγχους προς τον ξένο. Αυτό

περισσότερο αλληλεπιδρά ένα βρέφος με κάποιο πρό-

εξασφαλίζει την απόδειξη της φυσιολογικότητας, προ-

σωπο, τόσο περισσότερο συνδέεται μαζί του. Αυτό το

φυλάσσει τους γονείς από αισθήματα ανεπάρκειας,

μοντέλο δεσμού θα επηρεάσει το πρότυπο δεσμού για

ενώ τους ενισχύει ως προς το γονεϊκό τους ρόλο.

μελλοντικές σχέσεις, καθώς είναι η βάση για μια υγιή

Η καθοδήγηση του παιδιάτρου σε θέματα αποχω-

συναισθηματική ανάπτυξη.

ρισμού θα μπορούσε να εστιασθεί στα εξής σημεία:

Τα βρέφη αυτής της ηλικίας αρχίζουν να κλαίνε

● Δεν πρέπει να πιέζονται τα παιδιά να αλληλεπι-

ή εκδηλώνουν δυσαρέσκεια, αποδοκιμασία, ντροπή

δράσουν με ένα νέο πρόσωπο, ιδίως όταν βιώ-

προς τον ξένο που τα προσεγγίζει. Τα συναισθήματα

νουν άγχος στην πρώτη αυτή συνάντηση. Είναι

αυτά θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν περισσότερο

προτιμότερο να έχουν την ευκαιρία να γνωρί-

ως άγχος και λιγότερο ως φόβος και παραπέμπουν στο

σουν το άτομο αυτό σε πιο ευνοϊκές συνθήκες

άγχος της απώλειας της προστασίας που παρέχεται

και σε ένα οικείο για αυτά χώρο.

από ένα βασικό πρόσωπο φροντίδας, συνήθως τη μη-

● Σύντομοι αποχωρισμοί μπορεί να βοηθήσουν το

τέρα.

βρέφος να αντέξει. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσε-

Αυτή η αλλαγή στη συμπεριφορά του βρέφους, που

ται και ο αποχωρισμός πριν τον βραδινό ύπνο.

ως τώρα εμπιστευόταν και πήγαινε χωρίς ιδιαίτερη

● Όταν οι γονείς μετακινούνται από δωμάτιο σε

δυσκολία στην αγκαλιά όλων, εκλαμβάνεται σε ένα

δωμάτιο, καλό είναι να διατηρούν τουλάχιστον

πρώτο επίπεδο ως παλινδρόμηση, αλλά στην πραγ-

λεκτική επαφή και να επανεμφανίζονται σε τα-

ματικότητα είναι ένα βήμα προς την ανάπτυξη. Πρό-

κτά χρονικά διαστήματα.

κειται πολύ περισσότερο για ένα ορόσημο στην ψυχο-

● Οι άνθρωποι που θα επιλεγούν να φροντίσουν

συναισθηματική εξέλιξη του βρέφους, καθώς το ίδιο

το παιδί πρέπει να εισαχθούν με ιδιαίτερη προ-

έχει καταφέρει να δημιουργήσει δεσμό και να εντυ-

σοχή και σταδιακά.

πώσει στη μνήμη του την αναπαράσταση κυρίως της

● Οι γονείς ενθαρρύνονται να προετοιμάζουν το

μητέρας του, καθώς και άλλων κοντινών προσώπων.

παιδί για την αποχώρησή τους, παρά να εξαφα-

Ταυτόχρονα αποτελεί και ένα σημαντικό γνωστικό

νίζονται ξαφνικά, χωρίς ενημέρωση.

επίτευγμα, με το δεδομένο ότι το βρέφος έχει πλέον

τη διακριτική ικανότητα να ξεχωρίζει ανάμεσα σε δύο

● Προτιμότερο είναι να αποφεύγονται μεγάλες

κατηγορίες ανθρώπων, των οικείων και των ξένων.

αλλαγές στο περιβάλλον του παιδιού μεταξύ

των 6 και 18 μηνών, αν αυτό είναι εφικτό.

Επισημαίνεται ότι το άγχος που δημιουργεί στο

παιδί ο αποχωρισμός του από το ‘πρόσωπο προ-

● Μετά από ένα σύντομο ή μεγαλύτερο αποχω-

σκόλλησης’, ενώ είναι μια φυσιολογική αντίδραση, η

ρισμό και με την επιστροφή τους, οι γονείς συ-

απουσία του μπορεί ν’ αποτελεί ένδειξη ανασφαλούς

στήνεται να κρατούν κοντά τους και να παρη-

δεσμού προσκόλλησης ή άλλων προβλημάτων. Επι-

γορούν το παιδί για όσο διάστημα χρειάζεται,

πλέον, υποστηρίζεται ότι το άγχος αποχωρισμού είναι

μέχρι να νιώσει ασφαλές. Οποιαδήποτε άλλη

σημαντικό για την επιβίωση του παιδιού και φυσιο-

εκκρεμότητα ή δουλειά μέσα στο σπίτι μπορεί

λογικό, όταν εμφανίζεται σε συγκεκριμένα ηλικιακά

να περιμένει!

στάδια. Από την ηλικία περίπου των επτά μηνών και

● Αν οι γονείς δεν είναι απόλυτα έτοιμοι για τον

κατά τη διάρκεια της προσχολικής, όλα σχεδόν τα παι-

αποχωρισμό και βιώνουν αμφιθυμικά συναι-

διά διαμαρτύρονται και αντιδρούν στο χωρισμό τους

σθήματα, είναι σημαντικό να διαπραγματευ-

από τους γονείς ή από πρόσωπα με τα οποία έχουν

τούν καταρχήν οι ίδιοι τις δικές τους δυσκολίες,

αναπτύξει δεσμό/προσκόλληση, πράγμα φυσιολογικό

προτού υποβάλλουν το παιδί σε έντονο άγχος.

σε αυτές τις ηλικίες. Τα βρέφη και τα παιδιά βιώνουν

Το βρέφος αντιλαμβάνεται τη δυσφορία των

το άγχος αποχωρισμού όταν μία δεδομένη κατάστα-

γονέων, κι αυτό δεν το διευκολύνει να αντέξει

ση ενεργοποιεί τη συμπεριφορά προσκόλλησης αλλά

τον αποχωρισμό.

το πρόσωπο της προσκόλλησης δεν είναι διαθέσιμο.

39

Βρεφική Ηλικία

Μονιμότητα του αντικειμένου-μονιμότητα

Γι’ αυτό το λόγο, ο παιδίατρος που θα κληθεί να

του προσώπου

συμβουλεύσει τους γονείς για τα νυχτερινά ξυπνήμα-

Το βρέφος έχει πλέον αναπτύξει ιδιαίτερες δεξιότητες

τα, είναι σημαντικό να ρωτήσει τους ίδιους για τα δικά

και είναι σε θέση να αντιληφθεί ότι τα αντικείμενα δεν

τους συναισθήματα ως προς τον αποχωρισμό, σε ποιό

εξαφανίζονται, παρόλο που δεν μπορεί το ίδιο να τα

βαθμό μπορούν αυτοί να το αντέξουν και τι πραγμα-

δει. Όταν αντιλαμβάνεται ότι έχουν χαθεί από το οπτι-

τικά επιθυμούν. Υποστηρίζοντας τους γονείς σε αυτή

κό του πεδίο, θα τα αναζητήσει. Το βρέφος κατακτά

τη δυσκολία, μπορεί να σταθεί στα παρακάτω σημεία:

την αίσθηση της μονιμότητας του αντικειμένου.

● Οι γονείς ενισχύονται να καθιερώσουν μια απλή

Το βρέφος των 9 μηνών θα ψάξει για να βρει το

αλλά συγκεκριμένη διαδικασία πριν τον ύπνο,

αγαπημένο του παιχνίδι και του αρέσει να βάζει-βγά-

για να χαλαρώσουν και να προετοιμάσουν το

ζει αντικείμενα σε κουτιά, να κρύβει και να βρίσκει ή

παιδί.

να πετάει και να ψάχνει. Στην πραγματικότητα ενθου-

● Ο χρόνος που διαθέτουν στο μωρό τους πριν τον

σιάζεται με αυτά, γιατί εξασκεί τη μνήμη του και μα-

ύπνο πρέπει να καλύπτει τις συναισθηματικές

θαίνει να προσδοκά την επανεμφάνιση των χαμένων

του ανάγκες (αγκαλιά με στοργή, λόγια γλυκά).

αντικειμένων.

● Το παιδί θα μπορούσε να διατηρεί ένα μεταβα-

Είναι το προστάδιο για την κατάκτηση της μονι-

τικό αντικείμενο για να το συντροφεύει.

μότητας του προσώπου που του επιτρέπει να μάθει

● Όταν το παιδί ξυπνήσει κλαίγοντας και αναζη-

ότι και τα αγαπημένα του πρόσωπα υπάρχουν, ακόμη

τά τους γονείς του, μπορούν να περιμένουν ένα

και όταν δεν τα βλέπει. Με το παιχνίδι κουκου-τσα,

με δύο λεπτά, για να του δώσουν τη δυνατότητα

το κοίταγμα στον καθρέφτη και την αναζήτηση του

να συνεχίσει τον ύπνο μόνο του. Αν δεν σταμα-

προσώπου φροντίδας όταν δεν το βλέπει, εδραιώνει

τήσει να κλαίει πρέπει να πάνε κοντά του

αυτή τη δεξιότητα και ενισχύει τη συναισθηματική του

ώστε να βεβαιωθεί ότι οι γονείς του είναι

ασφάλεια.

εκεί. Συστήνεται να καθησυχάσουν το βρέφος

σε ένα ήρεμο, χωρίς πολλά ερεθίσματα περι-

Νυχτερινά ξυπνήματα

βάλλον, με σύντομο τρόπο, για να καταφέρει

Το βρέφος των 9 μηνών μέσα από το παιχνίδι και με

γρήγορα να συνεχίσει τον ύπνο του.

τις αντιδράσεις του σε διάφορα ερεθίσματα διαπραγ-

● Προτιμότερο είναι να αποφύγουν να το πάρουν

ματεύεται την αβεβαιότητα που βιώνει για το πώς ο

στο κρεβάτι τους, διαφορετικά θα χρειαστεί να

κόσμος γύρω του εξελίσσεται. Γνωρίζει ότι ένα αντι-

το κάνουν κάθε φορά για να το καθησυχάζουν.

κείμενο που δεν το βλέπει την παρούσα στιγμή, παρό-

● Καμιά φορά το μωρό ηρεμεί αν μπει στο στήθος

λα αυτά υπάρχει, αλλά δεν νιώθει την ίδια βεβαιότητα

της μαμάς όταν θηλάζει ή αν πάρει ένα μπουκά-

για το γονέα που λείπει στη δουλειά. Με την ίδια λογι-

λι με γάλα. Παρά το ότι υπάρχουν πολλοί πολέ-

κή, και ο νυχτερινός ύπνος μπορεί ως ένα βαθμό να βι-

μιοι αυτού, φαίνεται ότι είναι αποτελεσματικό

ωθεί ως ένας σύντομος αποχωρισμός. Μέχρι πριν από

και διευκολύνει τους γονείς στις αντοχές τους,

λίγο κατάφερνε να συνεχίσει τον ύπνο του μετά από

ώστε να μην εκδηλώνουν αρνητικές συμπεριφο-

μικρά ξυπνήματα, χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία. Σε αυτή

ρές τη νύχτα και να αντέξουν να δουλέψουν την

την ηλικία, όταν ξυπνά, συνειδητοποιεί ότι βρίσκεται

επόμενη ημέρα.

μόνο του και αυτό του προκαλεί μεγάλη αναστάτωση.

Στόχος των παραπάνω παρεμβάσεων είναι να κα-

Θέλει να μπορεί να βλέπει τους γονείς του όταν ξυπνά,

τευνάσουμε το άγχος του παιδιού με ήπιες μεθόδους,

για να επιβεβαιώνει ότι είναι δίπλα του. Γι’ αυτό, θα

ενισχύοντας ταυτόχρονα τις δικές του προσπάθειες

κλάψει ώστε να τους τραβήξει την προσοχή και να

για να συνεχίσει τον ύπνο του. Μια πιο επιθετική πα-

τους φέρει κοντά του.

ρέμβαση, περισσότερο θα αναστατώσει και θα ξυπνή-

Από την πλευρά τους και οι γονείς μπορεί να νιώ-

σει το παιδί, παρά θα το χαλαρώσει.

θουν αμφιθυμικά συναισθήματα για αυτή την αλλαγή

Κάποιοι γονείς προτιμούν να μεταφέρουν το παι-

στον κύκλο του ύπνου. Σε κάποιους φαίνεται ότι αυτή

δί στο κρεβάτι τους. Αυτό δεν είναι απαραίτητα μια

η αναστάτωση ενέχει τον κίνδυνο της παλινδρόμησης

λανθασμένη πρακτική, αρκεί να γίνεται υπό προϋπο-

στην ανάπτυξη του παιδιού τους, γιατί χάνουν κάτι που

θέσεις:

είχε κατακτηθεί, όπως ο σταθερός και συνεχής ύπνος.

Άλλοι γονείς, ασυνείδητα ή συνειδητά, σε ταύτιση με

● Το να μεταφέρεται το παιδί στο κρεβάτι των γο-

το παιδί τους, νιώθουν ότι ο ύπνος τους απομακρύνει

νέων μερικές φορές μπορεί να χρειάζεται προ-

από το βρέφος και θα χρειαστεί να το στερηθούν όλες

κειμένου το παιδί και ο γονέας να επιβεβαιώ-

αυτές τις ώρες.

σουν τον ασφαλή συναισθηματικό δεσμό τους.

Η συμπεριφορά αυτή γίνεται για να διευκολυν-

40

Βρεφική Ηλικία

θεί η επιστροφή του παιδιού σε δεύτερο χρόνο

Όρια

στο κρεβάτι του και πρέπει να έχει προσωρινό

Στο τρίτο τρίμηνο της ζωής του παιδιού ολόκληρη η

χαρακτήρα.

οικογένεια έρχεται αντιμέτωπη με το ιδιαίτερα κινη-

● Οι γονείς δεν πρέπει να καπνίζουν, να έχουν

τικό πλέον βρέφος. Όσο πιο σταθεροί παραμένουν οι

καταναλώσει αλκοόλ και να παίρνουν φάρμακα

γονείς στο να καθιερώνουν συμπεριφορές κατάλληλες

που επηρεάζουν την εγρήγορσή τους.

και ασφαλείς για το αναπτυξιακό στάδιο του παιδιού

● Το στρώμα πρέπει να είναι κατάλληλο και

τόσο περισσότερο το διευκολύνουν στο να αναπτύξει

ασφαλές, ώστε να μην υπάρχει ο κίνδυνος να

το δυναμικό του. Τα βρέφη μαθαίνουν περισσότερο

εγκλωβιστεί το παιδί στα σκεπάσματα ή σε κενό

παρατηρώντας και μιμούμενα τους γονείς, παρά ακο-

του κρεβατιού.

λουθώντας συστάσεις.

● Το παιδί δεν πρέπει να εκτίθεται σε σεξουαλική

Σε αυτή την ηλικία αρχίζουν να μπαίνουν κάποια

δραστηριότητα των γονέων.

όρια στις συμπεριφορές του παιδιού. Πρέπει όμως να

● Το παιδί πρέπει να έχει την ευκαιρία να κατα-

γίνει ξεκάθαρο στους γονείς, ότι η πειθαρχία δεν ταυ-

κτήσει την αυτονομία του μέσα από άλλες δρα-

τίζεται με πράξεις τιμωρητικές, αλλά με στοχευμένη

στηριότητες.

οριοθέτηση.

● Συστήνεται στους γονείς να δίνουν ένα σαφές

Μεταβατικό αντικείμενο

πρότυπο για τη συμπεριφορά που προσδοκούν

Με τον όρο μεταβατικό αντικείμενο εννοούμε

από το παιδί τους.

οποιοδήποτε αντικείμενο στο οποίο προσκολλάται το

● Είναι προτιμότερο να χρησιμοποιούν εκφράσεις

παιδί προς διευκόλυνση της διαδικασίας αυτονόμη-

που ενισχύουν και προτρέπουν σε μια συμπερι-

σης και αποχωρισμού από τους γονείς. Αποτελεί φυ-

φορά, παρά συνεχείς απαγορεύσεις. Δηλαδή,

σιολογικό κομμάτι της ανάπτυξης, εμφανίζεται γύρω

μπορούν να πουν: «Είναι ώρα για το φαγητό»,

στον ένατο μήνα και διαρκεί τουλάχιστον ως τα 3 με

παρά «Μην σηκώνεσαι από το καρεκλάκι σου,

4 έτη. Σε αυτή την περίοδο το χρειάζεται τη νύχτα ή

γιατί πρέπει να φας». Με απλά λόγια, περιγρά-

όταν προκύπτει μια δυσκολία που δεν μπορεί εύκολα

φουν στο μωρό τους τι πρέπει να κάνει, αποφεύ-

να διαχειριστεί.

γοντας τις μεγάλες προτάσεις και τις εντάσεις.

Η έννοια του μεταβατικού αντικειμένου περικλείει

● Από αυτή την ηλικία το βρέφος αρχίζει να κατα-

την προοδευτική μετάβαση του νηπίου από τη στενή

λαβαίνει την έννοια του ΟΧΙ. Παραμένει όμως

εξαρτητική σχέση με τη μητέρα, στη φάση της ατομι-

σημαντικό να μην κατακλυστεί από διαδοχικές

κοποίησης.

αρνήσεις.

Εκτός από τη χρήση ενός μεταβατικού αντικειμέ-

Ο πιο ουσιώδης χειρισμός για την εξασφάλιση της

νου, σε ορισμένα παιδιά, παρατηρείται η πρακτική συ-

αναγκαίας πειθαρχίας είναι να συμφωνήσουν και οι

νηθειών όπως, να κουνάνε τον κορμό ή το κεφάλι τους,

δύο γονείς στην οριοθέτηση. Αν δεν είναι ξεκάθα-

να χαϊδεύουν τα μαλλιά τους, να τραβούν τα αυτιά ή να

ρο από την αρχή, τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται

τρίβουν το πρόσωπό τους με στόχο τη διαχείριση αγχο-

μέσα στο οικογενειακό σύστημα, δεν θα μπορέσουν να

γόνων καταστάσεων. Πολλές φορές η πιπίλα σε αυτό

πείσουν το μωρό τους για την αποδεκτή συμπεριφορά.

το στάδιο χρησιμοποιείται από το παιδί σαν μεταβατικό

αντικείμενο αλλάζοντας τον αρχικό της ρόλο.

Κινητικές δεξιότητες και παιχνίδι

Είναι, κατά κύριο λόγο, υγιείς τρόποι για να επι-

Ένα από τα επιτεύγματα του βρέφους μετά την ηλι-

λύουν τις δυσκολίες που προκύπτουν, βασιζόμενα στις

κία των 9 μηνών είναι ότι αρχίζει να κινείται ελεύθε-

δικές τους δυνάμεις και εφεδρείες.

ρο στο χώρο, έτοιμο προς εξερεύνηση. Μετακινείται

Οι παραπάνω πρακτικές μπορεί να αποτελέσουν

γλιστρώντας, έρποντας, κυλώντας, μπουσουλώντας

αφορμή για περαιτέρω διερεύνηση υπό προϋποθέσεις:

και σπάνια περπατώντας. Όποιος κι αν είναι ο τρόπος,

● Όταν το παιδί προτιμά το μεταβατικό αντικεί-

σημασία έχει ότι η εξερεύνηση αποτελεί σημείο κλειδί

μενο από την παρουσία ανθρώπων.

στην ανάπτυξή του. Ο κόσμος γύρω του αποκτά άλλο

ενδιαφέρον. Γωνίες στο σπίτι που προκαλούν την πε-

● Όταν δεν ανταποκρίνεται στην παρουσία του

ριέργεια, αντικείμενα που εμφανίζονται και εξαφανί-

γονέα, αλλά καλύπτει το κενό με το μεταβατικό

ζονται, πρόσωπα που μπορούν να προσεγγίσουν, κά-

αντικείμενο ή τη συνήθεια που το παρηγορεί.

νουν την εξερεύνηση πηγή απόλαυσης για το βρέφος.

● Όταν αυτοτραυματίζεται με το μεταβατικό

Δεν είναι η κίνηση αυτή καθεαυτή τόσο σημαντική,

αντικείμενο ή με μια άλλη συνήθεια που το πα-

όσο οι άπειρες δυνατότητες που προσφέρει στο βρέ-

ρηγορεί.

φος για απόκτηση νέων εμπειριών.

41

Βρεφική Ηλικία

Από την ηλικία των 9 μηνών, το βρέφος μαθαίνει

Η κινητική εξέλιξη δεν είναι εύκολο να διαχωρι-

να χρησιμοποιεί το δείκτη ως ξεχωριστό δάκτυλο για

στεί σε στάδια γιατί είναι μια δυναμική ισορροπία που

να δείχνει, και το δείκτη μαζί με τον αντίχειρα για να

προκύπτει από την ωρίμανση του νευρικού συστήμα-

επιτύχει τη λεπτή σύλληψη. Αυτή η ικανότητα του

τος, του σώματος που αυξάνεται σε μέγεθος και αλ-

επιτρέπει να πιάνει πολύ μικρά αντικείμενα και να τα

λάζει ως προς τις μηχανικές ιδιότητες των ιστών σε

χρησιμοποιεί με διάφορους τρόπους.

αλληλεπίδραση με το περιβάλλον.

Μέσα από το παιχνίδι του, το βρέφος μπορεί να κά-

Οποιαδήποτε βλάβη του νευρικού συστήματος, γε-

νει μια πολύ καλή επίδειξη των δυνατοτήτων του, όταν

νετική ή επίκτητη, που θα τροποποιήσει ή θα σταματή-

νιώθει ότι βρίσκεται σε ένα ασφαλές περιβάλλον που

σει τη νευρική ωρίμανση, διαταράσσει την ισορροπία

του επιτρέπει να κινείται ελεύθερα.

και αυτό έχει επίπτωση στον κινητικό προγραμματι-

Κατάλληλα παιχνίδια για αυτή την ηλικία είναι:

σμό. Εγκεφαλοκλαστικές βλάβες (επίκτητες δομικές

● Παιχνίδια πολλαπλών δραστηριοτήτων,

βλάβες του εγκεφάλου από ισχαιμία, αιμορραγία, λοί-

μουσικά παιχνίδια, όταν μπορεί να χρησιμο-

μωξη κλπ) προβάλουν συνήθως με υπερτονία ή/και

ποιεί τα δάχτυλά του, ώστε να ενθαρρυνθεί να

δυστονία, ενώ μη ειδικές συγγενείς/γενετικές νευρο-

τα χρησιμοποιεί σε πολύπλοκες, λεπτές κινήσεις.

λογικές διαταραχές προβάλλουν με υποτονία, δυστο-

● μαλακές μπάλες, ξύλινα οχήματα, υφα-

νία, αταξία.

σμάτινοι κύβοι, όταν μπουσουλάει, ώστε να

Οι σοβαρές βλάβες του κεντρικού νευρικού από

έχει κίνητρο να ασκήσει το σώμα του.

προγεννητικά ή περιγεννητικά αίτια, είναι διακριτές

● Μαλακά, χνουδωτά παιχνίδια, μεγάλα και

ως διάχυτη εγκεφαλοπάθεια αμέσως μετά τη γέννη-

μικρά, όταν είναι πιο κινητικό, ώστε να τα πε-

ση, ενώ η συμπτωματολογία από πιο ήπιες προσβολές

τάει και να τα ψάχνει.

αναδύεται μετά τον 6ο μήνα της ζωής. Η κλινική έκ-

φραση εξαρτάται από το είδος της βλάβης (ισχαιμία,

ΕίΔίκα ΘΕμαΤα

νευροεκφύλιση) και από τις ανατομικές δομές που

έχουν προσβληθεί.

Νευρολογική εξέταση

Σημεία από την επισκόπηση και κλινική εξέ-

Η νευρολογική εξέταση πρέπει να περιλαμβάνει:

ταση του βρέφους που θα θέσουν την υποψία

● Έλεγχο περιμέτρου κεφαλής.

αναδυόμενης ή προϋπάρχουσας κινητικής

διαταραχής

● Παρατήρηση ασυμμετρίας στην κινητικότητα

των άκρων.

α. Υπερτονία

● Έλεγχο μυϊκού τόνου.

Σημεία από την επισκόπηση που υποδηλώνουν

● Έλεγχο αντανακλαστικών (εν τω βάθει, προ-

ανάδυση παθολογικής υπερτονίας:

στατευτικών και νεογνικών).

● Αδυναμία αλληλοσύλληψης των άνω άκρων

● Εξέταση μυοσκελετικού συστήματος:

μετά τον 6ο μήνα.

• σπονδυλική επισκόπηση

● Σταθερά σφιχτή κλειστή γροθιά σε ηρεμία μετά

• έλεγχος κινητικότητας αρθρώσεων

τον 6ο μήνα.

● Σταθερή παρουσία αντιθετικού αντίχειρα μετά

Ανάδυση κινητικής διαταραχής: πρώιμα

τον 6ο μήνα.

κλινικά σημεία

● Σταθερή οπισθοτονική αντίδραση.

Ο 6ος μήνας της ζωής αποτελεί ορόσημο για την ανά-

● Σε πρηνή θέση το βρέφος έχει τα κάτω άκρα σε

πτυξη των κινητικών δεξιοτήτων, γιατί σηματοδοτεί-

έκταση, τα πέλματα σε έσω στροφή και αυξημέ-

ται από την έναρξη της αυτονομίας και την εξερεύνη-

νη προσαγωγή με ψαλιδισμό.

ση του περιβάλλοντος. Μεταξύ του 6ου και του 9ου μήνα

● Σημεία υπερεκπληξίας με έντονο ξάφνιασμα

οι αντανακλαστικές λειτουργίες αντικαθίστανται στα-

(startle) μετά τον 6ο μήνα.

διακά από τις βουλητικές και για τον λόγο αυτό ο 9ος

Κλινικά σημεία υπερτονίας:

μήνα είναι σημαντικός για την ανίχνευση πρώιμης κι-

νητικής διαταραχής.

● Παραμονή του τονικού αντανακλαστικού του

αυχένα μετά τον 4ο μήνα.

Δύο στοιχεία είναι αυτά που οδηγούν την κινητική

εξέλιξη: Πρώτον η σύνδεση της όρασης με την κίνηση

● Εύκολη έκλυση του αντανακλαστικού του Moro,

και δεύτερον η σταδιακή εξαφάνιση των αρχέγονων

ιδιαίτερα από θορύβους, μετά τον 4ο μήνα.

αντανακλαστικών και η ανάδυση των βουλητικών κι-

● Παραμονή πλήρους αντανακλαστικού του Moro

νήσεων.

μετά τον 6ο μήνα.

42

Βρεφική Ηλικία

● Παρουσία μη εξαντλούμενου κλώνου (2–3 κλω-

● αδυναμία του βρέφους να σηκώσει τα πόδια του

νικές κινήσεις μπορεί να είναι φυσιολογικό φαι-

ενάντια στη βαρύτητα.

νόμενο).

● τρόμο άνω άκρων.

● Αυξημένα τενόντια αντανακλαστικά.

● Ζωηρό χιαστό αντανακλαστικό των απαγωγών

μυών μετά τον 9ο μήνα και χιασμός των ποδιών

στην κάθετη αιώρηση από τις μασχάλες.

● Αδυναμία σύλληψης αντικειμένων.

● Αδυναμία του βρέφους να τοποθετηθεί σε κα-

θιστή θέση λόγω τάσης υπερέκτασης (το υπερ-

τονικό βρέφος πέφτει προς τα πίσω σε αντίθε-

ση με το υποτονικό βρέφος που πέφτει προς τα

εμπρός).

Τα υπερτονικά παιδιά παρουσιάζουν έντονο εκτα-

τικό τόνο, που μπορεί ψευδώς να προβάλει με επιτά-

χυνση των κινητικών δεξιοτήτων. Συγκεκριμένα, μπο-

ρούν πιο εύκολα να γυρίσουν από την πρηνή σε ύπτια

θέση και να σταθούν όρθια με υποστήριξη αλλά με

σταθερή ιπποποδία.

Β. κινητική ασυμμετρία

Ασυμμετρία στην κινητικότητα των άκρων μετά τον 6ο

μήνα της ζωής υποδηλώνει κεντρική βλάβη και εκδη-

λώνεται με:

● Σταθερή τονική θέση (δυστονία) του παθολογι-

κού άκρου, ενώ το άλλο άκρο κινείται φυσιολο-

γικά.

● Σταθερή προτίμηση του ενός χεριού (hand

preference).

● Ασυμμετρία κινήσεων κατά την απομάκρυνση

οθoνίου από το πρόσωπο.

Γ. Υποτονία

Σημεία από την επισκόπηση που υποδηλώνουν

μυϊκή υποτονία:

● Παρουσία υποτονικού προσωπείου που συνή-

θως χαρακτηρίζεται από βλεφαρόπτωση, στό-

Εικόνα 1.4

κατά την πρόσθια έλξη του βρέφους από τα χέρια, οι

μα ως ανεστραμμένο V δίκην «ψαριού», υψηλή

αγκώνες είναι σε έκταση και το κεφάλι δεν συγκρατείται.

υπερώα.

● Παρουσία υποτονικού κορμού που χαρακτηρί-

ζεται από πλημμελή έλεγχο της κεφαλής (βλ.

Εικόνα 1.4) και αδυναμία ευθειασμού της σπον-

δυλικής στήλης στην καθιστή θέση μετά τον 6ο

μήνα (δίκην “C”).

● Παρουσία υποτονικών άκρων που εκφράζεται

με υπερελαστικότητα αρθρώσεων.

● Δυσμορφίες προσώπου ή μυοσκελετικές δυ-

σμορφίες συνδυάζονται συχνά με γενικευμένη

υποτονία.

Τα ανωτέρω μπορεί να παρατηρηθούν και σε παι-

διά με φυσιολογική μυϊκή ισχύ, ενώ όταν η υποτονία

οφείλεται σε μυϊκή αδυναμία παρατηρούμε τα εξής:

43

Βρεφική Ηλικία

λέξεις μπορούν να εμπεριέχουν μια εμπειρία, ακόμα κι

1.6. Ο πρώτος χρόνος

αν δεν καταλαβαίνει απόλυτα το νόημα μιας συζήτη-

σης. Μέσα από παραμύθια και παιδικά τραγουδάκια,

Γενική περιγραφή

το νήπιο γνωρίζει τη δημιουργικότητα της γλώσσας

και της αφήγησης. Η κατάκτηση της ομιλίας καθιστά

Όταν το βρέφος μαθαίνει να περπατάει γύρω στο

το νήπιο έτοιμο να συνάψει πιο δημιουργικές σχέσεις

έτος, όλα αλλάζουν. Η δυνατότητα να αποφασίζει το

και με άλλα άτομα πέρα από τη μητέρα του, αλλά και

ίδιο για τις κινήσεις του είναι ένα μεγάλο αναπτυξι-

να διατηρήσει με ασφάλεια και αυτοπεποίθηση τις

ακό βήμα. Ξαφνικά, ο κόσμος γίνεται τεράστιος, με

υπάρχουσες σχέσεις από απόσταση, μέσω της επικοι-

άπειρες επιλογές. Ταυτόχρονα όμως, αλλάζει η οπτική

νωνίας.

γωνία με την οποία βλέπει το βρέφος τα πράγματα,

δεν είναι πλέον από ψηλά, στην αγκαλιά της μητέρας,

Καθώς ο χρόνος κυλά, το νήπιο δείχνει έντονο ενδι-

αλλά στο επίπεδο του ύψους του.

αφέρον και περιέργεια για το περιβάλλον του, βρίσκε-

ται σε διαρκή κίνηση χωρίς όμως αίσθηση εσωτερικών

Τα συναισθήματα είναι αμφίθυμα σε σχέση με

ορίων. Απαιτείται συνεχής προσοχή και καθοδήγηση

τις αλλαγές που συμβαίνουν. Το βρέφος επιθυμεί να

από τους γονείς και τους φροντιστές. Τα δειλά πρώτα

προχωρήσει σε νέες εμπειρίες, αλλά ταυτόχρονα μια

βήματα έχουν εξελιχθεί σε μεγάλους περιπάτους για

αντίθετη παρόρμηση το αναγκάζει να παλινδρομεί,

την ανακάλυψη νέων οριζόντων. Οι αλλαγές είναι συ-

καθώς αγωνιά για ό,τι οικείο πρόκειται να χάσει. Κα-

ναρπαστικές: ανεξάρτητη κινητικότητα, τάση για

μιά φορά οι γονείς, ενώ απολαμβάνουν τα επιτεύγμα-

αυτοδιάθεση και πιο σύνθετες γνωστικές ικα-

τα του παιδιού τους, δυσκολεύονται να αφήσουν πίσω

νότητες του νηπίου.

το βρέφος και να καλωσορίσουν το νήπιο. Ο απογα-

λακτισμός ενδέχεται να βιωθεί από την ίδια τη μητέ-

Καθώς λείπει η αίσθηση του κινδύνου και σε συν-

ρα ως απώλεια, με αποτέλεσμα να μην ενθαρρύνει το

δυασμό με την τάση για διαρκή εξερεύνηση, το νήπιο

βρέφος να γίνει ένα ξεχωριστό άτομο.

μπαίνει σε αυξημένο κίνδυνο για ατυχήματα στο σπίτι

ή σε εξωτερικούς χώρους. Θα προσπαθήσει να δοκι-

“Υποχρέωση όμως της μητέρας αποτελεί να

μάσει οτιδήποτε είναι διαθέσιμο και προσιτό.

είναι εκεί για να μπορεί το βρέφος να την αφή-

σει” ( Άννα Φρόυντ).

Οι γονείς, από την πλευρά τους, απολαμβάνουν την

αποφασιστικότητα του νηπίου τους, αλλά παράλληλα

Το βρέφος που εξασκείται στα νέα του επιτεύγμα-

έρχονται αντιμέτωποι με την αυξανόμενη επιθυμία

τα, μπορεί να ξοδεύει μέχρι και 6 ώρες στο παιχνίδι,

του να κάνει πράγματα και μόνο του, χωρίς βοήθεια.

απορροφημένο από τις δραστηριότητές του. Είναι

τόσο εστιασμένο στο να εξερευνήσει τον κόσμο, που

Σε σχέση με τη σωματική ανάπτυξη έχει περίπου

μπορεί να ξεχνά την πείνα, την κούραση, να υποτι-

τριπλασιάσει το βάρος γέννησης. Το μήκος αυξάνεται

μά ακόμα και μικροτραυματισμούς, που σε άλλη πε-

στη διάρκεια του πρώτου έτους ταχύτερα από κάθε

ρίπτωση θα το είχαν περιορίσει. Οι γονείς καλούνται

άλλη περίοδο της εξωμήτριας ζωής. Η μέση αύξηση

να είναι συνεχώς κοντά του για να το προστατεύσουν,

του μήκους στο πρώτο έτος είναι 25 cm και επιτελείται

αλλά και να θέσουν τα όρια, αφουγκραζόμενοι παράλ-

κατά ώσεις. Ο εγκέφαλος αναπτύσσεται ταχύτατα και

ληλα τις ανάγκες του. Η δεδομένη τάση για αυτονο-

στο τέλος του πρώτου χρόνου φθάνει τα 2/3 του βά-

μία του νηπίου βάζει σε δοκιμασία την υπομονή και

ρους του εγκεφάλου ενός ενήλικα. Από το πρώτο έτος

την αντοχή τους, ενώ μπορεί να φέρει στην επιφάνεια

και μετά, ο ρυθμός ανάπτυξης μειώνεται ως το επόμε-

συναισθήματα και εμπειρίες από τη δική τους παιδική

νο άλμα ανάπτυξης το οποίο λαμβάνει χώρα κατά την

ηλικία.

έναρξη της εφηβείας.

Θετικές αντιδράσεις, όπως η αγκαλιά, το χάδι, ο

Η κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη πε-

έπαινος και η σταθερή ενθάρρυνση για αποφυγή της

ριλαμβάνει τη δεξιότητα της συνδυασμένης προσο-

επιθετικότητας –η οποία συχνά εκδηλώνεται με δά-

χής, αλλά τώρα το παιδί είναι αυτό που ξεκινάει την

γκωμα, χτύπημα ή κλωτσιές– ενισχύουν το νήπιο στην

αλληλεπίδραση. Περίπου στην ηλικία των 12 με 14 μη-

έκφραση των συναισθημάτων του. Η συνέπεια στη

νών, το μικρό νήπιο αρχίζει να δείχνει για να ζητήσει

συμπεριφορά είναι απαραίτητο στοιχείο για όσους

κάτι που δεν φτάνει. Πρόκειται για το πρωτο-προ-

σχετίζονται με νήπια.

στακτικό δείξιμο (protoimperative pointing). Θα

πρέπει να υπάρχει σύνδεση του δειξίματος με βλεμ-

Το βρέφος, ως τώρα, ένιωθε ασφάλεια κυρίως μέσω

ματική επαφή, η οποία εναλλάσσεται μεταξύ του ζη-

του σωματικού και ψυχικού κρατήματος από τους γο-

τούμενου αντικειμένου και του προσώπου φροντίδας.

νείς του. Πλέον, η γλώσσα και η επικοινωνία για

Στην περίπτωση αυτή, το πρωτο-προστακτικό δείξιμο

το νήπιο μπορούν να αποτελέσουν υποκατάστατο αυ-

αντιπροσωπεύει πραγματική συνδυασμένη προσοχή.

τού του κρατήματος, καθώς το ίδιο ανακαλύπτει ότι οι

44

Βρεφική Ηλικία

Μερικές φορές, συνοδεύεται και από φωνοποίηση

● Όρια και πειθαρχία.

(απλοί ήχοι ή πραγματικές λέξεις). Οι πρωτο-προστα-

● Παιχνίδι

κτικές χειρονομίες του μικρού νηπίου έχουν ως στό-

● Κινητική ωρίμανση-χρήση περπατούρας.

χο να κινητοποιήσουν τον ενήλικα, να ανταποκριθεί

● Άγχος του ξένου.

στο κάλεσμά του. Οι χειρονομίες αυτές προοδευτικά

γίνονται πιο σαφείς στο νόημά τους. Το μικρό νήπιο

● Άγχος αποχωρισμού.

αρχίζει να επιδεικνύει στους γονείς του αντικείμενα

● Συνήθειες-καθημερινότητα.

προκειμένου να μοιραστεί μαζί τους το ενδιαφέρον

● Συμβάντα στην οικογένεια.

του για αυτά.

Στην ηλικία αυτή το παιδί αρχίζει να μαθαίνει και

κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ο παιδίατρος

να εμπλέκεται πιο ενεργά σε παιχνίδια αλληλεπί-

έχει τη δυνατότητα να παρατηρήσει:

δρασης. Για παράδειγμα, μαθαίνει ότι ρίχνοντας τα

● Αλληλεπίδραση γονέα-παιδιού (συναισθημα-

τουβλάκια από το καθισματάκι φαγητού, το πρόσω-

τική αλληλεπίδραση, συνδυασμένη προσοχή:

πο φροντίδας θα τα μαζέψει και θα τα επιστρέψει σε

πρωτο-προστακτικό δείξιμο, εάν προσφέρει το

αυτό. Έτσι, επαναλαμβάνει αυτό το παιχνίδι ξανά και

μικρό νήπιο ένα αντικείμενο στον γονέα για να

ξανά. Δείχνει μεγάλο ενδιαφέρον για κοινωνικά παι-

μοιραστεί το ενδιαφέρον του για αυτό μαζί του).

χνίδια όπως το ‘‘κουκου-τσα’’ και το ‘‘κόλλα το’’. Κα-

θώς πλέον είναι πιο κινητικό, δεν κρύβεται μόνο πίσω

● Αίσθημα επάρκειας και ικανοποίησης στη φρο-

από τις χουφτίτσες του, αλλά και πίσω από τις κουρτί-

ντίδα του νηπίου.

νες, τα έπιπλα ή κάτω από τα σεντόνια και εμπλέκεται

● Σχέσεις με τα μεγαλύτερα αδέλφια, αν υπάρ-

σε ένα ατελείωτο παιχνίδι χαράς και αλληλεπίδρασης.

χουν, και δυναμική της οικογένειας.

Στην ηλικία των 12–15 μηνών, το νήπιο απασχολεί-

Παρακολούθηση της ανάπτυξης

ται για αρκετές ώρες με το παιχνίδι και την εξερεύνη-

ση αντικειμένων. Καθώς παίζει αρχίζει να αντιλαμβά-

Συζητούμε πάντοτε τις παρατηρήσεις και τις

νεται τη σχέση αιτίου-αποτελέσματος και προσπαθεί

ανησυχίες των γονέων σχετικά με την ανάπτυξη

να επιλύσει μικρά προβλήματα με τη μέθοδο δοκι-

του παιδιού, τη συμπεριφορά του, την όραση ή

μής-σφάλματος π.χ. ποιό κουμπί πρέπει να πατήσει

την ακοή του.

στο μουσικό του παιχνίδι για να λειτουργήσει. Μαθαίνει

κινητική ανάπτυξη

τη σχέση και τη χρήση των κοινών αντικειμένων και αρ-

χίζει να επιδεικνύει τη λειτουργία τους. Παίζει λειτουρ-

αδρή κινητικότητα

γικά με τα παιχνίδια του και προσπαθεί συνεχώς, με την

● Το παιδί έχει την ικανότητα να μπουσουλάει, να

έντονη δραστηριότητά του, να ασκήσει έλεγχο πάνω

τραβιέται και να σηκώνεται όρθιο, να επιστρέ-

στους ανθρώπους και τα πράγματα γύρω του.

φει στο πάτωμα, να σπρώχνει μία καρέκλα ή ένα

Η γνωστική και γλωσσική εξέλιξη καθορίζεται

καρότσι και να τα επαναλαμβάνει ασταμάτητα.

από την κινητική ωρίμανση που χαρακτηρίζει αυτή

● Περπατάει γύρω από ένα έπιπλο με πλάγια βή-

την ηλικία και δίνει στο παιδί αίσθηση εμπιστοσύνης

ματα.

στις ικανότητές του. Το περιβάλλον αποτελεί μια συ-

● Περπατάει, ενώ του κρατάνε το ένα χέρι, μερι-

νεχή πρόκληση γι’ αυτό. Τα βρέφη στην ηλικία των

κά παιδιά μπορεί να περπατάνε χωρίς βοήθεια.

12 μηνών έχουν αντίληψη των λέξεων που ανήκουν

● Υιοθετεί διάφορους τρόπους καθίσματος ώστε

στη μητρική τους γλώσσα και δείχνουν μεγαλύτερη

να μπορεί να παίξει με τα παιχνίδια του.

προσοχή σε λέξεις που έχουν νόημα σε αυτή, παρά σε

ακατάληπτες εκφράσεις. Αποκτούν σιγά- σιγά μια δε-

Λεπτή κινητικότητα και οπτική αντίληψη

ξαμενή λέξεων, τις οποίες θα χρησιμοποιήσουν μερι-

● Κοιτάζει προς το σωστό σημείο ψάχνοντας παι-

κούς μήνες αργότερα, όταν θα εμπλουτίζουν σιγά-σι-

χνίδι που χάνεται από το οπτικό του πεδίο.

γά το λεξιλόγιό τους. Μπορούν να ανταποκρίνονται σε

● Χρησιμοποιεί ώριμη λαβή σύλληψης των αντι-

απλές εντολές, γνωρίζουν ονόματα μελών της οικογέ-

κειμένων. Μπορεί και συλλαμβάνει τα μικρά

νειας, επαναλαμβάνουν ήχους και λέξεις που ακούν

αντικείμενα ανάμεσα στον αντίχειρα και το

και χρησιμοποιούν 1 με 2 λέξεις με νόημα.

άκρο του δείκτη (σύλληψη δαγκάνας “pincer

Ζητήματα επικέντρωσης

grasp”). Κρατάει κύβους με τριποδική σύλληψη.

Πρώτη προτεραιότητα αποτελούν πάντα οι ανησυ-

● Η εκούσια ελευθέρωση ενός αντικειμένου δεν

χίες των γονέων. Επιπλέον θέματα για συζήτηση σε

είναι πλήρως ανεπτυγμένη ακόμη. Μπορεί να

αυτή την επίσκεψη είναι:

αφήσει ένα αντικείμενο προς την επιθυμητή

45

Βρεφική Ηλικία

κατεύθυνση αλλά με πολύ κόπο. Συνήθως ρίχνει

να δείχνουν αντικείμενα με το δείκτη. Καθυστέ-

τα αντικείμενα στο πάτωμα και τα παρακολου-

ρηση στη δεξιότητα αυτή μπορεί να σχετίζεται

θεί να πέφτουν.

με γλωσσικό πρόβλημα ή διαταραχή αυτιστικού

● Τοποθετεί αντικείμενα σε κουτί και ένα κύκλο

φάσματος.

«κουλούρι» στην κατάλληλη εσοχή.

● Εάν το μικρό νήπιο παρουσιάζει μείωση ως

● Δείχνει ένα αντικείμενο με τον δείκτη.

προς την ποσότητα και την πολυπλοκότητα των

φωνοποιήσων που παράγει.

κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη

● Εάν το μικρό νήπιο παρουσιάζει συμπεριφορές

● Παίζει παιχνίδια αλληλεπίδρασης π.χ. «κου-

όπως υπερβολική ή καμία αντίδραση στον απο-

κου-τσα», «κόλλα το».

χωρισμό από το πρόσωπο φροντίδας, δείχνει

● Μιμείται δραστηριότητες.

πολύ έντονη προσκόλληση ή αντίθετα αποφεύ-

● Βάζει στα χέρια των γονέων ένα βιβλίο για να

γει το πρόσωπο φροντίδας ή τέλος, είναι πολύ

το δουν μαζί.

φιλικό με τους ξένους και πηγαίνει αδιακρίτως

● Γνέφει αντίο.

σε όλους, μπορεί να υπάρχει διαταραχή δε-

● Έχει ισχυρή προσκόλληση με τον γονέα ή το

σμού/προσκόλλησης.

πρόσωπο φροντίδας και δείχνει δυσφορία στον

● Καθυστέρηση στην εμφάνιση του άγχους του

αποχωρισμό.

ξένου μπορεί να είναι σημείο γενικευμένης ανα-

● Δείχνει φόβο σε κάποιες καταστάσεις ή πρόσω-

πτυξιακής καθυστέρησης ή παρουσίας πολλών

πα.

προσώπων φροντίδας στη ζωή του μικρού νη-

πίου.

● Έχει αγαπημένα αντικείμενα και πρόσωπα.

● Εάν το μικρό νήπιο μόνο χτυπάει ή βάζει στο

Επικοινωνία/Γλωσσική ανάπτυξη

στόμα τα παιχνίδια. Το παιχνίδι στην ηλικία

● Αρχίζει να δείχνει με τον δείκτη για να ζητήσει

αυτή πρέπει να είναι πιο λειτουργικό.

αυτό που θέλει (πρωτο-προστακτικό δείξιμο).

● Αδυναμία να στηρίζεται όρθιο με υποστήριξη.

● Ακολουθεί λεκτική εντολή που συνοδεύεται από

● Δυσκολία στη σύλληψη μικρών αντικειμένων

χειρονομία.

π.χ. μικρά δημητριακά “τύπου cheerio” χρησι-

● Λέει 1-2 λέξεις με νόημα (αντικείμενα ή άτομα

μοποιώντας τη λαβή δαγκάνας με τον αντίχειρα

του περιβάλλοντός του).

και τον δείκτη.

● Λέει επιφωνήματα όπως ου!, ω!, προσπαθεί να

επαναλάβει λέξεις που ακούει.

Στην ηλικία των 12 μηνών το μικρό νήπιο είναι πολύ

● Φωνοποιεί και χειρονομεί ταυτόχρονα.

δραστήριο, κινητικό και συχνά αποφεύγει τον παιδία-

● Ακούγεται σαν να μιλάει με προσωδία και νό-

τρο. Έτσι, η αναπτυξιακή του εξέταση είναι συνήθως

ημα.

αρκετά δύσκολη. Σε αυτή την περίπτωση, ο παιδία-

● Προοδευτικά χρησιμοποιεί σύνθετη ιδιόγλωσ-

τρος διερευνά ή παρατηρεί τα κρίσιμα σημεία και σε

σα με ποικιλία ήχων και τονισμό.

αμφιβολία δίνει περισσότερο χρόνο σε μια επίσκεψη

χωρίς εμβόλια και ανάγκη φυσικής εξέτασης.

Γνωστική ανάπτυξη

Ενδείξεις παραπομπής

● Ακολουθεί απλές εντολές.

● Απουσία μπαμπαλίσματος.

● Αναγνωρίζει πρόσωπα όταν το ρωτάνε «που εί-

ναι ο……….».

● Απουσία ανταπόκρισης στο όνομά του όταν το

φωνάζουν.

● Τοποθετεί αντικείμενα σε κουτί.

● Αδυναμία να καθίσει χωρίς υποστήριξη, ιδιαί-

● Τρώει με τα χέρια, πίνει από κύπελλο.

τερα όταν συνοδεύεται από έλλειψη των προ-

● Χτυπάει το κουτάλι μέσα στο κύπελλο.

στατευτικών αντανακλαστικών (πρόσθιου και

● Σηκώνει το καπάκι κουτιού για να βρει ένα παι-

οπίσθιου).

χνίδι.

● Το βρέφος που δεν μετακινείται στον χώρο.

● Βρίσκει παιχνίδι κρυμμένο κάτω από κύπελλο.

● Ασύμμετρο βάδισμα ή χωλότητα.

● Μπορεί να συγκεντρωθεί για αρκετό χρόνο σε

● Το παιδί που στηρίζεται όρθιο εύκολα αλλά κρα-

μια δραστηριότητα.

τά τα πέλματα συνεχώς σε έκταση (ιπποποδία).

Σημεία που χρειάζονται παρακολούθηση

● Το παιδί που δεν γυρίζει από πρηνή σε ύπτια ή

● Περίπου στον 1ο χρόνο ζωής τα παιδιά αρχίζουν

από ύπτια σε πρηνή θέση.

46

Βρεφική Ηλικία

● Απώλεια δεξιοτήτων που είχαν κατακτηθεί.

γονείς θα πρέπει να εξηγούν άμεσα στο μικρό

Ε άν το μικρό νήπιο, όταν περπατάει, σταθερά πέφτει

νήπιο ότι δεν ήταν σωστό αυτό που έκανε, δια-

προς τα εμπρός χρειάζεται να εκτιμηθεί ο μυϊκός του

φορετικά δεν έχει νόημα.

τόνος. Τα παιδιά που περπατούν νωρίς, γενικά πέ-

● Η απόσπαση της προσοχής του παιδιού με κάτι

φτουν προς τα πίσω.

καινούριο που μπορεί να τραβήξει το ενδια-

φέρον του είναι ένας τρόπος για να μειωθεί η

Υποστήριξη της οικογένειας

ανεπιθύμητη συμπεριφορά αλλά όχι απόλυτα

Είναι χρήσιμο να συζητηθούν με τους γονείς, πριν

επιθυμητός γιατί εκπαιδεύει το παιδί στο ξεγέ-

ακόμα προκύψουν, θέματα όπως η οριοθέτηση, η

λασμα.

αντιμετώπιση των κρίσεων θυμού καθώς και η

● Είναι σημαντικό να εξασφαλίσουν ένα ασφαλές

τάση του παιδιού να περνάει από φάσεις έντο-

και σταθερό περιβάλλον στο σπίτι, ώστε το μι-

νης προσκόλλησης στους γονείς σε φάσεις ανε-

κρό νήπιο να μην εμπλέκεται σε δραστηριότη-

ξαρτητοποίησης.

τες που ενέχουν κινδύνους. Έτσι, μπορούν να

μειωθούν οι συγκρούσεις με τους γονείς.

Όρια και πειθαρχία

● Δεν θα πρέπει να ανταποκρίνονται θετικά στις

Γύρω στην ηλικία του ενός έτους η επιθυμία του μι-

φωνές και στο πείσμα του μικρού νηπίου. Ο κα-

κρού νηπίου για εξερεύνηση είναι ανεξάντλητη. Πιά-

λύτερος διδακτικός αντίποδας της πειθαρχίας

νει, δοκιμάζει ό,τι πέφτει στα χέρια του, χύνει υγρά,

είναι η επιβράβευση της καλής συμπεριφοράς.

σκαρφαλώνει. Ταυτόχρονα, αρχίζει να αναγνωρίζει

● Μέσα από το πρότυπο της δικής τους συμπερι-

τι επιτρέπεται και τι όχι. Έτσι, μπορεί να πιάσει κάτι

φοράς και το μοντέλο σχέσης με το σύντροφό

απαγορευμένο και την ίδια στιγμή να κοιτάξει τον

τους, διδάσκουν στο νήπιο τον τρόπο που επι-

γονέα του για να ελέγξει την αντίδρασή του. Με τον

τρέπεται να σχετίζεται το ίδιο με τους γύρω του.

τρόπο αυτό αρχίζει να αντιλαμβάνεται και να εσωτε-

Τα πολλά «μη» και «όχι» αμβλύνουν την απο-

ρικεύει τους κανόνες.

τελεσματικότητά τους αργότερα.

Μεγαλώνοντας το νήπιο, κατακτά πολλές νέες δε-

ξιότητες και αυξάνονται οι απαιτήσεις του. Καθώς

Υποστήριξη της ανάπτυξης

αγωνίζεται για την ανεξαρτητοποίηση και την αυτο-

νομία του, οι εκρήξεις θυμού γίνονται πιο συχνές.

Παιχνίδι

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι γονείς βιώ-

Από το τέλος του πρώτου χρόνου αρχίζει να κυριαρ-

νουν συχνά κόπωση και απογοήτευση στην προσπά-

χεί το λειτουργικό παιχνίδι. Αντικείμενα καθημερινής

θειά τους να παρέχουν ανά πάσα στιγμή σωστή καθο-

χρήσης, όπως π.χ. κουτάλι, κύπελλο, χτένα, μπορούν

δήγηση και ασφαλή όρια.

να χρησιμοποιηθούν στο παιχνίδι του παιδιού με τρό-

Ο παιδίατρος εξηγεί στους γονείς ότι:

πους ανάλογους με την πραγματική τους λειτουργία.

● Η αποτελεσματικότητα στη διδασκαλία των

Καθώς το παιδί του ενός έτους μετακινείται πλέον

ορίων προϋποθέτει απόλυτη συνέπεια από όλα

ελεύθερα, εξερευνά το σχήμα, το μέγεθος και την κί-

τα άτομα που ασχολούνται με το μικρό νήπιο.

νηση των αντικειμένων και των ανθρώπων στο χώρο.

Είναι σημαντικό να εφαρμόζονται πάντα οι

Δραστηριότητες που υποστηρίζουν την αντίληψη του

ίδιοι κανόνες.

χώρου, την κινητική ανάπτυξη και τον συντονισμό εί-

● Δεν θα πρέπει να περιμένουν από το παιδί τους

ναι, το κυνηγητό καθώς μπουσουλάει, παιχνίδια στο

να μάθει με την πρώτη φορά. Τα περισσότερα

πάτωμα, πάλη, παιχνίδια με μπάλα, παιχνίδια για

παιδιά θέλουν ο κανόνας να εφαρμόζεται ξανά

σπρώξιμο και τράβηγμα. Παιχνίδια όπως ένα κουτί με

και ξανά μέχρι να τον εμπεδώσουν.

τρύπα για να περάσει ένα αντικείμενο, κύβοι ή τοπο-

● Δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούν σωματική τιμω-

θέτηση αντικειμένων στην κατάλληλη υποδομή π.χ.

ρία ή έντονες φωνές όταν αντιμετωπίζουν ανε-

κρίκοι σε ράβδο, βοηθάνε το παιδί να αποκτήσει σω-

πιθύμητες συμπεριφορές. Μπορούν να μάθουν

στή αντίληψη του χώρου και προάγουν τον οπτικο-κι-

το παιδί τους να υπακούει σε σαφείς κανόνες με

νητικό συντονισμό.

ήρεμο και τρυφερό τρόπο. Ένα σταθερό «όχι»

Οι γονείς θα πρέπει να φροντίσουν για την

πολλές φορές είναι αρκετό και αποτελεσματικό.

ασφάλεια του σπιτιού τους. Το μικρό νήπιο εν-

● Θα πρέπει να αποφεύγουν τις μακροσκελείς

διαφέρεται για οτιδήποτε και θα αναζητήσει

και ετεροχρονισμένες εξηγήσεις. Σε αυτή

κάθε τρόπο για να το προσεγγίσει.

την ηλικία τα παιδιά δεν μπορούν να συνδέ-

Στην ηλικία αυτή το «διάβασμα» με το παιδί ενός

σουν ετεροχρονισμένα γεγονότα. Επομένως, οι

βιβλίου με εικόνες συμβάλλει στη γλωσσική ανάπτυξη

47

Βρεφική Ηλικία

και επικοινωνία. Ο γονέας δείχνοντας αυτό που δια-

Ο παιδίατρος μπορεί να εξηγήσει στους γονείς ότι:

βάζει βοηθάει το μικρό νήπιο να ταυτίσει την εικόνα

● Η χρήση περπατούρας/στράτας δεν αποτελεί

με την αντίστοιχη λέξη. Σύντομα θα μπορεί και το ίδιο

μέσο που προάγει την κινητική ωρίμανση του

να δείχνει στο βιβλίο ένα αντικείμενο που του ζητήθη-

μικρού νήπιου. Αντίθετα, μπορεί να την επιβρα-

κε. Η μουσική και τα τραγουδάκια συμβάλλουν επίσης

δύνει.

στην επικοινωνία.

● Η χρήση της περπατούρας/στράτας εκθέτει το

Η συντροφιά είναι πολύ σημαντικό στοιχείο του

νήπιο σε αυξημένο κίνδυνο για ατυχήματα.

παιχνιδιού. Καθώς στην ηλικία των 12 μηνών, το παι-

● Μπορούν να υποστηρίξουν την ωρίμανση των

δί έχει ήδη αρχίσει να αναπτύσσει τη διαδικασία του

κινητικών δεξιοτήτων του μικρού νηπίου τους,

αποχωρισμού από τη μητέρα του, μπορεί να μείνει για

δίνοντας του ευκαιρίες για ελεύθερη εξερεύνη-

λίγο χρόνο μόνο του. Όμως, πάντα πρέπει να υπάρχει

ση με άνετα ρούχα σε ένα ασφαλές περιβάλλον.

κοντά του ένας ενήλικας και να υποστηρίζει το παι-

χνίδι.

Καθημερινές συνήθειες

Ο χρόνος που περνάει το παιδί με την οικογένεια

Στην ηλικία αυτή το μικρό νήπιο τείνει να σταθερο-

και τα κοντινά πρόσωπα είναι πολύ σημαντικός για το

ποιήσει το πρόγραμμα του ύπνου του. Χρειάζεται

παιδί.

περίπου 12 με 14 ώρες ύπνου το εικοσιτετράωρο, με

Κατάλληλα παιχνίδια για αυτή την ηλικία που μπο-

τουλάχιστον έναν ύπνο μικρής διάρκειας την ημέρα.

ρεί να προτείνει ο παιδίατρος είναι:

Η ώρα του βραδινού ύπνου θα πρέπει να είναι περί-

● Παιχνίδια που να μπορεί να στηρίζεται

που σταθερή και να συνδυάζεται με μια συγκεκριμένη

και να τα σπρώχνει, όταν μπορεί να στέκεται,

προετοιμασία για τον βραδινό ύπνο.

ώστε να το βοηθήσουν να αποκτήσει ισορροπία

Ο παιδίατρος υποστηρίζει την ανάπτυξη σταθερών

και εμπιστοσύνη στην όρθια θέση.

συνηθειών πριν από τον ύπνο όπως:

● Μαλακές μπάλες, οχήματα, υφασμάτινοι

● Να προηγείται χρόνος ηρεμίας χωρίς πολλά

κύβοι, όταν μπουσουλάει, ώστε να έχει κίνη-

ερεθίσματα ώστε να χαλαρώνει το μικρό νήπιο.

τρο να ασκήσει το σώμα του.

● Να τοποθετείται στην κούνια του νυσταγμένο

● Κύβοι όλων των μεγεθών, κουτιά, κρίκοι

αλλά όχι κοιμισμένο, ώστε να κάνει τη μετάβα-

με ράβδο, ώστε να βγάζει και να βάζει και να

ση στην κατάσταση του ύπνου από μόνο του.

αναπτύξει έλεγχο για τα πράγματα που χρησι-

● Να παίρνει μαζί του στην κούνια ένα αγαπημέ-

μοποιεί.

νο παιχνιδάκι ή άλλο αντικείμενο, π.χ. πανάκι,

● Παιχνίδια πολλαπλών δραστηριοτήτων,

κουβέρτα, που θα το βοηθήσει να ηρεμήσει,

μουσικά παιχνίδια, ώστε να ενθαρρυνθεί να

καθώς υποκαθιστά τη μητέρα όταν λείπει (βλ.

τα χρησιμοποιεί σε πολύπλοκες, λεπτές κινή-

μεταβατικά αντικείμενα).

σεις και να αντιληφθεί τη σχέση της δράσης με

● Tο διάβασμα ενός σύντομου βιβλίου ή ένα να-

το αποτέλεσμα.

νούρισμα από το πρόσωπο φροντίδας.

● Κουζινικά, κοινά αντικείμενα π.χ. παιδική

Τα μικρά υπνάκια στη διάρκεια της μέρας πρέπει

βούρτσα, καθώς τώρα μαθαίνει τη σχέση και τη

να είναι έτσι κατανεμημένα ώστε το παιδί να είναι

χρήση των κοινών αντικειμένων και αρχίζει να

κουρασμένο την ώρα του βραδινού ύπνου.

επιδεικνύει τη λειτουργία τους.

Ο παιδίατρος μπορεί να υπενθυμίσει στους γονείς

● Βιβλία, μουσική, τραγούδια, γιατί το βοη-

ότι είναι φυσιολογικό και αναμενόμενο στην ηλικία

θούν στην επικοινωνία και στη γλωσσική ανά-

αυτή το φαινόμενο των νυχτερινών ξυπνημάτων,

πτυξη.

καθώς το μικρό νήπιο συνεχίζει να βιώνει το άγχος

αποχωρισμού. Χρειάζεται σταθερότητα στη συμπερι-

Κινητική ωρίμανση/χρήση περπατούρας

φορά, αλλά και ηπιότητα και κατανόηση της αναπτυ-

Η κινητική ωρίμανση είναι μια δυναμική διαδικασία

ξιακής δυσκολίας αυτής της περιόδου.

και προκύπτει από τη συνέργεια δεξιοτήτων σε πολ-

λά επίπεδα. Η υποβοήθηση της θέσης και της στάσης

Άγχος του ξένου - άγχος αποχωρισμού

που προσφέρει η περπατούρα είναι επιζήμια, όταν η

Το νήπιο των 12 μηνών νιώθει άγχος με άγνωστα πρό-

οπτικο-χωρική αντίληψη είναι ανώριμη και εύκολα

σωπα, καθώς συνεχίζει να βιώνει το άγχος του ξένου.

μπορεί να οδηγήσει σε ατύχημα. Επιπλέον, η χρήση

Συχνά σε αυτή την ηλικία τα παιδιά είναι αναγκασμέ-

της περπατούρας δεν επιταχύνει την κατάκτηση της

να να αποχωριστούν τη μητέρα τους ή ακόμη και να

ανεξάρτητης βάδισης.

πάνε παιδικό σταθμό.

48

Βρεφική Ηλικία

Είναι σημαντικό οι γονείς να γνωρίζουν ότι:

νται με τη μορφή διαχωριστικών κινήσεων των ποδιών

● Τέτοιες αλλαγές πρέπει να γίνονται πολύ σταδι-

με τοποθέτηση του παιδιού σε ύπτια θέση). Η κινητική

ακά, π.χ. αν χρειαστεί το μικρό νήπιο να μείνει

εξέλιξη εξυπηρετεί το ένστικτο και συγκεκριμένα την

με ένα άλλο πρόσωπο φροντίδας στο σπίτι, οι γο-

ενδογενή τάση για κίνηση και εξερεύνηση. Το βρέφος

νείς θα πρέπει να φροντίσουν ώστε να συνυπάρ-

αναζητά τον πιο αποδοτικό ενεργειακά και γρήγορο

ξουν για ένα διάστημα μαζί του προκειμένου να

τρόπο κίνησης που είναι η βάδιση.

κερδίσει ένα μέρος της εμπιστοσύνης του.

Πρόδρομο σημείο και απαραίτητο στοιχείο για να

● Το κλάμα όταν φεύγουν είναι σχεδόν αναπό-

επιτευχθεί η βάδιση, είναι ο διαχωρισμός των κάτω

φευκτο. Δεν θα πρέπει να πανικοβάλλονται, να

άκρων που προκύπτει από αλληλοβοηθούμενες εναλ-

γυρίζουν πίσω ή να το εξαπατούν, π.χ. να φεύ-

λαγές στις κινήσεις των ισχίων και των ποδιών. Αρχι-

γουν όταν δεν τους βλέπει. Το κλάμα δεν σημαί-

κά ο διαχωρισμός εκφράζεται με τα κλωτσήματα του

νει ότι δεν περνάει καλά με το άλλο πρόσωπο,

βρέφους σε ύπτια θέση και στη συνέχεια με το μπου-

αλλά ότι δεν αντέχει τον αποχωρισμό από τους

σούλημα, όπου ο διαχωρισμός εξυπηρετεί και τη με-

γονείς.

τακίνηση.

● Όταν συναντά κάποιο νέο πρόσωπο, θα πρέπει

Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι, ενώ τα

να δίνεται χρόνος στο παιδί να εξοικειωθεί μαζί

κλωτσήματα αναμένονται και είναι σημαντικό

του, ίσως στην αγκαλιά ενός αγαπημένου του

να παρατηρηθούν μετά τον 9ο μήνα, το μπου-

προσώπου που θα το ενθαρρύνει.

σούλημα δεν αποτελεί αναπτυξιακό ορόσημο

και ένα παιδί μπορεί να περπατήσει χωρίς προ-

ΕίΔίκα ΘΕμαΤα

ηγουμένως να μπουσουλήσει.

Στη συνέχεια, αφού στηριχτεί από μόνο του στην

Διαδικασία βάδισης

όρθια θέση, αρχίζει να κάνει πλάγια βήματα. Σε αυτή

Το ακριβές στάδιο κατά το οποίο ένα παιδί ξεκινά να

τη φάση το παιδί μπορεί να παραμείνει για μεγάλο

περπατά ποικίλει ανάλογα με την προσωπικότητα,

χρονικό διάστημα. Τα άνω άκρα αρχικά λειτουργούν

αλλά και το προφίλ της κινητικής ανάπτυξης του κάθε

εξισορροπητικά, για τον λόγο αυτό τοποθετούνται

παιδιού.

μπροστά, ενώ στη συνέχεια με την αιώρησή τους λει-

Η ανεξάρτητη κίνηση σε αυτή την ηλικία είναι πιο

τουργούν υποβοηθητικά βελτιώνοντας τη ροή του βα-

σημαντική από το πρότυπο κίνησης (μπουσούλημα,

δίσματος. Αρκετοί γονείς, με το άγχος τους για έγκαιρη

κίνηση με έλξη των γοφών, «σύρσιμο» σε καθιστή

βάδιση, ωθούν τα βρέφη να περπατήσουν κρατώντας

θέση, βάδιση) που θα χρησιμοποιηθεί. Το μεγαλύτερο

τα από τα δύο χέρια, πράγμα που δεν τα βοηθάει γιατί

ποσοστό βρεφών δεν βαδίζουν ανεξάρτητα στα πρώτα

τους αφαιρεί την εξισορρόπηση που προσφέρουν τα

τους γενέθλια και στα περισσότερα από αυτά το μπου-

άνω άκρα.

σούλημα παραμένει ο κύριος τρόπος της μετακίνησης,

Ο ηλικιακός μέσος όρος ανεξάρτητου βαδί-

ενώ σε μια μικρότερη ομάδα βρεφών, η μετακίνηση

σματος είναι οι 14 μήνες με εύρος 9–18 μήνες.

γίνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα με «σύρσιμο» σε

Η χρήση των ηλικιακών οροσήμων δεν είναι

καθιστή θέση.

απόλυτη και πρέπει να λαμβάνονται και άλλοι

παράγοντες υπόψη.

Βάδιση

Ο παιδίατρος είναι υποστηρικτικός και καθησυχά-

Η αυτόνομη βάδιση αποτελεί το πιο σημαντικό ανα-

ζει τους γονείς σε μια ενδεχόμενη καθυστέρηση, με

πτυξιακό ορόσημο και αυτό που έχει περισσότερο

την προϋπόθεση ότι υπάρχουν τα εξής στοιχεία:

συνδεθεί με τη φυσιολογικότητα. Αν και η καθυστέρη-

● Ικανοποιητικός τόνος (σταθερό κάθισμα).

ση του βαδίσματος είναι μεγάλη πηγή άγχους για τους

γονείς, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η επιτάχυνση

● Αλληλο-εναλλαγή των κάτω άκρων (κλώτσημα).

της κινητικής αυτής δεξιότητας δεν συνδέεται με τη

● Μετακίνηση με κάποιο τρόπο (μπουσούλημα,

νοημοσύνη και ότι η ηλικία απόκτησης του οροσήμου

σύρσιμο).

είναι αδύναμος προγνωστικός δείκτης της υπόλοιπης

● Απουσία περιορισμού στην κινητικότητα των

νευροανάπτυξης.

αρθρώσεων.

Οντογενετικά, το αντανακλαστικό της βάδισης αρ-

● Απουσία ασυμμετριών.

χίζει από τη νεογνική ηλικία ως αρχέγονο αντανακλα-

στικό το οποίο εξαφανίζεται μετά τον 2

Παράγοντες που επηρεάζουν τη βάδιση

ο μήνα της ζωής

και επανεμφανίζεται ως βουλητική κίνηση μετά τον 9ο

● Ωρίμανση της πρόσθιας κινητικής έλικας

μήνα της ζωής (οι βουλητικές αυτές κινήσεις ανιχνεύο-

στον βρεγματικό λοβό και ενδυνάμωση των

νευρωνικών κυκλωμάτων βάδισης.

49

Βρεφική Ηλικία

● Μυελίνωση της λευκής ουσίας και συγκε-

ριστεί η μυϊκή αδυναμία από την υποτονία λόγω κε-

κριμένα των συνδέσεων με τα βασικά γάγγλια

ντρικής νευρολογικής διαταραχής. Πρώιμο σημείο

που ελέγχουν το εύρος της κίνησης.

μυϊκής αδυναμίας, που εύκολα μπορεί να επι-

● Ωρίμανση της παρεγκεφαλίδας που ελέγχει

σκοπηθεί από τον παιδίατρο, είναι η δυσκολία

την ισορροπία.

ή αδυναμία του βρέφους, σε οποιαδήποτε στιγ-

● Μυελίνωση των περιφερικών νεύρων.

μή, να ανασηκώσει τα άκρα του ενάντια στη βα-

● Φυσική ανάπτυξη και βελτίωση της μηχα-

ρύτητα. Με την έναρξη της μετακίνησης στο πρώτο

νικής συσχέτισης μεταξύ του κορμού και των

έτος της ζωής, η μυϊκή αδυναμία μπορεί να αναδειχθεί

άκρων (οι αναλογίες σε ένα παχύσαρκο βρέφος

βάσει κλινικών σημείων που τουλάχιστον θα θέσουν

μπορεί να το καθυστερήσουν κινητικά).

την υποψία μυϊκής αδυναμίας.

● Ιδιοσυγκρασία και εσωτερική συνέπεια (ένα

κλινικά σημεία μυϊκής αδυναμίας:

παιδί που έχει καθυστερήσει να καθίσει μπορεί

● Σε ύπτια θέση δεν ανασηκώνει τα πόδια.

να καθυστερήσει να περπατήσει).

● Διατηρεί την καθιστή θέση αλλά δεν μπορεί να

Παράγοντες που δεν επηρεάζουν τη βάδιση

έρθει από μόνο του σε αυτή τη θέση.

Το περιβάλλον από μόνο του δεν επηρεάζει τις κινη-

● Όταν αιωρηθεί από τη λεκάνη σε πρηνή θέση

τικές δεξιότητες, αλλά δρα συνεργικά με τα ανωτέρω.

δεν μπορεί να συγκρατήσει το βάρος στα χέρια

Μόνο σοβαρή και ακραία στέρηση εμπειριών μπορεί

του.

να επηρεάσει τις κινητικές δεξιότητες. Σε κάθε στά-

● Όταν τοποθετηθεί στην όρθια θέση μπορεί να

διο, η κινητική εξέλιξη εξαρτάται, όχι μόνο από την

στηριχθεί ακόμη και να κάνει βήματα, αλλά δεν

εμπειρία, την ποιότητα και ποσότητα των ερεθισμά-

μπορεί να ανασηκωθεί από την καθιστή στην

των, αλλά και από την ακεραιότητα και ωριμότητα του

όρθια θέση.*

εγκεφαλικού μηχανισμού που αφομοιώνει, οργανώνει

● Τρόμος άνω άκρων.

και ενσωματώνει αυτές τις πληροφορίες.

● Μυϊκή ατροφία.

Έτσι δεν επηρεάζουν τη βάδιση:

* Το σημείο αυτό μπορεί να ξεγελάσει τον παιδίατρο γιατί

● Προγράμματα άσκησης βρεφών με φυσιολογι-

επικρατεί η λανθασμένη αντίληψη ότι, εφόσον το παιδί μπο-

κή νευροανάπτυξη.

ρεί και περπατάει δεν έχει μυϊκή αδυναμία.

● Επαναλήψεις κινήσεων και μοτίβων κίνησης.

Σημεία εγρήγορσης στην κινητική ωρίμανση

● Χρήση περπατούρας.

τα πρώτα 2 χρόνια

Η περπατούρα δεν βελτιώνει τη βάδιση και γε-

● Απουσία ελέγχου κεφαλής στους 4 μήνες.

νικότερα τις κινητικές δεξιότητες του παιδιού, για-

● Απουσία προστατευτικών χειρισμών στο κάθι-

τί η βάδιση είναι αδιαμφισβήτητα ο πιο εύκολος και

σμα στους 12 μήνες.

αποδοτικός τρόπος μετακίνησης με την προϋπόθεση

● Αδυναμία ανεξάρτητου καθίσματος χωρίς υπο-

ότι, χρονικά θα εμφανιστεί σε έναν εγκέφαλο που εί-

στήριξη στους 12 μήνες.

ναι ικανός να ισορροπήσει μεταξύ διέγερσης (ενθου-

σιασμός για εξερεύνηση) και αναστολής (φόβος). Η

● Αδυναμία μετακίνησης στους 14 μήνες.

χρήση μεθόδων μετακίνησης πριν την ωρίμανση είναι

● Αδυναμία στήριξης και υποβοηθούμενης βάδι-

άσκοπη. Η κινητική ωρίμανση είναι μια δυναμική δι-

σης στους 18 μήνες.

αδικασία και προκύπτει από τη συνέργεια δεξιοτήτων

● Αδυναμία ανεξάρτητης βάδισης στους 20 μή-

σε πολλά επίπεδα.

νες.

Πρόσθετα, μπορεί να είναι επιζήμια γιατί η υποβο-

Βιβλιογραφικές πηγές

ήθηση της θέσης και της στάσης που προσφέρει η περ-

1) Hall D., Williams J., Elliman D.Τhe Child Surveillance

πατούρα, όταν η οπτικοχωρική αντίληψη είναι ανώρι-

Handbook. 3rd edition. 2009, Radcliffe Publishing Ltd.

μη, εύκολα μπορεί να οδηγήσει σε ατύχημα.

2) American Academy of Pediatrics. Bright Futures

Σε παιδιά με υποκείμενη υπερτονία των κάτω

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

and Adoloscents. Infancy. Health Supervision:

άκρων η περπατούρα διευκολύνει τη ραχιαία έκταση

Newborn, first week visit, 2 months visit, 4 months

του πέλματος (ιπποποδία) υπονομεύοντας και όχι δι-

visit, 6 months visit, 9 months visit. Διαθέσιμο στο:

ευκολύνοντας τη βάδιση.

brightfutures.aap.org/3rd_Edition_Guidelines_and_

Pocket_Guide.html

Σημεία μυϊκής αδυναμίας

3) American Academy of Pediatrics. Bright Futures

Τον πρώτο χρόνο της ζωής, και ιδιαίτερα πριν την

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

and Adoloscents. Early childhood. Health supervision:

έναρξη της μετακίνησης, είναι δύσκολο να διαχω-

12 months visit. Διαθέσιμο στο: brightfutures.aap.

50

Βρεφική Ηλικία

org/3rd_Edition_Guidelines_and_Pocket_Guide.html

.2004, Paperback.

4) American Academy of Pediatrics. Bright Futures

23) Chess, S, Thomas, A. (1986) The clinical significance of

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

temperament. In Temperament in Clinical Practice. The

and Adoloscents. Promoting child development.

Guilford Press, New York, London, 267–271.

Διαθέσιμο στο: brightfutures.aap.org/3rd_Edition_

24) Zuckerman BS, Lieberman AF, Nathan AF. Pediatric

Guidelines _and_Pocket_Guide.html

Round Table, Emotional regulation and developmental

5) Dixon S., Stein M. Encounters with children. Pediatric

health. Infancy and early childhood.2002.

behavior and development. 4th edition. 2006, Mosby,

25) Brazelton T.B. Tα αναπτυξιακά προβλήματα του βρέ-

Elsevier.

φους και του νηπίου. 1998, Ελληνικά Γράμματα.

6) Hall D., Elliman D. Health for all children. Revised

26) Futagi Y1, Suzuki Y. Neural mechanism and clinical

fourth edition. 2006, Reprinted 2007,2008. Oxford

significance of the plantar grasp reflex in infants.

university press.

Pediatr Neurol. 2010; 43:81–6.

7) Rourke Baby Record: Evidence-Based Infant/Child

27) Glascoe FP, Marks KP. Developmental-behavioral

Health Maintenance Guide. Canadian Paediatric

screening and surveillance. In: Kliegman RM, Behrman

Society. Διαθέσιμο στ0: www.rourkebabyrecord.ca

RE, Jenson HB, Stanton BF, eds. Nelson Textbook of

8) Gerber RJ, Wilks T, Erdie-Lalena C. Developmental

Pediatrics. 19th Ed. Philadelphia, Pa: Saunders Elsevier;

milestones 3: social-emotional development. Pediatr

2011: chap 14.

Rev. 2011; 32:533–6.

28) Goldfarb CE1, Roberts W. Developmental monitoring

9) Wilks T, Gerber RJ, Erdie-Lalena C. Developmental

in primary care. Can Fam Physician. 1996; 42:1527–32,

milestones: cognitive development. Pediatr Rev. 2010;

1535–6.

31:364–7.

29) Sheridan. From birth to five years: Children’s

10) Gerber RJ, Wilks T, Erdie-Lalena C. Developmental

developmental progress; 3rd Ed, New York; Routledge

milestones: motor development. Pediatr Rev. 2010;

Taylor & Francis e-Library, 2007.

31:267–77.

30) Sices L. Developmental screening in primary care: the

11) Centers for Disease Control and Prevention. Important

effectiveness of current practice and recommendations

Milestones: Your Baby at Two Months. Διαθέσιμο στο:

for improvement Boston Medical Center/Boston

www.cdc.gov/ncbddd/actearly/milestones/milestones-

University School of Medicine December 2007.

2mo.html

31) Smith SL, Gossman MR, Canan BC. Selected primitive

12) Centers for Disease Control and Prevention. Important

reflexes in children with cerebral palsy: consistency of

Milestones: Your Baby at Four Months. Διαθέσιμο στο:

response. Phys Ther. 1982; 62:1115–20.

www.cdc.gov/ncbddd/actearly/milestones/milestones-

32) Sohn M1, Ahn Y, Lee S. Assessment of Primitive

4mo.html

Reflexes in High-risk Newborns. J Clin Med Res. 2011;

13) Centers for Disease Control and Prevention. Important

3:285–90.

Milestones: Your Baby at Six Months. Διαθέσιμο στο:

33) Swaiman KF. Neurologic examination after the newborn

www.cdc.gov/ncbddd/actearly/milestones/milestones-

period Until 2 years of age . In: Swaiman KF, Ashwal S,

6mo.html

eds Pediatric Neurology: Principles & Practice. 3rd Ed,

14) Centers for Disease Control and Prevention. Important

St Louis, MI: Mosby;1999:chap 3.

Milestones: Your Baby at Nine Months. Διαθέσιμο στο:

34) Zafeiriou DI. Primitive reflexes and postural reactions in

www.cdc.gov/ncbddd/actearly/milestones/milestones-

the neurodevelopmental examination. Pediatr Neurol.

9mo.html

2004; 31:1–8.

15) Centers for Disease Control and Prevention. Important

Milestones: Your Child at One Year. Διαθέσιμο στο:

Βιβλιογραφικές πηγές ειδικών παιδοψυχιατρι-

www.cdc.gov/ncbddd/actearly/milestones/milestones-

κών θεμάτων

1yr.html

1) Πανοπούλου-Μαράτου Ο. (1987) Η ψυχοσυναισθηματι-

16) Dosman C., Andrews D. Anticipatory guidance for

κή ανάπτυξη στη βρεφική και νηπιακή ηλικία στο Τσιά-

cognitive and social-emotional development: Birth to

ντης Γ, Μανωλόπουλος Σ. Σύγχρονα Θέματα Παιδοψυ-

five years. Paediatr Child Health. 2012; 17:75–80.

χιατρικής, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα, 1987:3–30.

17) NHS. Getting your baby at sleep. Διαθέσιμο στο: www.

2) Αναγνωστόπουλος Δ, Λαζαράτου Ε. (2001), Ψυχοσεξου-

nhs.uk/Conditions/pregnancy-and- baby/Pages/

αλική ανάπτυξη παιδιών και εφήβων στο Ν. Βαϊδάκης,

getting-baby-to-sleep.aspx

Β. Αλεβίζος, Κ. Ευθυμίου, Επιμ., Σεξουαλική Αγωγή

18) NHS. Soothing a crying baby. Διαθέσιμο στο: www.nhs.

Υγείας στα Σχολεία, Εκδ. Βήτα, Αθήνα, σελ. 21–31.

uk/Conditions/pregnancy-and-baby/Pages/soothing-

3) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ Κ. (2005) «Πρόλη-

crying-baby.aspx

ψη στα διάφορα στάδια ψυχοσυναισθηματικής ανάπτυ-

19) Johnson CP, Blasco PA. Infant Growth and

ξης του παιδιού» στο Β. Π. Κονταξάκης, Μ. Ι. Χαβά-

Development. Pediatr Rev 1997; 18:224–242.

κη-Κονταξάκη, ΓΝ Χριστοδούλου (επιμ) Προληπτική

20) Marie Zaphiriou Woods, Inge- Marie Pretorius. Parents

Ψυχιατρική και Ψυχική Υγιεινή, Εκδόσεις Βήτα, Αθήνα,

and toddlers in groups. A Psychoanalytic Developmental

σελ. 359–372.

Approach.2011, Routledge.

4) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ. (2005) «Η ψυχια-

21) American Academy of Pediatrics. The complete and

τρική των βρεφών» στο Αναγνωστόπουλος Δ. Λαζαρά-

authoritative guide caring for your baby and young

του Ε (επιμ) Εισαγωγή στην Κοινοτική Παιδοψυχιατρι-

child birth to age 5. 5th Edition, Steven P. Shelov, Tanya

κή, Εκδ. Ψυχιατρική Κλινική, Ιατρική Σχολή, Εθνικό και

Remer Altmann.

Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

22) Sarah Gustavus Jones . Understanding your one-year-

5) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ. (2008) «Η επίδρα-

old (The Tavistock Clinic-Understanding your child)

ση των ψυχικά ασθενών μητέρων στην ανάπτυξη των

51

Βρεφική Ηλικία

παιδιών» στο Αναγνωστόπουλος Δ. Λαζαράτου Ε (επιμ)

Εισαγωγή στην Κοινοτική Παιδοψυχιατρική, Εκδ. Ψυχι-

ατρική Κλινική, Ιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδιστρι-

ακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

6) Αναγνωστόπουλος Δ., (2009), «Βλεμματική επικοινω-

νία και γνωστική ικανότητα» στο Λαζαράτου Ε. (επιμ.)

«Ψυχική Αναστολή και Υπερκινητικότητα», Εκδ. ΒΗΤΑ,

Αθήνα, σελ. 101–107.

7) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ. (2003) «Η κλινική

σημασία του άγχους αποχωρισμού και η θεωρία της

προσκόλλησης» Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, τόμος 20,

τεύχος 2, σελ. 138–141.

8) Σπυροπούλου Α, Λεονάρδου Α, Ζέρβας Ι.Μ, (2013)

Ψυχική υγεία της αναπαραγωγής και περιγεννητική

ψυχιατρική στο Γ.Ν. Παπαδημητρίου, Ι.Α. Λιάππας,

Ε. Λύκουρας, επιμ., Σύγχρονη Ψυχιατρική, Εκδόσεις

ΒΗΤΑ, Αθήνα, 2013:489–497.

9) Αλεξανδρίδης Α, Τσιάντης Γ. (2008) Προσχολική

παιδοψυχιατρική. 1. Ανάπτυξη, Εκδόσεις Καστανιώτης,

Αθήνα, 2008.

10) Αλεξανδρίδης Α, Τσιάντης Γ. (2009) Προσχολική παιδο-

ψυχιατρική. 2. Κλινική και θεραπευτικές παρεμβάσεις,

Εκδόσεις Καστανιώτης, Αθήνα, 2009.

11) Δραγώνα Θ, Τσιάντης Γ. (2008) Μωρά και μητέρες.

Ψυχοκοινωνική ανάπτυξη και υγεία στα δύο πρώτα

χρόνια της ζωής, Εκδόσεις Καστανιώτης, Αθήνα, 2008.

12) Μπόλμπυ Τζων. Δημιουργία και διακοπή των συναι-

σθηματικών δεσμών Μετάφραση: Πηνελόπη Στρατή,

Εκδόσεις Καστανιώτης, Αθήνα, 2008.

13) Λήδα Αναγνωστάκη, Έφη Λάγιου-Λιγνού, Μαρία Μα-

ραγκίδη, Αιμιλία Μπαρτζώκη, Μαρία Τσελίκα, Σοφία

Χασιλίδη. Παρατηρώντας το βρέφος. Η μέθοδος της

ψυχαναλυτικής παρατήρησης βρέφους, Εκδόσεις Κα-

στανιώτης, Αθήνα, 2011.

14) Μπερτράν Κραμέρ. Επάγγελμα μωρό Μετάφραση: Με-

ρόπη Μιχαλέλη, Εκδόσεις Καστανιώτης, Αθήνα, 2009.

15) Δραγώνα Θ, Ναζίρη Δ. Οδεύοντας προς την πατρότητα.

Εξιχνίαση μιας παραγνωρισμένης σχέσης. Εξάντας,

Αθήνα , 1995.

16) Dias, Cláudia Castro et al. (2014) Breastfeeding and

depression: A systematic review of the literature.

Journal of Affective Disorders, Volume 171, 142–154.

17) Dennis CL, McQueen K. The relationship between

infant-feeding outcomes and postpartum depression:

a qualitative systematic review. Pediatrics. 2009,

123:736–51.

18) Bárbara Figueiredo, Cláudia C. Dias, Sónia Brandão,

Catarina Canário, Rui Nunes-Costa. Breastfeeding and

postpartum depression: state of the art review. Jornal

de Pediatria (Versão em Português), Volume 89, Issue

4, July–August 2013, 332–338.

19) Grigoriadis S, VonderPorten EH, Mamisashvili

L, Tomlinson G, Dennis CL, Koren G, Steiner M,

Mousmanis P, Cheung A, Radford K, Martinovic J,

Ross LE. The impact of maternal depression during

pregnancy on perinatal outcomes: a systematic review

and meta-analysis. J Clin Psychiatry. 2013, 74:321–41.

20) Nospitz Joseph, Basic Handbook of Child Psychiatry,

Normal Development. Basic Books Inc., New York,

1979, Vol. 1:3–233.

21) Andres Martin, Fred R. Volkmar, Lewis’s Child and

Adolescent Psychiatry: A Comprehensive textbook

4th Edition, The infant and toddler, Wolters Klower,

Lippincott, Williams and Wilkins, USA 2007, 252–260.

52

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

2. νΗΠίακΗ-ΠΡΟΣχΟΛίκΗ ΗΛίκία

2.1. Ψυχοσυναισθηματική

του παιδιού σε αυτή τη μορφή πρώιμης σχέσης με τη

ανάπτυξη παιδιών

μητέρα του. Αυτό μπορεί να αποτελέσει εμπόδιο για

την επιτυχή είσοδο του παιδιού στο γενετήσιο στάδιο.

προσχολικής ηλικίας

Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ανεπιτυχής διεργασία

(2–5 ετών)

και έξοδος από το οιδιπόδειο στάδιο.

Στην ηλικία των 18 μηνών, το παιδί μπορεί να με-

Εισαγωγή

τουσιώσει την ανάγκη του για την αποκλειστικότητα

της μητέρας και την επιθυμία του για το μητρικό στή-

Προσπαθώντας να προσδιορίσουμε ποια συμπεριφο-

θος μέσω άλλων δραστηριοτήτων. Έτσι, όντας τώρα

ρά αποκλίνει από το φυσιολογικό κατά τη βρεφική και

πιο ενεργητικό, μπορεί να αντιμετωπίσει την απώλεια

νηπιακή ηλικία, ερχόμαστε αντιμέτωποι με ένα πολύ-

της στενής σχέσης με τη μητέρα –εφόσον έχει διακο-

πλοκο σύστημα αλληλεπίδρασης οργανικών και περι-

πεί ο θηλασμός– με το παιχνίδι και την κινητική δρα-

βαλλοντικών παραγόντων. Ειδικότερα, στην ηλικιακή

στηριότητα. Μέσω της εκτόνωσης που του επιτρέπει

περίοδο των 2 έως 5 ετών, όπου οι οργανικοί παρά-

ο έλεγχος των κινήσεων, αρχίζει σταδιακά να αποδέ-

γοντες αλληλεπιδρούν σε μεγάλο βαθμό με τους περι-

χεται την απομάκρυνση της μητρικής φιγούρας και

βαλλοντικούς και οι γονείς διαδραματίζουν τον κρισι-

να διαχειρίζεται τελικά την ‘απώλειά’ της. Σε αυτή

μότερο ρόλο στην αναπτυξιακή πορεία του παιδιού, η

την ηλικία, το παιδί επιδιώκει την επαφή με το περι-

διάγνωση πρέπει να περιλαμβάνει πληροφορίες οργα-

βάλλον βαδίζοντας, πιάνοντας, βάζοντας στο στόμα

νικής και περιβαλλοντικής φύσης. Όπως προαναφέρ-

του αντικείμενα κλπ. Η ανάπτυξη της κινητικότητας

θηκε, η υποστήριξη των γονέων σε όλα τα αναπτυξιακά

αποτελεί κρίσιμο σταθμό στην εξέλιξη ενός παιδιού,

στάδια που διανύει το παιδί είναι ιδιαίτερα σημαντι-

αλληλεπιδρά με γνωστικούς παράγοντες (εξερεύνηση

κή. Η μητέρα και ο πατέρας παίζουν καταλυτικό ρόλο

του περιβάλλοντος), και ψυχολογικούς (μετουσίωση

στην αντιμετώπιση των προκλήσεων και των δυσκολι-

επιθετικότητας). Έχει διαπιστωθεί πως τα παιδιά με

ών που αυτό αντιμετωπίζει, από τη στιγμή της γέννη-

συναισθηματική στέρηση μπορεί να παρουσιάσουν

σης μέχρι και την εφηβεία του. Ιδιαίτερα στα πρώτα

μεγάλη καθυστέρηση στην κινητική ανάπτυξη.

αναπτυξιακά στάδια, όπου το παιδί είναι εξαρτημένο

από τους ενήλικες που το φροντίζουν, η ανατροφή και

Με τις νέες κινητικές δυνατότητες του παιδιού έρ-

η διαπαιδαγώγηση που θα λάβει καθορίζουν σε με-

χονται και οι πρώτες ευθύνες, αφού από την ηλικία των

γάλο βαθμό την υγιή ανάπτυξή του. Επομένως, ένας

24 μηνών αρχίζει να ζητείται από το παιδί ο έλεγχος

ασφαλής δεσμός μεταξύ γονέα και παιδιού, συμβάλλει

των δραστηριοτήτων του κι ειδικότερα αρχίζει να τί-

θετικά στην εξέλιξη και την προσαρμογή του και προ-

θεται ο έλεγχος των σφιγκτήρων, που αφορά τις απεκ-

άγει την ψυχική και σωματική του ευεξία.

κριτικές λειτουργίες της ούρησης και της αφόδευσης

και όχι της απορρόφησης (θηλασμός) όπως στο προη-

Τα στάδια ανάπτυξης

γούμενο στάδιο. Το παιδί σε αυτή την ηλικία (18 μηνών

έως και 3 χρόνων), διανύει την περίοδο του πρωκτι-

Κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους της ζωής, το παιδί

κού σταδίου, όπου ο πρωκτός αποτελεί την εστία της

βρίσκεται στο στοματικό στάδιο, όπου η κύρια πηγή

ψυχικής έντασης και ικανοποίησης. Το νήπιο σε αυτό

ευχαρίστησής του είναι ο θηλασμός και η απομύζηση.

το στάδιο αντιμετωπίζει έντονα και αντιφατικά συναι-

Η μητέρα είναι το κύριο πρόσωπο προσκόλλησης και

σθήματα που χαρακτηρίζονται από την αμφιθυμία.

επομένως πρέπει η ίδια να προσφέρει στο παιδί την

απαραίτητη φροντίδα, αγάπη και αίσθηση του «ανή-

Τα προϊόντα του σώματος (ούρα και κόπρανα) βι-

κειν» που χρειάζεται. Η αδυναμία της μητέρας να

ώνονται από το παιδί ως δική του δημιουργία η οποία

ανταποκριθεί σε τέτοιου είδους ανάγκες και να δημι-

μπορεί να επηρεάσει τη σχέση με τους γονείς του. Η

ουργήσει έναν ασφαλή και γερό δεσμό με το παιδί, σε

αμφιθυμία του παιδιού σε αυτό το στάδιο είναι πολύ

ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να οδηγήσει ακόμη και

βαθιά, έντονη κι αποτελεί μία από τις πρώτες συναι-

σε σοβαρές οργανικές καθυστερήσεις όπως είναι «η

σθηματικές εκδηλώσεις που σχετίζονται με τις λει-

αδυναμία ανάπτυξης μη οργανικής αιτιολογίας» (non

τουργίες του σώματος. Η αντιμετώπιση της συμπερι-

organic failure to thrive) και «ο ψυχογενής νανισμός»

φοράς του παιδιού από τον γονέα, κατά τη διαδικασία

(βλ. ειδικά παιδοψυχιατρικά θέματα).

απόκτησης του ελέγχου των σφιγκτήρων, διαμορφώ-

νει τις αρχικές βάσεις της ηθικής. Η υπερβολικά αυ-

Όταν ο θηλασμός παρατείνεται πέραν του στομα-

στηρή συμπεριφορά από τον γονέα και η ρητή απαγό-

τικού σταδίου τότε υπάρχει ο κίνδυνος της καθήλωσης

53

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

ρευση άλλων αντισταθμιστικών δραστηριοτήτων του

Το παιδί μπορεί σ’ αυτή την ηλικία να σχηματίσει

παιδιού, π.χ. παιχνίδι με τα χώματα, μπορεί να οδη-

νοητικές εικόνες για αντικείμενα που δεν βλέπει και

γήσουν το παιδί αργότερα σε ιδεοψυχαναγκαστικές

επομένως να σταθεροποιήσει την έννοια της μονι-

συμπεριφορές (υπερβολική καθαριότητα και τάξη) ή

μότητας του αντικειμένου. Για παράδειγμα, τώρα

το αντίστροφο π.χ. λερώματα με βρωμιές. Σε περιπτώ-

το παιδί είναι σε θέση να αντιληφθεί τη μητέρα του

σεις που το παιδί βιώνει ανασφάλεια και αισθάνεται

σαν ενιαία οντότητα, ως ένα άτομο με πλήρη υπόστα-

ανικανοποίητο κατά τη διάρκεια αυτού του σταδίου,

ση, διακριτό. Σε αυτό το στάδιο όπου το παιδί αντι-

είναι πιθανό να εκδηλώσει διαταραχές του πεπτικού

λαμβάνεται πλήρως την απώλεια, ο αποχωρισμός από

συστήματος που διαρκούν μέχρι και την ενηλικίωση,

τους γονείς ακόμα κι αν είναι σύντομος, μπορεί να του

π.χ. διάρροια, δυσκοιλιότητα, στομαχόπονος.

προκαλέσει έντονο άγχος και να οδηγήσει στην εκδή-

Επιπλέον, στο στάδιο αυτό τα παιδιά μαθαίνουν να

λωση προβληματικής συμπεριφοράς.

αλληλεπιδρούν μέσω της μίμησης των ενηλίκων και

Στην ηλικία των τριών ετών όμως, που έχει ανα-

ειδικότερα των γονέων. Παρατηρούμε ότι τα νήπια

πτυχθεί σε σημαντικό βαθμό ο νευρομυϊκός έλεγχος

παριστάνουν συχνά τη μητέρα, λένε «όχι» ή «μη» και

και οι γνωστικές λειτουργίες του μικρού παιδιού, το

κουνούν το δάχτυλό τους αρνητικά, εκφράζοντας μια

νήπιο αρχίζει να αυτονομείται περισσότερο και να δι-

επιθετική συμπεριφορά για να δηλώσουν τη δυσαρέ-

αχωρίζει τον εαυτό του από τους άλλους. Έτσι, απο-

σκειά τους. Η ανθρώπινη ικανότητα για μίμηση είναι

κτά την έννοια της σωματικής εικόνας και μπορεί,

θεμελιώδης, αφού επιτρέπει την αντοχή στην απαγό-

μετά την ηλικία των 3,5 χρόνων, να αναπαριστά στα

ρευση και διευκολύνει την αντιμετώπιση της αγωνίας

σχέδιά του ένα σκίτσο ανθρώπου (βλ. ειδικά παιδο-

που δημιουργείται από αυτήν. Από την άλλη μεριά,

ψυχιατρικά θέματα). Εδώ, ιδιαίτερα σημαντική είναι

αποτελεί την αρχή της ανθρώπινης κρίσης και της ικα-

η συμπεριφορά των γονέων όσο αφορά την ανεξαρτη-

νότητας για διάλογο.

τοποίηση του παιδιού και τη διαμόρφωση του «εγώ»

Παιδιά τα οποία προέρχονται από επιθετικά και

του. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο αποχω-

βίαια περιβάλλοντα συχνά εκδηλώνουν επιθετικές

ρισμός από τους γονείς αποτελεί έναν τρόπο εξάσκη-

συμπεριφορές εφόσον μιμούνται τα πρόσωπα φρο-

σης για το παιδί, ο οποίος έχει ως σκοπό την ενίσχυση

ντίδας. Τα παιδιά αυτά βιώνουν την επιθετικότητα ως

της έννοιας του εαυτού και της διάκρισής του από τους

ένα θεμιτό μέσο αλληλεπίδρασης και κοινωνικοποί-

άλλους και κυρίως από τους γονείς. Ένα οικογενειακό

ησης, αφού αποτελεί τον κύριο τρόπο επικοινωνίας

περιβάλλον που εμποδίζει το παιδί να αυτονομηθεί,

μεταξύ των μελών της οικογένειας. Ένα παιδί που ζει

δυσχεραίνει και τη διαδικασία διάκρισης του νηπίου

σε ένα βίαιο και ασταθές περιβάλλον και δέχεται συ-

από τους γονείς του. Από τις πιο συνηθισμένες φοβίες

στηματικά επιθετικότητα, την επαναλαμβάνει. Σε αυ-

που συναντώνται σε ηλικίες μεγαλύτερες των 3 ετών

τές τις περιπτώσεις, τα παιδιά δεν διαθέτουν ασφαλείς

είναι ο φόβος απώλειας των γονέων. Ο φόβος αποχω-

εικόνες για να ταυτιστούν με αποτέλεσμα να αδυνα-

ρισμού από τους γονείς στις ηλικίες του ενός έως και

τούν να αντιμετωπίσουν και να αντέξουν τις απαγο-

πέντε ετών θεωρείται φυσιολογικός (βλ. ειδικά παιδο-

ρεύσεις, πολύ περισσότερο που παράλληλα δεν έχουν

ψυχιατρικά θέματα). Από την άλλη πλευρά όμως, το

λάβει την ασφάλεια και την αγάπη που θα ισχυροποι-

παιδί των τριών χρονών και άνω, μπορεί ν’ αποχωρίζε-

ήσει το «εγώ» τους. Παιδιά που έχουν μεγαλώσει σε

ται τα πρόσωπα φροντίδας για κάποιο διάστημα μέσα

απορριπτικές και βίαιες οικογένειες, δεν μπορούν να

στην ημέρα. Η δυσπροσαρμοστική συμπεριφορά του

ελέγξουν τις παρορμήσεις τους, ενώ δυσκολεύονται να

παιδιού π.χ. κλάμα, έντονος φόβος, που μπορεί να εκ-

δεχθούν αμοιβαιότητα και τρυφερότητα από άλλους.

δηλωθεί όταν αποχωρίζεται τους γονείς του, όπως για

Επομένως, τα παιδιά αυτά είναι πολύ πιθανό να εκδη-

να πάει στον παιδικό σταθμό, συνήθως δεν ξεπερνάει

λώσουν διαταραχές διαγωγής και στη μετέπειτα ζωή

τις τρεις με τέσσερις εβδομάδες. Όταν τα συμπτώματα

τους αντικοινωνική ή και παραβατική συμπεριφορά.

είναι ιδιαίτερα έντονα και επιμένουν για μεγάλο χρο-

Όπως προαναφέρθηκε, το βρέφος αισθάνεται ότι

νικό διάστημα, θεωρείται πως η συμπεριφορά ίσως

το σύμπαν είναι επικεντρωμένο γύρω από τον εαυτό

αποκλίνει από το φυσιολογικό και το παιδί μπορεί να

του και πως το ίδιο είναι «ένα» με τη μητέρα. Από την

έχει διαταραχή άγχους αποχωρισμού.

ηλικία των 18 μηνών όμως ξεκινά να ενεργεί υποβοη-

Από την ηλικία των τριών ετών, το παιδί εισέρχεται

θούμενο από μια εσωτερική διερεύνηση, αφού διαθέ-

στο γενετήσιο στάδιο όπου αποκτά αντίληψη της

τει πλέον την ικανότητα της νοητικής αναπαράστασης

εικόνας του σώματός του. Όπως προαναφέρθηκε, το

των αιτιωδών σχέσεων. Έχει αρχίσει δηλαδή να ξε-

παιδί είναι τώρα ικανό να διακρίνει τον εαυτό του από

χωρίζει τις δικές του πράξεις ως αιτίες. Γνωρίζει για

το περιβάλλον και να διαφοροποιηθεί από τους γύρω

παράδειγμα πως αν πατήσει στην καρέκλα θα φτάσει

του. Κατά τη διάρκεια αυτού του σταδίου αναπτύσσε-

το ντουλάπι και θα προσεγγίσει το παιχνίδι που θέλει.

ται η έννοια της ταυτότητας φύλου και το νήπιο ξε-

54

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

κινά να προσανατολίζεται σεξουαλικά. Το παιδί, γνω-

Στα κορίτσια η έλλειψη του πατέρα μπορεί να δη-

ρίζοντας το σώμα του, συνειδητοποιεί τη διαφορετική

μιουργήσει διαστρεβλωμένη εικόνα για το αντρικό

δομή των γεννητικών οργάνων μεταξύ των δύο φύλων.

πρότυπο. Μπορεί να νιώθουν φόβο εγκατάλειψης και

Ο τρόπος με τον οποίο το παιδί βιώνει το σώμα του

απόρριψης από το αντίθετο φύλο και να αισθάνονται

και την ταυτότητα του φύλου του θα επηρεάσει σημα-

ενοχές όταν η σχέση τους δεν εξελίσσεται σωστά, πα-

ντικά τη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του. Η ταύ-

ρόλο που μπορεί να μην ευθύνονται εκείνα. Ο ρόλος

τιση του παιδιού με τον γονέα του ίδιου φύλου θα παίξει

του πατέρα προσφέρει σταθερότητα και αίσθημα

καθοριστικό ρόλο στον ψυχοσεξουαλικό προσανατολι-

ασφάλειας στο παιδί, ανεξαρτήτως φύλου. Η μητέρα

σμό του και επομένως οι σχέσεις του παιδιού με τους

συνεπώς πρέπει να παραχωρήσει χώρο στον πατέρα,

γονείς του σε αυτή την ηλικία είναι ιδιαίτερα σημαντι-

ώστε να μπορέσει να παίξει τον καθοριστικό του ρόλο.

κές. Ο ρόλος του κάθε γονέα μέσα στην οικογένεια, οι

Σε αντίθετη περίπτωση η πατρική αποστέρηση θα

σχέσεις του παιδιού με τους γονείς αλλά και οι σχέσεις

έχει δυσάρεστες επιπτώσεις στην ψυχοσυναισθηματι-

των γονέων μεταξύ τους, συμβάλλουν στη διαμόρφωση

κή ανάπτυξη του παιδιού, θα παραμείνει προσκολλη-

της ταυτότητας φύλου και στον σεξουαλικό προσανα-

μένο στη μητέρα και αυτό θα επηρεάζει τη ζωή του,

τολισμό του παιδιού. Παράλληλα με την ανάπτυξη της

δημιουργώντας ένα αίσθημα προσωπικής αδυναμίας

ταυτότητας φύλου εμφανίζεται και η ασυνείδητη σε-

και ανεπάρκειας.

ξουαλική επιθυμία του παιδιού, προς τον πατέρα για τα

κορίτσια και τη μητέρα για τα αγόρια.

Παράγοντες κινδύνου για την

Η ασυνείδητη σεξουαλική επιθυμία του παιδιού για

ανάπτυξη ψυχοσυναισθηματικών

τον γονέα του, το τοποθετεί σε μια τριγωνική σχέση

προβλημάτων

που περιλαμβάνει πλέον και τον πατέρα (αφού έχει σε-

Η ηλικία των 3 έως και πέντε ετών είναι ιδιαίτερα ευ-

ξουαλική σχέση με τη μητέρα). Τα πρώτα δύο χρόνια

αίσθητη στις ψυχικές επιβαρύνσεις και το στρες.

το παιδί «ανήκει» στη μητέρα. Στη συνέχεια ο πατέρας

Η συναισθηματική αποστέρηση, οι οικογενειακές

ξεκινά να «σπάει» αυτήν τη δυάδα και να τη μετατρέπει

εντάσεις, η νευρωτική και η κακοποιητική συμπερι-

σε τριάδα. Τα πρώτα δύο χρόνια ο πατέρας λειτουργεί

φορά των γονέων απέναντι στο παιδί, όπως επίσης

υποστηρικτικά για τη μητέρα και συμπληρωματικά ως

και το αποδιοργανωτικό περιβάλλον της οικογένειας,

προς αυτήν για το παιδί. Από τον δεύτερο χρόνο, κι ει-

μπορούν να οδηγήσουν σε ψυχοσωματικές διαταραχές

δικότερα από την ηλικία των 3 μέχρι των 5 ετών, ο ρό-

κατά τη νηπιακή και παιδική ηλικία.

λος του είναι καθοριστικός για τη συναισθηματική εξέ-

Οι πρώτες θεωρίες που επιχείρησαν να εξηγήσουν

λιξη του παιδιού. Σύμφωνα με τη φροϋδική θεωρία του

την ψυχική επιβάρυνση-στρες στην παιδική ηλικία

οιδιπόδειου συμπλέγματος, ο πατέρας θεωρείται

υποστηρίζουν ότι το παραγόμενο άγχος στα παιδιά

αντίπαλος του γιού, καθώς διεκδικούν και οι δυο την

λειτουργεί ως μηχανισμός άμυνας απέναντι σε υπο-

αγάπη και τη στοργή της ίδιας γυναίκας (της μητέρας).

συνείδητες συγκρούσεις, π.χ. οιδιπόδειο σύμπλεγμα,

Για να προφυλαχθεί από την πατρική επιθετικότητα ο

δηλαδή την ασυνείδητη σεξουαλική επιθυμία του παι-

γιος, θα αναγκαστεί να ταυτιστεί μαζί του. Κάτι ανάλο-

διού για τον γονέα του αντίθετου φύλου. Στόχος του

γο συμβαίνει και στα κορίτσια, τα οποία επιθυμούν να

είναι η προσαρμογή του ατόμου στο περιβάλλον του

υποκαταστήσουν τη μητέρα για να διεκδικήσουν τον

και απώτερος σκοπός η ανθρώπινη επιβίωση. Το άγ-

πατέρα τους. Οι διαταραγμένες οικογενειακές σχέσεις

χος είναι επομένως μια λειτουργία που βοηθά στην

και η αδυναμία της λύσης του οιδιπόδειου συμπλέγμα-

επιβίωση του ατόμου όταν βρίσκεται αντιμέτωπο με

τος χαρακτηρίζονται από έντονο άγχος και μπορεί να

επώδυνες εσωτερικές συγκρούσεις. Γενικότερα, υπάρ-

οδηγήσουν το παιδί αυτής της ηλικίας σε νευρωτικές

χει μια προδιάθεση στο στρες, η οποία είναι βιολογικά

συμπεριφορές όπως είναι η ενούρηση και η εγκόπριση.

προκαθορισμένη και ύστερα από την αλληλεπίδραση

Η απουσία του πατέρα από τη ζωή του αγοριού παρε-

του ατόμου με το περιβάλλον του και την επίδραση

μποδίζει την ταυτοποίηση μαζί του, διαδικασία η οποία

ψυχοπιεστικών παραγόντων όπως π.χ. παραμέληση

είναι απαραίτητη για την ολοκλήρωση της ταυτότητάς

του παιδιού από τους γονείς, έχει ως αποτέλεσμα την

του. Για να μπορέσουν να διαχειριστούν τα συναισθή-

εκδήλωση διαταραχών άγχους ή συμπτωμάτων που

ματα της απώλειας, τα αγόρια μπορεί να στρέψουν την

σχετίζονται με αυτό.

επιθετικότητά τους προς τους άλλους και να αναπτύ-

Επίσης, από την ηλικία των δύο ετών, το παιδί αρχί-

ξουν αργότερα αντικοινωνική συμπεριφορά. Συχνά δι-

ζει να χαλαρώνει το στενό σύνδεσμο με τη μητέρα και

ακατέχονται από ανασφάλεια κι ανωριμότητα, έχουν

βγαίνει από την παθητικότητα και την εξάρτηση, ενώ

χαμηλή αυτοεκτίμηση, δυσκολίες στις σχέσεις τους με

ταυτόχρονα διαχωρίζει τον εαυτό του από τους άλλους

συνομηλίκους ή αναζητούν πατρικά υποκατάστατα με

και χτίζει το «εγώ» του. Το «εγώ» του παιδιού αποτε-

λανθασμένη μορφή.

55

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

λεί το άθροισμα των αλληλεπιδράσεων με το περιβάλ-

από το έντονο άγχος.

λον του, κυρίως το οικογενειακό.

Συμπερασματικά, η δυσκολία της ψυχοκοι-

Επομένως, τα παιδιά που μεγαλώνουν με υπερβο-

νωνικής ανάπτυξης του παιδιού μπορεί να έχει ως

λικά αγχώδεις γονείς ή με υπερβολικά επικριτικούς

αποτέλεσμα διαταραχές του συναισθήματος και της

και απαιτητικούς γονείς βιώνουν καθημερινά τη συ-

συμπεριφοράς, που συχνά συνυπάρχουν με ποικι-

ναισθηματική ανασφάλεια και τη δυσαρμονία που

λία οργανικών συμπτωμάτων. Αυτή η δυσκολία προ-

κυριαρχεί στο οικογενειακό περιβάλλον. Αντιδρώντας

σαρμογής είναι σπάνια το αποτέλεσμα μίας και μόνο

στην ανασφάλεια των γονέων, δυσκολεύονται να λύ-

αιτίας. Αντίθετα, είναι το αποτέλεσμα της αλληλεπί-

σουν τις δικές τους εσωτερικές συγκρούσεις. Από τη

δρασης βιολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων

στιγμή που τα πρόσωπα φροντίδας αντιδρούν συνή-

που διαφοροποιείται ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία

θως με το συναίσθημα της ενοχής, του άγχους, της

του παιδιού, το οικογενειακό σύστημα στο οποίο ανή-

ανασφάλειας και του υπερβολικού ελέγχου, η συμπε-

κει και τις καταστάσεις στις οποίες μεγαλώνει.

ριφορά τους είναι πολύ πιθανό να οδηγήσει το παιδί

Στον Πίνακα 2.1 αναγράφονται οι παράγοντες που

στην εκδήλωση διαταραχών που σχετίζονται με το

επηρεάζουν την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη του

στρες. Κατά συνέπεια, το παιδί είναι πιθανό να αντι-

παιδιού.

μετωπίσει δυσκολίες προσαρμογής και να εξελιχθεί σε

Η συνέντευξη με τους γονείς και η διερεύνηση των

ένα συναισθηματικά ανώριμο άτομο που εκδηλώνει

σχέσεων με το παιδί πρέπει να αποτελεί αναπόσπα-

νευρωτικές συμπεριφορές και παλινδρομεί σε προ-

στο μέρος της συνολικής αξιολόγησης της ανάπτυξης

ηγούμενα αναπτυξιακά στάδια. Τα συμπτώματα του

του, αλλά και της αντιμετώπισης των δυσκολιών του.

άγχους εκδηλώνονται τόσο στο σωματικό επίπεδο όσο

Η ορθή συνεργασία και συμβουλευτική με τους γονείς

και στο γνωστικό και στο επίπεδο της συμπεριφοράς.

επηρεάζει πολύ θετικά την πορεία της ψυχοκοινωνι-

Στο σωματικό επίπεδο εκφράζονται με τις ψυχοσω-

κής και συναισθηματικής εξέλιξης και προσαρμογής

ματικές αντιδράσεις του οργανισμού στο στρες, στο

του παιδιού.

γνωστικό με τη νοηματοδότηση του παιδιού σε σχέση

με την ψυχοπιεστική κατάσταση που βιώνει π.χ. «αν

αναπτυξιακές κρίσεις στην παιδική

η μαμά δει ότι έσπασα το βάζο δεν θα με αγαπάει»

ηλικία

και στο επίπεδο της συμπεριφοράς με την εμφάνιση

αντιδράσεων που τείνουν να το προστατεύσουν από

Η πορεία του ανθρώπινου υποκειμένου από τη στιγμή

το υπερβολικό άγχος, όπως κλάμα, αποφυγή.

της σύλληψης μέχρι το θάνατό του αποτελεί μια συνε-

χή εξελικτική βιοψυχοκοινωνική αναπτυξιακή διαδι-

Το έντονο άγχος σε αυτές τις ηλικίες μπορεί να

κασία, η οποία ολοκληρώνεται μέσα από το πέρασμα

οδηγήσει και σε διαταραχές του ύπνου, οι οποί-

διάφορων σταδίων.

ες μπορούν να μεγεθύνουν άλλα συμπτώματα και να

προκαλέσουν επιπλέον ψυχολογικά προβλήματα.

Η έννοια της αναπτυξιακής κρίσης ή αναπτυ-

ξιακής παλινδρόμησης συνδυάζεται με την πορεία

Δυσκολίες στον ύπνο μπορούν να προκαλέσουν

εξέλιξης των αναπτυξιακών σταδίων από το ένα στο

και οι φοβίες που μπορεί να έχει ένα παιδί. Παρόλα

άλλο.

αυτά, πολλές φοβίες στην παιδική ηλικία δικαιολογού-

νται από το αναπτυξιακό στάδιο που διανύει το νήπιο.

Θεωρείται, ότι κατά τη μετάβαση από το ένα στά-

Μόνο σε περιπτώσεις όπου η ένταση της φοβίας απο-

διο ανάπτυξης στο επόμενο, το παιδί έρχεται αντιμέ-

κλίνει σημαντικά από το φυσιολογικό, και το αντικεί-

τωπο με συνθήκες στρες, που του προκαλείται από τη

μενο του φόβου είναι ακατάλληλο για την αναπτυξια-

διαδικασία επίλυσης και κατάκτησης των ιδιαίτερων

κή ηλικία του νηπίου, αξιολογείται η συμπεριφορά του

βιοψυχοκοινωνικών στόχων ωρίμανσης που είναι συν-

παιδιού. Οι φοβίες είναι σημαντικό να λαμβάνονται

δεδεμένοι με το συγκεκριμένο στάδιο.

σοβαρά υπόψη διότι σχετίζονται άμεσα με το στρες

Έτσι, το παιδί συχνά προτιμά να παραμείνει στο

και αποτελούν αιτία προβληματικών συμπεριφορών

προηγούμενο στάδιο με το οποίο έχει εξοικειωθεί ή

και ψυχοσωματικών συμπτωμάτων που απορρέουν

ακόμα και να παλινδρομήσει. Αποτελεί μια φυσιολογι-

Πίνακας 2.1

Παράγοντες που επηρεάζουν την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη του παιδιού.

Βιολογικοί

Γνωστικοί

Συναισθηματικοί

Οικογενειακό

παράγοντες

παράγοντες

παράγοντες

σύστημα

56

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

κή διαδικασία που επιτρέπει στο παιδί να προχωρήσει

Ο ρόλος του παιδιάτρου είναι:

στο επόμενο στάδιο, γι’ αυτό και οι αναπτυξιακές κρί-

● Αφού ο ίδιος κατανοήσει την έννοια της ανα-

σεις συχνά αναφέρονται και ως κρίσεις ωρίμανσης.

πτυξιακής κρίσης με βάση την αναγνώριση των

Η επιθυμία για ‘‘μη μεγάλωμα’’ είναι οικεία ακόμη

σταδίων της ψυχο-συναισθηματικής ανάπτυ-

και στην ενήλικη ζωή του ατόμου όπου υπάρχουν ανά-

ξης, να την εξηγήσει στους γονείς ώστε να κα-

λογες κρίσεις παλινδρόμησης.

θησυχάσουν. Επίσης, να τους υποδείξει τρόπους

Παρομοιάζεται με την κίνηση των τροχών της αμα-

ώστε να βοηθήσουν το παιδί τους να περάσει

ξοστοιχίας που για την προς τα εμπρός κίνηση απαιτεί-

στο επόμενο στάδιο. Η κατανόηση, ο εφησυχα-

ται μια μικρή προς τα πίσω παλινδρόμηση.

σμός και η υποστήριξη του παιδιού στο να μην

Άλλοι παρομοιάζουν την αναπτυξιακή κρίση σαν το

φοβάται το πέρασμα στο επόμενο στάδιο είναι

πήδημα πάνω από ένα ρυάκι, που απαιτεί να πας πίσω

συνήθως αρκετά.

για ένα δύο βήματα ώστε να πάρεις ‘‘φόρα’’ και να πη-

● Η αναγνώριση παθολογίας στο παιδί, στο σύ-

δήσεις σταθερά και με δύναμη.

στημα της οικογένειας ή στην παρουσία σοβα-

Στην καθημερινή κλινική πρακτική συχνά βλέπου-

ρών εξωγενών παραγόντων, οπότε και πρέπει

με παιδιά αλλά και εφήβους να αντιμετωπίζουν έντονο

να σκεφτεί την ανάλογη υποστήριξη του παι-

στρες, που άλλοτε εκδηλώνεται με την επανεμφάνιση

διού και των γονέων.

συμπτωμάτων και συμπεριφορών παιδιού μικρότερης

ηλικίας/παλινδρόμηση κι άλλοτε με διατήρηση συμπε-

Συχνά, παιδιά ηλικίας 5–6 χρόνων είναι μπερδεμένα

ριφορών προηγούμενου σταδίου στο επόμενο/καθή-

από άστοχη, από τη μεριά των γονέων, αντιμετώπιση

λωση.

της σεξουαλικότητας. Πειράγματα, αγγίγματα, γύμνια

Έτσι, είναι συχνό στην ηλικία των 3–5 χρόνων να

των γονέων και η μη εκπαίδευση στην ιδιωτικότητα,

παρουσιάζουν πρόβλημα με τους σφιγκτήρες που τους

είναι σε αυτή την ηλικία αρνητικοί παράγοντες.

έχουν ήδη ελέγξει (ενούρηση, κατακράτηση κοπρά-

νων, παραξενιές στο φαγητό, αταξία) το οποίο χωρίς

Μην ξεχνάμε ότι το μεγάλωμα για τα παιδιά είναι ισο-

την κατάλληλη φροντίδα μπορεί να εγκατασταθεί.

δύναμο ‘‘στέρησης’’. Λέγοντας ‘‘είσαι μεγάλη/ος, μπο-

Συνήθως, την παλινδρόμηση ή καθήλωση, σημα-

ρείς να το καταφέρεις’’ κάνουμε το παιδί να χάνει προ-

τοδοτεί μια ατελής επεξεργασία των αναπτυξιακών

ηγούμενα προνόμια και να μην θέλει να μεγαλώσει.

στόχων του προηγούμενου σταδίου που εμποδίζει την

Καμιά φορά είναι αρκετό για τη λύση της κρίσης να

ήρεμη μετάβαση στο επόμενο. Τις πιο πολλές φορές η

συνδεθεί το μεγάλωμα με χαρά λέγοντας ‘‘είσαι μεγά-

κατάσταση αυτή είναι παροδική, ανεξάρτητα από την

λη/ος και θα πάμε στο θέατρο ή θα πάρουμε μεγαλύ-

ένταση των συμπτωμάτων. Μερικές φορές πυροδοτού-

τερο ποδήλατο κλπ.’’

νται από πρόσκαιρες εξωτερικές δυσμενείς συνθήκες.

Παρόλα αυτά χρειάζεται προσοχή και παρακολού-

θηση, προκειμένου να αναγνωρισθούν έγκαιρα κατα-

στάσεις σοβαρότερες που υποδηλώνουν μονιμότερη

εσωτερική δυσκολία του παιδιού.

Συνήθως οι αναπτυξιακές «κρίσεις» μετατρέπονται

σε παθολογικές όταν:

● Εξωτερικοί δυσμενείς παράγοντες παραμένουν

για μεγάλο χρονικό διάστημα ή/και υπερβαί-

νουν τις εσωτερικές δυνατότητες του παιδιού.

● Υπάρχει γενικότερη αποτυχία στη σταθερή κα-

τάκτηση των αναπτυξιακών στόχων του κάθε

επιμέρους σταδίου.

● Υπάρχει εκσεσημασμένη ή/και παθολογική

αδυναμία του εξωτερικού περιβάλλοντος (γο-

νείς) να ανταποκριθεί στις φυσιολογικές ανά-

γκες του παιδιού και του εφήβου.

Τις περισσότερες φορές όμως είναι ελαφρές –παρά

το γεγονός ότι αναστατώνουν την οικογένεια– και πα-

ροδικές.

57

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

παιχνίδι του από μοναχικό γίνεται ομαδικό, η μίμηση

2.2. Ειδικά παιδοψυχιατρικά

της συμπεριφοράς των γονέων γίνεται πιο εμφανής.

θέματα

Είναι το στάδιο όπου τα παιδιά από το παράλληλο παι-

χνίδι ξεκινούν να παίζουν μαζί με άλλους. Οι δεξιότη-

τες που τα βοηθούν να εξελίξουν το παιχνίδι τους και

αδυναμία ανάπτυξης μη οργανικής

κατά συνέπεια την επικοινωνία τους με τους συνομη-

αιτιολογίας

λίκους, μαθαίνονται από το οικογενειακό περιβάλλον.

Η μη πρόσληψη βάρους ή η απώλεια βάρους του

Επομένως, το παιχνίδι με τον γονέα και η επικοινωνία

παιδιού είναι μερικές φορές συνέπεια ψυχολογικών

του παιδιού με τα πρόσωπα φροντίδας το προετοιμά-

παραγόντων, κυρίως συναισθηματικής παραμέλη-

ζουν για τις πρώτες αυτές μορφές της κοινωνικοποίη-

σης που υφίσταται από τη μητέρα. Θεωρείται πως τα

σης, του παιχνιδιού δηλαδή με άλλα παιδιά.

παιδιά με αδυναμία πρόσληψης ή σημαντική απώλεια

Επίσης, οι γονείς παίζουν σημαντικό ρόλο στο παι-

βάρους υποφέρουν από «κατάθλιψη» η οποία τα οδη-

χνίδι του μικρού παιδιού, αφού μέσω αυτής της δια-

γεί εν τέλει σε ενδοκρινικές διαταραχές. Η διατροφι-

δικασίας προάγουν την αίσθηση της αυτοεκτίμησης

κή αυτή διαταραχή συναντάται σε βρέφη αλλά και

και της αυτονομίας του. Το παιδί των τριών ετών όταν

σε παιδιά μεγαλύτερης ηλικίας (μέχρι έξι ετών), και

αποτυγχάνει στο παιχνίδι του τείνει να αποδίδει την

ακραία μπορεί να οδηγήσει σε αναπτυξιακές διαταρα-

αποτυχία του σε εξωτερικούς παράγοντες. Από τα

χές ή νοητική υστέρηση. Η σημαντική μη πρόσληψη

τέσσερα έτη αρχίζει να καταβάλει μεγαλύτερες προ-

ή και απώλεια βάρους παιδιών βρεφικής ηλικίας έως

σπάθειες για επιτυχία, αφού ξεκινά να βιώνει τα λάθη

και 6 ετών, όταν αποκλεισθούν οργανικοί παράγοντες,

ως δική του ευθύνη. Η αποτυχία σε αυτό το στάδιο

χρειάζεται να γίνεται αντικείμενο και παιδοψυχιατρι-

μπορεί να προκαλέσει σημαντική ψυχική επιβάρυνση.

κής αξιολόγησης. Κατ’ αυτό τον τρόπο διερευνούνται

Το κίνητρο για επιτυχία ή αποτυχία της προσπάθειας

η παρουσία, το είδος, η ποιότητα και οι επιπτώσεις

του παιδιού στο παιχνίδι του εξαρτάται από τη στάση

των σχέσεων που επικρατούν και έτσι προκύπτει η κα-

των γονέων. Οι γονείς, με την κατάλληλη ενθάρρυνση

τάλληλη θεραπευτική αντιμετώπιση.

και την κατάλληλη οριοθέτηση, μπορούν να προσφέ-

ρουν στο παιδί τους τα απαραίτητα κάθε φορά περι-

Ψυχογενής νανισμός

θώρια ανεξαρτησίας για την ηλικία του ώστε εκείνο

Ο ψυχοκοινωνικός νανισμός είναι απότοκος ψυχοσυ-

να νιώθει μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και αυτονομία.

ναισθηματικής στέρησης που εμφανίζεται συνήθως

Εδώ χρειάζεται προσοχή ούτως ώστε το παιδί να μην

μεταξύ 2 και 15 ετών με βασικά χαρακτηριστικά: ανά-

ωθείται από τους γονείς σε ενασχόληση με παιχνίδια

στημα χαμηλότερο του αναμενόμενου από την ηλικία

που απαιτούν δεξιότητες μεγαλύτερες της ηλικίας του.

και τις γενετικές καταβολές, μειωμένη έκκριση αυξη-

Επίσης, να μην υποκαθίσταται η προσπάθειά του από

τικής ορμόνης, ανώριμη σκελετική ηλικία και σοβαρά

τους γονείς του.

προβλήματα προσαρμογής. Το τελευταίο χαρακτηρι-

Σημαντικός είναι και ο χρόνος που αφιερώνει ο

στικό είναι αυτό που μας βοηθά να ξεχωρίσουμε τον

γονέας στο παιχνίδι με το παιδί. Όσο πιο μικρό είναι

ψυχοκοινωνικό νανισμό από το οργανικής αιτιολογίας

το παιδί τόσο λιγότερο πρέπει να αφήνεται να παίζει

χαμηλό ανάστημα. Τα παιδιά αυτά δεν φαίνονται υπο-

μόνο του και αντίστροφα.

σιτισμένα, ενώ το βάρος τους είναι κανονικό σε σχέση

Το επιτυχημένο παιχνίδι προσφέρει ικανοποίη-

με το ύψος τους. Η σοβαρή ψυχοσυναισθηματική στέ-

ση στο παιδί, ενισχύει τον αυτοσεβασμό του και την

ρηση αντανακλάται στο βιολογικό υπόστρωμα με τη

ανεξαρτησία του. Αντίθετα, η συνεχής αποτυχία στο

διαταραχή της επικοινωνίας μεταξύ του υποθάλαμου

παιχνίδι του προκαλεί αρνητικά συναισθήματα για

και της υπόφυσης με αποτέλεσμα την αναστολή στη

τον εαυτό του και του δημιουργεί μεγάλο άγχος. Σημα-

σωματική αύξηση. Έχει βρεθεί ότι στις περιπτώσεις

ντικό ρόλο παίζει και ο τρόπος επιβράβευσης ή απο-

που τα παιδιά με ψυχοκοινωνικό νανισμό απομακρύν-

θάρρυνσης των επιτευγμάτων του παιδιού από τους

θηκαν από το στερητικό περιβάλλον τους, το επίπεδο

γονείς.

της αυξητικής ορμόνης επέστρεψε στο φυσιολογικό

Σε αυτό το σημείο, είναι σημαντικό να αναφερθεί η

και άρχισαν γρήγορα να αναπτύσσονται σωματικά.

σημασία του συμβολικού παιχνιδιού. Το συμβολικό

Στις περιπτώσεις όμως που η παρέμβαση καθυστερεί

παιχνίδι που παρατηρείται σε αυτές τις ηλικίες είναι

πολύ, το κοντό ανάστημα παραμένει μόνιμο.

για το παιδί ότι η λεκτική έκφραση για τον ενήλικα.

Παιδικό παιχνίδι

Γίνεται το μέσο με το οποίο εκφράζει τις ανάγκες του,

διαχειρίζεται τα συναισθήματά του και έρχεται αντι-

Από την ηλικία των τριών ετών όπου το παιδί αρχίζει

μέτωπο με τον πραγματικό κόσμο.

να αλληλεπιδρά πιο ενεργά με τους γύρω του, και το

58

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

Παιδικό ιχνογράφημα

Στη ζωγραφική του παιδιού διακρίνονται τρία βασικά

στάδια εξέλιξης:

● Το στάδιο του μουντζουρώματος (18 μηνών έως

τριών ετών).

● Το στάδιο του διανοητικού ρεαλισμού (4 έως 8

ετών), όπου το παιδί ζωγραφίζει ότι ξέρει και όχι

ότι βλέπει, όπως για παράδειγμα το σχέδιο ενός

σπιτιού όπου μπορούμε να διακρίνουμε και το

εσωτερικό του (τα έπιπλα και τους ανθρώπους

που κατοικούν σε αυτό).

● Το στάδιο του οπτικού ρεαλισμού, όπου το παι-

δί ζωγραφίζει ότι βλέπει (10 ετών και άνω).

Μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου σταδίου

εμφανίζεται η ικανότητα του παιδιού να διαχω-

ρίζει τον εαυτό του από το περιβάλλον. Αξίζει να

αναφερθεί πως τα παιδιά που πάσχουν από ψύ-

χωση δυσκολεύονται να σχηματίσουν ένα πλή-

ρες σχέδιο ανθρώπου στη ζωγραφική τους. Τα

ψυχωτικά παιδιά βιώνουν την αποσύνθεση του

«εγώ» αφού η ίδια η ψυχωτική εμπειρία προκύ-

πτει από την αποδιοργάνωση του εαυτού. Κατά

συνέπεια, δεν μπορούν να διακρίνουν τον εαυτό

τους από τον εξωτερικό κόσμο και έτσι αδυνα-

τούν να σχηματίσουν την αναπαράσταση ενός

ανθρώπου, αφού δεν κατέχουν την έννοια της

σωματικής εικόνας.

κοινές φοβίες στη βρεφική και

νηπιακή ηλικία

Ηλικία

αντικείμενο φόβου

0–6 μηνών

Απώλεια σωματικής επαφής, δυνατοί

θόρυβοι.

7–12 μηνών

Άγνωστοι άνθρωποι, αντικείμενα

που παρουσιάζονται στο παιδί

απρόσμενα.

1ος χρόνος

Αποχωρισμός από τους γονείς,

τραυματισμοί, άγνωστοι άνθρωποι.

2ος χρόνος

Δυνατοί θόρυβοι, ζώα, σκοτεινό

δωμάτιο, αποχωρισμός από τους

γονείς, μεγάλα αντικείμενα και

αλλαγή στο περιβάλλον του παιδιού.

3ος χρόνος

Μάσκες, σκοτάδι, αποχωρισμός από

τους γονείς, ζώα.

4ος χρόνος

Αποχωρισμός από τους γονείς, ζώα,

σκοτάδι, θόρυβοι.

5ος χρόνος

Ζώα, «κακοί άνθρωποι», σκοτάδι,

αποχωρισμός από τους γονείς, κακό

(σωματικό κυρίως) που μπορεί να

προκαλέσει κάποιος στο παιδί.

59

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

μία του για αυτονομία και προσωπικές επιλογές, ενώ ο

2.3. Η ηλικία των 18 μηνών

φαινομενικός αρνητισμός απορρέει στην πραγματικό-

τητα από την ανάγκη ανάδυσης της προσωπικής του

ταυτότητας. Μαθαίνοντας σιγά-σιγά την έννοια της

Γενική περιγραφή

επιλογής, το νήπιο γίνεται περισσότερο κατηγορημα-

Το νήπιο των 18 μηνών έχει ανάγκη από ήπιες παρεμ-

τικό σχετικά με τις επιθυμίες του και τις υποστηρίζει.

βάσεις, διευκολυντικές μεταβάσεις, υπομονή, σταθε-

Στην ηλικία των 18 μηνών οι δεξιότητες της συν-

ρά όρια και σίγουρα σεβασμό στην προσωπικότητά

δυασμένης προσοχής έχουν συνήθως αναπτυχθεί.

του.

Έτσι, το πρωτο-προστακτικό δείξιμο εξελίσσεται στο

Η συμπεριφορά ενός φυσιολογικού νηπίου αυτής

πρωτο-δηλωτικό δείξιμο, όπου το μικρό νήπιο δεί-

της ηλικίας παρουσιάζει ποικίλες αντιφάσεις. Εί-

χνει με το δείκτη στον γονέα ένα αντικείμενο/γεγονός

ναι χαρακτηριστικό ότι τη μια στιγμή παλεύει για την

για να τραβήξει την προσοχή του και να μοιραστεί

ανεξαρτησία του, χρησιμοποιώντας πρόσφατα απο-

το ενδιαφέρον του για αυτό. Το παιδί εναλλάσσει το

κτηθείσες δεξιότητες, ενώ την επόμενη προσκολλά-

βλέμμα του μεταξύ του αντικειμένου και του γονέα για

ται γεμάτο φόβο στη μητέρα του επιστρέφοντας στη

να επιβεβαιώσει ότι το αντικείμενο έχει παρατηρηθεί

σταθερή βάση για ανεφοδιασμό που θα το ωθήσει σε

και εκτιμηθεί από τον γονέα. Πρόκειται για μια χει-

νέα ταξίδια αυτονομίας.

ρονομία με την οποία το μικρό νήπιο ξεκινάει την αλ-

Σε αυτή την ηλικία, από τη φύση τους, τα παιδιά

ληλεπίδραση με τους άλλους και μοιράζεται μαζί τους

ενδιαφέρονται περισσότερο για τις προσωπικές τους

κάτι που το ενδιαφέρει.

ανάγκες και τον εαυτό τους. Έτσι, το νήπιο των 18 μη-

Στο ίδιο πλαίσιο της κοινωνικής αλληλεπίδρασης

νών αρνείται να μοιραστεί οτιδήποτε και δεν συνερ-

και του μοιράσματος της προσοχής, τα νήπια των 18

γάζεται εύκολα. Βρίσκεται στο κέντρο του κόσμου και

μηνών φέρνουν στους γονείς τους αντικείμενα ή παι-

δεν το ενδιαφέρει καθόλου τι σκέφτονται οι άλλοι γι’

χνίδια για να τους τα επιδείξουν και για να μοιραστούν

αυτό. Περνάει δηλαδή την περίοδο που χαρακτηρίζε-

μαζί τους την εμπειρία. Είναι σαν να τους λένε «κοίτα

ται ως εγωκεντρική.

αυτό».

Η σωματική αύξηση δεν είναι αυτή που θα κά-

Από το μέσο του δεύτερου χρόνου κυριαρχεί πλέον

νει τη διαφορά, αλλά η εμφάνισή του είναι αυτή που

το συμβολικό παιχνίδι, το οποίο και προοδευτικά

θα αλλάξει εντυπωσιακά συγκρίνοντάς το με το πρώτο

αυξάνει σε πολυπλοκότητα και φαντασία. Στο απλό

έτος. Το λίπος μειώνεται, η μυϊκή μάζα αυξάνεται, τα

συμβολικό παιχνίδι (16–18 μήνες) τα μικρά νήπια

άκρα μακραίνουν και το πρόσωπο αποκτά περισσό-

αρχίζουν να χρησιμοποιούν μικρά παιχνίδια που ανα-

τερες γωνίες. Είναι χαρακτηριστικό ότι στα δεύτερά

παριστούν αντικείμενα, όπως μικρά ψεύτικα μπιμπε-

του γενέθλια, το νήπιο ελάχιστα θυμίζει το βρέφος του

ρό ή κουταλάκια για να ταΐσουν μια κούκλα-μωρό, ή

ενός έτους.

ένα παιχνίδι-τηλέφωνο για να μιλήσουν. Στους 18–20

Ως την ηλικία των 18 μηνών, το 97% των νηπί-

μήνες το συμβολικό παιχνίδι γίνεται πιο σύνθετο.

ων έχουν ήδη περπατήσει. Έχουν την τάση να εξε-

Το μικρό νήπιο αρχίζει να αποδίδει στα αντικείμενα

ρευνούν ανοίγοντας ντουλάπια, σκαρφαλώνοντας σε

άλλες ιδιότητες και λειτουργίες από τις πραγματικές.

έπιπλα, ανεβαίνοντας με όποιο τρόπο μπορούν σκάλες

Έτσι, παριστάνει το αεροπλάνο κάνοντας τα χέρια του

με πολύ δραστήριο τρόπο. Μεγάλο μέρος της ενέργει-

φτερά ή παριστάνει με μια μπανάνα πως μιλάει στο

ας και των κινήτρων, που ως τώρα διοχετεύονταν σε

τηλέφωνο. Αργότερα, το παιχνίδι του αρχίζει να έχει

απλές φυσικές δραστηριότητες, πλέον κατευθύνονται

υπόθεση με αρκετές διαδοχικές πράξεις, π.χ. ταΐζει το

σε πιο πολύπλοκες, που ταυτόχρονα εμπλέκουν και

μωρό-κούκλα, αλλάζει την πάνα του και το βάζει για

την κοινωνική αλληλεπίδραση με τα πρόσωπα του πε-

ύπνο.

ριβάλλοντος.

Προοδευτικά, βελτιώνεται ο συντονισμός της

Η κατανόηση της γλώσσας αναπτύσσεται με τα-

όρασης με την κίνηση και η κιναίσθηση συνολι-

χείς ρυθμούς, φέρνοντας μαζί της και νέους τρόπους

κά. Το νήπιο των 18 μηνών βιδώνει-ξεβιδώνει καπάκια

έκφρασης των εμπειριών και των συναισθημάτων, ενώ

με όλο και μεγαλύτερη ευκολία, χύνει νερό από ένα

παράλληλα ανοίγει ένα νέο δρόμο για την κατανόηση

ποτήρι σε άλλο, γυρίζει πόμολα, μετακινεί άμμο από

των προσδοκιών των γονέων του. Παρόλο που οι επι-

τα κουβαδάκια. Μπορεί να χτίζει πύργους με 3-4 κύ-

κοινωνιακές και κοινωνικές δεξιότητες αναπτύσσο-

βους, να μουντζουρώνει με ένα μολύβι, να κάνει απλές

νται γρήγορα, το 18 μηνών νήπιο έχει σχετικά περιο-

ενσφηνώσεις ή παζλ.

ρισμένο λεξιλόγιο και τρόπους έκφρασης. Συνεπώς, το

Αντιλαμβάνεται όλο και πιο πολύ τη σχέση αιτί-

όχι που χρησιμοποιεί συχνά, σηματοδοτεί την επιθυ-

ου-αιτιατού και έτσι πατάει το κουμπί που πρέπει

60

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

ή κουρδίζει προκειμένου ένα παιχνίδι να αρχίσει τη

Παρακολούθηση της ανάπτυξης

λειτουργία του. Σιγά-σιγά μπορεί να λύσει ένα πρό-

Συζητούμε πάντοτε τις παρατηρήσεις και τις

βλημα με το μυαλό του και όχι μόνο δοκιμάζοντας,

ανησυχίες των γονέων σχετικά με την ανάπτυξη

όπως έκανε μέχρι τώρα. Καθώς μάλιστα η ικανότητα

του παιδιού, τη συμπεριφορά του, την όραση ή

της μνήμης αναπτύσσεται, ένα σωρό ικανότητες απο-

την ακοή του.

θηκεύονται ως σταθερή πια γνώση.

Το μικρό νήπιο των 18 μηνών είναι πλέον έτοιμο

κινητική ανάπτυξη

να μάθει τα πάντα για τον κόσμο που το περιβάλλει.

αδρή κινητικότητα

Προσπαθεί να αποκτήσει τον έλεγχο του εαυτού

● Περπατάει μόνο του.

του και του περιβάλλοντός του. Έτσι, διεκδικεί συ-

νεχώς το δικαίωμα της επιλογής, γίνεται απαιτητικό,

● Μπορεί να ανεβαίνει σκαλοπάτια με υποστήρι-

έχει αντιρρήσεις για το κάθε τι και θυμώνει εύκολα.

ξη.

Δεν μπορεί να καταλάβει απόλυτα τα όρια που θέτει

● Έρποντας κατεβαίνει σκαλοπάτια.

το περιβάλλον και δεν αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο. Η

● Αρχίζει να τρέχει.

φροντίδα του απαιτεί μεγάλη εγρήγορση καθώς ψά-

● Σέρνει παιχνίδια όταν περπατάει.

χνει παντού για να ικανοποιήσει την περιέργειά του.

● Κάθεται μόνο του σε μικρό καρεκλάκι.

Επιπλέον, δεν ελέγχει τα συναισθήματα και τις αντι-

● Πετάει μπάλα ενώ είναι όρθιο.

δράσεις του και μπορεί να έχει υπερβολικές αντιδρά-

σεις για ασήμαντα γεγονότα.

Λεπτή κινητικότητα

Η συμπεριφορά αυτή καμιά φορά φοβίζει ή και

● Φτιάχνει πύργο με 3-4 κύβους.

απογοητεύει τους γονείς. Χρειάζεται να οπλιστούν με

● Παλαμιαία σύλληψη μολυβιού. Αρχίζει να μιμεί-

υπομονή ώστε να εφαρμόσουν με σταθερότητα και συ-

ται γραμμές.

νέπεια τα όρια που έχουν θέσει. Με τον τρόπο αυτό θα

● Τρώει μόνο του με κουτάλι.

βοηθήσουν το μικρό νήπιο στο πέρασμά του προς

● Πίνει από κύπελλο.

τον κόσμο των ενηλίκων.

κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη

Ζητήματα επικέντρωσης

● Δείχνει αγάπη σε οικεία του πρόσωπα όπως οι

Πρώτη προτεραιότητα αποτελούν πάντα οι ανησυ-

γονείς.

χίες των γονέων. Επιπλέον θέματα για συζήτηση σε

● Δείχνει με το δείκτη του στους άλλους κάτι που

αυτή την επίσκεψη είναι:

του προκαλεί ενδιαφέρον (πρωτο-δηλωτικό δεί-

● Όρια και πειθαρχία/κρίσεις θυμού.

ξιμο).

● Σχέσεις μεταξύ αδελφών.

● Φέρνει αντικείμενα ή παιχνίδια στον γονέα για

● Παιχνίδι

να τα επιδείξει ή να μοιραστεί την εμπειρία μαζί

● Προαγωγή της γλωσσικής ανάπτυξης.

του.

● Μεταβατικά αντικείμενα.

● Του αρέσει να δίνει πράγματα στους άλλους ενώ

● Αυτονομία/προσκόλληση.

παίζει.

● Αυτόνομη σίτιση.

● Μπορεί να φοβάται τους ξένους.

● Συμβάντα στην οικογένεια.

● Μπορεί να προσκολλάται στον γονέα όταν αντι-

● Πρώιμη αναγνώριση αυτισμού.

μετωπίζει νέες καταστάσεις.

● Εξερευνά μόνο του, αλλά με τον γονέα σε μικρή

απόσταση για επιβεβαίωση.

κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ο παιδίατρος

● Μπορεί να έχει εκρήξεις θυμού.

έχει τη δυνατότητα να παρατηρήσει:

● Ξεκινάει να δείχνει ντροπή, όπως όταν κάνει

● Αλληλεπίδραση γονέα-παιδιού.

λάθος και αρχίζει να αισθάνεται κτητικότητα.

● Γλωσσική ανάπτυξη με έμφαση στον αντιληπτι-

● Παίζει απλό συμβολικό παιχνίδι, π.χ. παριστά-

κό λόγο.

νει ότι μιλάει στο τηλέφωνο, ότι οδηγεί αυτοκί-

● Αίσθημα επάρκειας και ικανοποίησης στη φρο-

νητο, σκουπίζει, ξεσκονίζει κ.ά.

ντίδα του νηπίου.

● Σχέσεις με τα μεγαλύτερα αδέλφια, αν υπάρ-

Επικοινωνία/Γλωσσική ανάπτυξη

χουν, και δυναμική της οικογένειας.

● Φωνοποιεί και χειρονομεί ταυτόχρονα.

● Παιχνίδι

● Λέει περίπου 5 λέξεις με νόημα.

61

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

● Κατανοεί τουλάχιστον 50 λέξεις.

● Εάν παρουσιάζει δυσκολίες στην αυτονόμη-

● Χρησιμοποιεί το δείκτη του για να δείξει κάτι

ση, όπως να χρησιμοποιεί ποτηράκι για να πιεί

που θέλει.

νερό, να αρχίσει να τρώει και μόνο του ή να εξε-

● Λέει ή γνέφει “όχι”.

ρευνά το περιβάλλον του ενώ παίζει.

● Εκτελεί απλές εντολές.

Η Αμερικανική Παιδιατρική Εταιρεία συνιστά στην

● Δείχνει οικεία του πρόσωπα όταν του ονοματί-

τακτική παιδιατρική επίσκεψη των 18 μηνών να γίνε-

ζονται.

ται ανιχνευτικός έλεγχος για αυτισμό. Διάφορα ανι-

● Αναγνωρίζει αντικείμενα σε εικόνες.

χνευτικά ερωτηματολόγια έχουν προταθεί με καλή

Γνωστική ανάπτυξη

εγκυρότητα και ικανοποιητική ευαισθησία και ειδικό-

τητα. Σε αυτά περιλαμβάνεται το Modified Checklist

● Γνωρίζει τη χρήση καθημερινών απλών αντικει-

for Autism in Toddlers (M-CHAT), η χρήση του οποί-

μένων π.χ. τηλέφωνο, βούρτσα, κουτάλι.

ου είναι ελεύθερη. Λόγω των πολλών ψευδώς θετικών

● Δείχνει για να τραβήξει την προσοχή των άλ-

αποτελεσμάτων, η χορήγηση του M-CHAT συστή-

λων.

νεται να ακολουθείται από την κλινική συνέντευξη

● Μπορεί να δείχνει μέρη του σώματός του.

M-CHAT-Follow-up Interview. Τόσο το ερωτηματο-

● Ακολουθεί απλές εντολές χωρίς υπόδειξη με χει-

λόγιο, όσο και η κλινική συνέντευξη, έχουν μεταφρα-

ρονομίες, π.χ. φέρε τα παπούτσια.

στεί στα ελληνικά και είναι διαθέσιμα στο διαδίκτυο

● Δείχνει ενδιαφέρον σε κούκλες ή λούτρινα αρ-

(www.mchatscreen.com).

κουδάκια, προσποιούμενο ότι τα αγκαλιάζει ή

Στην Αγγλία πιο πολύ έχει μελετηθεί το ερωτη-

τα ταΐζει.

ματολόγιο Checklist for Autism in Toddlers (CHAT).

Έχει καλή ειδικότητα αλλά χαμηλή ευαισθησία. Δεν

Σημεία που χρειάζονται παρακολούθηση

συστήνεται η επίσημη εισαγωγή του για ανιχνευτικό

● Εάν το νήπιο δεν περπατάει ακόμη μόνο του,

έλεγχο. Η εκμάθηση όμως της χορήγησης του CHAT

αλλά μετακινείται στο χώρο είτε μπουσουλώ-

είναι ένας εξαιρετικός τρόπος για να βελτιωθεί η γνώ-

ντας είτε στηριζόμενο.

ση του αυτισμού από τους επαγγελματίες υγείας και

● Εάν το νήπιο στην ηλικία των 16–18 μηνών δεν

αυτό μπορεί να διευκολύνει σημαντικά την πρώιμη

λέει μερικές λέξεις.

διάγνωση.

● Ανεξάρτητα από το πόσες λέξεις χρησιμοποι-

Τα ανιχνευτικά εργαλεία σε καμία περίπτω-

εί, πιο σημαντικό είναι πόσες λέξεις αντιλαμ-

ση δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως διαγνω-

βάνεται και αν εκτελεί απλές εντολές που δεν

στικά.

του επιδεικνύονται με χειρονομίες. Εφόσον ο

αντιληπτικός λόγος είναι καλός και το μικρό

Ενδείξεις παραπομπής

νήπιο επικοινωνεί με εξωλεκτικούς τρόπους, τις

● Εάν οι γονείς αναφέρουν δυσκολίες στην επι-

περισσότερες φορές θα εξελιχθεί και ο εκφρα-

κοινωνία και στην αλληλεπίδραση με το

στικός λόγος στους επόμενους μήνες. Ο ρυθμός

μικρό νήπιο. Συγκεκριμένα, το νήπιο δεν αντα-

που η ομιλία αναπτύσσεται είναι πολύ προσω-

ποκρίνεται στο όνομά του, δεν έχει καλή βλεμ-

πικός για κάθε παιδί.

ματική επαφή, δεν δείχνει με τον δείκτη κάτι

● Καθυστέρηση στο να δείχνει με το δείκτη και

που το ενδιαφέρει ή δεν φέρνει αντικείμενα

να επιδεικνύει αντικείμενα στους άλλους είναι

στους γονείς για να τους τα επιδείξει, δεν μιλάει

πρώιμα σημεία άτυπης ανάπτυξης της συνδυα-

αλλά κυρίως δεν εκτελεί απλές εντολές. Μερι-

σμένης προσοχής που παρατηρούνται σε μικρά

κές φορές μπορεί το νήπιο να έχει λόγο αλλά

νήπια με αυτισμό. Χρειάζεται συνεκτίμηση με

αυτός είναι μη λειτουργικός και χωρίς επικοι-

ανησυχίες των γονέων σχετικά με την επικοι-

νωνιακή πρόθεση. Έτσι, το μικρό νήπιο μπορεί

νωνία και την αλληλεπίδραση του νηπίου μαζί

να λέει αριθμούς, μικρά διαφημιστικά μηνύμα-

τους.

τα ή την αλφαβήτα, αλλά δεν μπορεί να ζητήσει

● Εάν το νήπιο δεν ανταποκρίνεται σε κοινωνι-

πράγματα που θέλει. Συχνά προτιμάει να παί-

κές ρουτίνες όταν του ζητηθεί, όπως κάνε γεια,

ζει μόνο του με ανώριμο ή στερεοτυπικό τρόπο

στείλε φιλάκια, κόλλα το.

και πολλές φορές μοιάζει να μην δίνει σημασία

στην παρουσία των άλλων στο δωμάτιο, ακόμα

● Εάν δεν μιμείται τους άλλους.

και της μητέρας του.

● Εάν δεν έχει ακόμη αναπτύξει συμβολικό παι-

● Εάν το νήπιο παρουσιάζει καθυστέρηση τόσο

χνίδι.

στον εκφραστικό όσο και στον αντιληπτικό

62

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

λόγο χωρίς τις παραπάνω συμπεριφορές, χρει-

● Ο χώρος που παίζει και κινείται το παιδί πρέπει

άζεται παραπομπή για έλεγχο της ακοής. Αν η

να είναι ασφαλής ώστε να μην πρέπει να προσέ-

ακοή είναι φυσιολογική τότε χρειάζεται να γίνει

χει συνέχεια. Έτσι, αποφεύγονται τα πολλά και

συνολική εκτίμηση της ανάπτυξης του νηπίου

στείρα «μη» και οι διαρκείς ερμηνείες.

από ειδικό.

● Θα πρέπει να σέβονται την προσωπικότητα και

● Εάν το νήπιο δεν στηρίζει το βάρος του, δεν κά-

την ιδιοσυγκρασία του παιδιού. Μερικά παιδιά

νει πλάγια βήματα με υποστήριξη και γενικά δεν

είναι πιο δραστήρια και περίεργα από άλλα.

μετακινείται με κάποιο τρόπο.

Μερικά χρειάζονται περισσότερες επαναλήψεις

● Εάν παρουσιάσει απώλεια δεξιοτήτων που είχαν

ώστε να κατανοήσουν και να εμπεδώσουν μια

ήδη κατακτηθεί, όπως να σταματήσει να μιλάει.

συμπεριφορά.

● Θα πρέπει να σέβονται και τις ιδιαίτερες συνθή-

Υποστήριξη της οικογένειας

κες του παιδιού. Αν νυστάζει και πεινάει ή βα-

ριέται και οι γονείς έχουν προγραμματίσει μια

Όρια και πειθαρχία

πολύωρη επίσκεψη, το παιδί μπορεί εύκολα να

Στην πορεία του δεύτερου χρόνου ζωής, καθώς το μι-

εκνευριστεί και να έχει ένα παρατεταμένο ξέ-

κρό νήπιο προσπαθεί για την αυτονομία και ανεξαρ-

σπασμα θυμού.

τησία του, εμφανίζονται τα νευρικά ξεσπάσματα ή

● Η σωματική τιμωρία δεν είναι μέσο πειθαρχίας.

κρίσεις θυμού. Αυτό συμβαίνει γιατί στην ηλικία αυτή

Αντίθετα, διδάσκει στο παιδί το ξύλο ως μέσο

υπερισχύουν οι στιγμιαίες παρορμήσεις και το νήπιο

επικοινωνίας. Έτσι, εκπαιδεύεται στο να επι-

θυμώνει εύκολα, όχι γιατί έχει πείσμα, αλλά γιατί δεν

τρέπει να το δέρνουν ή στο να επιτρέπει στον

μπορεί να καταλάβει απόλυτα τα όρια που του θέτει το

εαυτό του να δέρνει. Επιπλέον, το παιδί νιώθει

περιβάλλον. Τώρα αρχίζει να μαθαίνει τον κόσμο των

θυμό, προσβολή και ότι οι γονείς του δεν το αγα-

ενηλίκων και να ανακαλύπτει ότι η κοινωνία διέπεται

πάνε. Πρόσθετα, η σωματική τιμωρία κάνει το

από κάποιους κανόνες που καλείται να εφαρμόσει.

παιδί να έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση.

Συχνά οι γονείς δυσκολεύονται να βρουν την ισορ-

● Δεν θα πρέπει να αντικαθιστούν τη σωματική

ροπία μεταξύ της ενίσχυσης της αυτονόμησης του

τιμωρία με συναισθηματικά χτυπήματα. Χρη-

μικρού νηπίου και της διατήρησης των ορίων και της

σιμοποιώντας φράσεις ιδιαίτερα τραυματικές

πειθαρχίας.

όπως «δεν σε αντέχω πια» ή «θα με πεθάνεις»

Ο παιδίατρος ενημερώνει τους γονείς ότι:

προκαλούν επίσης αίσθημα απόρριψης, θυμό,

● Χρειάζεται σταθερότητα και συνέπεια στην

προσβολή και χαμηλή αυτοεκτίμηση στο παιδί

εφαρμογή και τήρηση των κανόνων συμπεριφο-

τους.

ράς. Αυτό θα πει πως κάθε φορά και από κάθε

● Εάν θυμώσουν πολύ με κάποια συμπεριφορά

πρόσωπο που ασχολείται με το παιδί εφαρμόζο-

του μικρού νήπιου, το καλύτερο είναι να στα-

νται οι ίδιοι κανόνες.

ματήσουν το συμβάν. Απομακρύνοντας το παιδί

● Θα πρέπει να εξηγούν στο μικρό νήπιο, με σαφή

ήρεμα και με ασφάλεια και κρατώντας οι ίδιοι

και λίγα λόγια, πως κάποιες συμπεριφορές δεν

μια στάση αποστασιοποίησης διδάσκουν αλλά

επιτρέπονται. Θα χρειαστούν λίγα χρόνια στα-

και προφυλάσσουν το παιδί και τον εαυτό τους

θερής και ήρεμης καθοδήγησης από την πλευρά

από παρεκτροπές.

τους μέχρι να καταλάβει το παιδί τι πρέπει και

Οι βασικές προτεραιότητες των γονέων για αυτή

τι δεν πρέπει και να έχει την κατάλληλη αυτοσυ-

την ηλικία θα πρέπει να είναι:

γκράτηση και αυτοπειθαρχία ώστε να αντιμετω-

● Κανόνες ασφάλειας

πίσει την παρόρμησή του.

● Διαχείριση επιθετικότητας

● Ο έπαινος και η ανταμοιβή με την αγάπη τους

● Κοινωνική συμπεριφορά

είναι τα πιο σημαντικά εφόδια για να πετύχουν

Οι ήπιοι, σαφείς και σταθεροί κανόνες που εφαρμό-

τον σκοπό τους. Θα πρέπει να επαναλαμβάνουν

ζονται με συνέπεια, θα βοηθήσουν το μικρό νήπιο στο

σταθερά τον κανόνα και να επιβραβεύουν την

πέρασμά του προς τον κόσμο των ενηλίκων.

τήρησή του.

● Δεν θα πρέπει να απαιτούν κανόνες που οι ίδιοι

Σχέσεις μεταξύ αδελφών

δεν τηρούν. Το προσωπικό παράδειγμα είναι

Καθώς το μικρό νήπιο των 18 μηνών είναι εγωκεντρι-

απαραίτητο.

κό, διεκδικεί συνέχεια και δεν ξέρει να μοιράζεται, οι

● Δεν θα πρέπει να απειλούν με τιμωρίες.

συγκρούσεις μεταξύ των αδελφών συχνά είναι αναπό-

63

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

φευκτες. Οι γονείς πολλές φορές δυσκολεύονται να

● Το μικρό νήπιο χρειάζεται με επαναληπτικότη-

διαχειριστούν τη νέα κατάσταση και αισθάνονται ανε-

τα να κινηθεί ανάμεσα στο «είμαι μακριά από

παρκείς στο ρόλο τους.

τη μαμά μου –είμαι κοντά στη μαμά μου» για να

Ο παιδίατρος χρειάζεται να υπενθυμίσει στους

κατανοήσει και να νιώσει ότι η μαμά του υπάρ-

γονείς ότι μέσα στην οικογένεια πρέπει να υπάρχει

χει ακόμη και όταν δεν τη βλέπει και να μπορεί

ισονομία. Αυτό θα πει πως πρέπει να ισχύουν μερι-

να είναι ήρεμο και ασφαλές ακόμη και μακριά

κές βασικές αρχές, δικαιώματα και υποχρεώσεις για

της.

όλους.

● Αν λένε διαρκώς στο παιδί τους «είσαι μεγάλος

Η τήρηση της ισονομίας, μαζί με το σεβασμό της

και δεν με χρειάζεσαι πια» θα το γεμίσουν ανα-

ατομικότητας του κάθε παιδιού, συμβάλλουν ουσια-

σφάλεια και εξάρτηση.

στικά στην ομαλοποίηση των σχέσεων ανάμεσα στα

● Η κατάκτηση της μονιμότητας του προσώπου

αδέλφια, δημιουργούν αίσθημα δικαίου και μειώνουν

επιτυγχάνεται συνήθως στην ηλικία των 2,5

τη ζήλεια και τις εντάσεις.

ετών. Μέχρι τότε τα συναισθήματα φόβου,

Για παράδειγμα, στο επίμαχο θέμα «ξύλο» δεν θα

έντασης και αγωνίας στον αποχωρισμό είναι

πρέπει να υπάρχει καμία ανοχή αν το μικρό νήπιο χτυ-

συχνά στα παιδιά αυτής της ηλικίας.

πάει ή δαγκώνει το μεγάλο αδελφάκι του. Επίσης, δεν

● Ο καλύτερος τρόπος για να βοηθήσουν το παιδί

θα πρέπει να υπάρχει διαφοροποιημένη απαίτηση από

τους να ανεξαρτητοποιηθεί είναι να του προ-

το μεγάλο αδελφάκι του τύπου «εσύ είσαι μεγάλος και

σφέρουν την αγκαλιά τους κάθε φορά που τη

καταλαβαίνεις», «κάνε υπομονή». Η αρχή «δεν χτυ-

χρειάζεται.

πάω» ισχύει για όλους.

● Το ίδιο ισχύει και για τα νυχτερινά ξυπνήματα

Το ίδιο ισχύει για την αρχή «δεν παίρνω τα πράγμα-

που μπορεί να αρχίσουν ξανά σε αυτή την ηλι-

τα του άλλου, αν δεν μου τα δώσει». Αν το μεγαλύτερο

κία. Το νήπιο ξυπνάει και κλαίει διότι θέλει να

αδελφάκι δεν θέλει να δώσει κάτι στο μικρό νήπιο, οι

βεβαιωθεί ότι οι γονείς του είναι εκεί. Χρειάζε-

γονείς θα πρέπει να το σεβαστούν. Παραινέσεις του

ται την ασφάλεια που του δίνει η παρουσία των

είδους «δώστο γιατί είναι μωρό», μόνο προβλήματα

γονέων του.

μπορούν να δημιουργήσουν στη σχέση των αδελφών.

● Οι σύντομοι αποχωρισμοί μέσα στη μέρα, την

Ο παιδίατρος μπορεί να επισημάνει στους γονείς

περίοδο αυτή, μπορούν να βοηθήσουν. Ακόμη

ότι μέσα από την ασφάλεια της οικογένειας και το

και αν το παιδί κλάψει, μαθαίνει πως οι γονείς

προσωπικό τους παράδειγμα, τα παιδιά τους θα μά-

θα γυρίσουν και αν αυτό επαναληφθεί αρκετές

θουν σιγά-σιγά να μοιράζονται για όλη τους τη ζωή

φορές, θα μάθει πως δεν χάνει τα αγαπημένα

αντικείμενα, πρόσωπα και συναισθήματα. Θα απο-

του πρόσωπα για πάντα.

κτήσουν έτσι μια πολύ σημαντική δεξιότητα για τη με-

● Αν πρέπει να στείλουν το παιδί τους σε παιδικό

τέπειτα ζωή τους.

σταθμό, θα πρέπει αυτό να γίνει σταδιακά και

όχι με το πλήρες ωράριο από την αρχή. Έτσι θα

Υποστήριξη της ανάπτυξης

προσαρμοστεί καλύτερα. Εξάλλου η παρέα των

παιδιών δεν είναι κάτι σημαντικό για το νήπιο

Αυτονομία/προσκόλληση

των 18 μηνών καθώς δεν έχει εξελιχθεί ακόμη η

Σε όλη τη διάρκεια του δεύτερου χρόνου η συμπεριφο-

διαδικασία της κοινωνικοποίησής του.

ρά του μικρού νηπίου κινείται ανάμεσα σε δύο πόλους:

την αυτονομία και την προσκόλληση.

Αυτόνομη σίτιση

Μέσα από αυτό το πέρασμα θα προσπαθήσει να

Η σίτιση αποτελεί επίσης έναν από τους τομείς στους

κατακτήσει με σταθερότητα την ανεξαρτησία του. Ο

οποίους τα μικρά νήπια εκδηλώνουν την τάση τους για

δρόμος είναι κοπιαστικός γιατί ενώ επιθυμεί την ανε-

αυτονομία.

ξαρτησία του, συγχρόνως φοβάται και γυρίζει πίσω

Καθώς οι λεπτοί κινητικοί χειρισμοί και ο οπτι-

στην αγκαλιά των γονέων.

κο-κινητικός συντονισμός βελτιώνονται, το νήπιο των

Συχνά, οι γονείς ανησυχούν με τις απρόβλεπτες και

18 μηνών μαθαίνει να χρησιμοποιεί αυτές τις δεξιότη-

έντονες αντιδράσεις προσκόλλησης προς αυτούς, ιδί-

τες και χαίρεται να χρησιμοποιεί το ποτήρι και το κου-

ως αν έχουν νιώσει ότι το παιδί τους έχει κατακτήσει

τάλι. Θέλει να φάει μόνο του, ακόμη και αν σκορπίζει

τη σχετική ανεξαρτησία του.

το μισό του φαγητό στο πάτωμα. Με τον τρόπο αυτό

Ο παιδίατρος μπορεί να εξηγήσει στους γονείς ότι:

νιώθει ότι ελέγχει το περιβάλλον και ότι δεν εξαρτάται

● Μια τέτοια συμπεριφορά είναι αναμενόμενη

από τους γονείς του.

αναπτυξιακά και δεν σημαίνει παλινδρόμηση.

Η αυτονομία στη σίτιση πολλές φορές δυσκολεύ-

64

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

ει τους γονείς. Βλέπουν την ακαταστασία ως έλλειψη

● Φτυαράκια, κουβαδάκια, τσουγκράνες,

οργάνωσης κατά τη διάρκεια του φαγητού, ανησυχούν

γιατί αποκτούν εμπειρίες από την αίσθηση των

που το παιδί τους δεν τρώει τις ποσότητες που έτρωγε

υλικών, την υφή και το χρώμα τους.

και για το ότι αρνείται να φάει τροφές που παλαιότερα

● μολύβια, κατασκευές, κύβοι, απλά παζλ,

έτρωγε εύκολα.

γιατί έτσι αναπτύσσουν δεξιότητες όπως οπτι-

Ο παιδίατρος υποστηρίζει τους γονείς εξηγώντας

κο-χωρική αντίληψη και οπτικο-κινητικό συ-

ότι:

ντονισμό.

● Το να θέλει το μικρό νήπιο να φάει μόνο του, με

● Τηλεφωνάκια, κατσαρόλες, πιατικά, αυ-

αποτέλεσμα να σκορπίζει το φαγητό γύρω του,

τοκινητάκια, κούκλες, ζωάκια, καρότσια

αποτελεί μια απόλυτα φυσιολογική και αναμε-

κ.ά. γιατί τους αρέσει να μιμούνται τους ενήλι-

νομένη για την ηλικία του συμπεριφορά.

κες και το παιχνίδι τους γίνεται συμβολικό. Αυτό

● Η αυτονόμηση στη σίτιση που επιδεικνύει το

τα βοηθάει να νιώσουν και να καταλάβουν τον

μικρό νήπιο κατά τη διάρκεια των γευμάτων,

κόσμο γύρω τους.

αποτελεί σημαντικό αναπτυξιακό στάδιο καθώς

● Παιχνίδια με άμμο ή νερό.

εκφράζει την τάση του για αυξανόμενο έλεγχο

● Βιβλία με εικόνες, μικρές ιστορίες και τρα-

του περιβάλλοντος και ανεξαρτησία.

γουδάκια, γιατί έτσι μαθαίνουν για τον κόσμο

● Δεν θα πρέπει να πιέζουν το παιδί να φάει με

μέσα στον οποίο ζουν.

βίαιο τρόπο ή να δίνουν «μάχες» προκειμένου

Ο παιδίατρος θα πρέπει να επισημάνει στους γο-

να φάει. Αντίθετα, η ώρα του φαγητού θα πρέ-

νείς τη σημασία της οργάνωσης του παιχνιδιού από

πει να είναι μια ευχάριστη εμπειρία για το παιδί.

αυτή την ηλικία:

● Ενθαρρύνοντας το μικρό νήπιο να τρώει μόνο

● Ο χώρος που το παιδί παίζει πρέπει να έχει μια

του βοηθούν την ανάπτυξή του σε διάφορα επί-

βασική οργάνωση ανάλογη με την ηλικία του

πεδα. Το νήπιο μαθαίνει να δοκιμάζει, να επι-

νηπίου καθώς και σταθερότητα. Ένας χώρος με

λέγει και να χαίρεται με διαφορετικές υφές και

μια μοκέτα, ένα τραπεζάκι και καρεκλάκι στο

χρώματα τροφής. Η αυτονόμηση του δίνει χαρά

μέγεθός του, οργανώνουν και περιγράφουν το

και ελευθερία. Έτσι, τα φαινόμενα άρνησης

παιχνίδι.

τροφής συνήθως υποχωρούν και εδραιώνονται

● Το μάζεμα και η τακτοποίηση των παιχνιδιών

καλύτερες συνήθειες διατροφής. Επιπλέον, η

ανά θέμα βοηθούν την τάξη και την καλύτερη

λεπτή κινητικότητα και ο οπτικο-κινητικός συ-

χρήση τους. Επιπλέον όμως, συμβάλλουν στην

ντονισμός του νηπίου ενισχύονται.

οργάνωση της σκέψης και του συναισθήματος

● Εάν το παιδί πετάει το φαγητό και γκρινιάζει

του παιδιού.

αυτό σημαίνει ότι δεν θέλει να φάει άλλο και θα

πρέπει να το σεβαστούν. Μπορούν να του προ-

Προαγωγή της γλωσσικής ανάπτυξης

σφέρουν το ίδιο φαγητό ή κάτι άλλο αργότερα,

Η ανάπτυξη της γλώσσας και της επικοινωνίας κατά τα

ώστε να πάρει τα απαραίτητα θρεπτικά συστα-

πρώτα χρόνια της παιδικής ηλικίας είναι κεντρικής ση-

τικά στη διάρκεια της ημέρας. Το φαγητό της οι-

μασίας για την μετέπειτα ανάπτυξη του παιδιού στον

κογένειας θα πρέπει να αποτελεί το μεγαλύτερο

κοινωνικό, γνωστικό και ακαδημαϊκό τομέα.

μέρος της διατροφής του μικρού νηπίου και οι

Καθώς η επικοινωνία βασίζεται στην αλληλεπί-

τροφές δεν χρειάζεται να είναι αλεσμένες.

δραση και στις σχέσεις, ο παιδίατρος θα πρέπει να

● Ο ρυθμός αύξησης στη διάρκεια του δεύτερου

ενθαρρύνει τους γονείς του μικρού νηπίου να του μι-

χρόνου ζωής ελαττώνεται. Έτσι, δεν χρειάζεται

λάνε, να του διαβάζουν, να του τραγουδάνε και να του

να ανησυχούν αν το παιδί τους τρώει ίσως και

δείχνουν. Ακούγοντας μαθαίνει νέες λέξεις, νέους τρό-

λιγότερο από ότι στο τέλος του πρώτου χρό-

πους έκφρασης. Μαθαίνει να αξιοποιεί τη μνήμη του.

νου, εφόσον η σωματική του αύξηση παραμένει

Στην ηλικία αυτή, το αντιληπτικό λεξιλόγιο είναι πολύ

καλή.

μεγαλύτερο από το εκφραστικό.

Ο παιδίατρος ενθαρρύνει τους γονείς να:

Παιχνίδι

● Χρησιμοποιούν απλές, μικρές προτάσεις με ξε-

Κατάλληλα παιχνίδια για την ηλικία αυτή είναι:

κάθαρα μηνύματα, όπως «είναι ώρα για ύπνο»

● Παιχνίδια με ρόδες που μπορούν να τα οδη-

αντί για «θέλεις να πας για ύπνο;».

γούν σπρώχνοντας με τα πόδια. Έτσι, αποκτούν

● Βάζουν σε λόγια όσα εξελίσσονται κατά τη διάρ-

έλεγχο της κίνησης, της ταχύτητας και της ισορ-

κεια της μεταξύ τους διάδρασης.

ροπίας.

65

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

● Διαβάζουν βιβλία μαζί με το παιδί. Τα βιβλία

Η διάγνωση των διαταραχών του αυτιστικού φά-

δεν είναι απαραίτητο να διαβάζονται εξ’ ολο-

σματος είναι δύσκολη, καθώς δεν υπάρχουν παθο-

κλήρου. Η περιγραφή της ιστορίας με απλά λό-

γνωμονικά κλινικά σημεία ή εργαστηριακές εξετάσεις

για ή η επεξήγηση των εικόνων μπορεί να είναι

που να επιβεβαιώνουν τη διάγνωση. Η γνώση από τον

ικανή να κρατήσει αμείωτο το ενδιαφέρον του

παιδίατρο των πρώιμων σημείων αυτισμού μπορεί να

μικρού νηπίου.

διευκολύνει τη διαδικασία της αναπτυξιακής παρακο-

λούθησης και να επιτρέψει την πρώιμη αναγνώριση

Μεταβατικά αντικείμενα

μικρών νηπίων με αυτισμό. Η έγκαιρη έναρξη κατάλ-

Περίπου τα 2/3 των μικρών νηπίων έχουν κάποιο με-

ληλου προγράμματος πρώιμης παρέμβασης βελτιώνει

ταβατικό αντικείμενο, όπως ένα πανάκι, μια κουβερ-

σημαντικά την πρόγνωση και την ποιότητα ζωής των

τούλα, ένα αρκουδάκι με το οποίο ανακουφίζονται

παιδιών αυτών και των οικογενειών τους.

όταν πέφτουν για ύπνο καθώς και σε στιγμές άγχους.

Παρακάτω αναφέρονται τα κυριότερα ελλείμματα

Μερικές φορές οι γονείς ανησυχούν για την προ-

στις κοινωνικές και επικοινωνιακές δεξιότητες καθώς

σκόλληση που δείχνει το παιδί τους σε ένα τέτοιο αντι-

και χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς που είναι ση-

κείμενο. Πολλές φορές παλιώνει και φθείρεται αλλά το

μαντικά στην αναγνώριση του αυτισμού πριν την ηλι-

παιδί αντιδρά πολύ έντονα στην αντικατάστασή του.

κία των 2 ετών.

Ο παιδίατρος θα πρέπει να καθησυχάσει τους γο-

1. Πρώιμα ελλείμματα στις κοινωνικές δεξιότη-

νείς εξηγώντας ότι πρόκειται για ένα απόλυτα φυσι-

τες

ολογικό τρόπο με τον οποίο διευκολύνεται η διαδικα-

σία αυτονόμησης και αποχωρισμού του μικρού νηπίου

απουσία συνδυασμένης προσοχής (Joint

από τους γονείς του.

attention)

Η χρήση τους συχνά επιμένει μέχρι την ηλικία των

Στην ηλικία των 18 μηνών τα περισσότερα νήπια τυ-

3 ή 4 ετών και μερικές φορές και αργότερα χωρίς να

πικής ανάπτυξης δείχνουν με το δείκτη, όχι μόνο για

επηρεάζεται η ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη του

να ζητήσουν κάτι, αλλά και για να «σχολιάσουν» ή να

παιδιού.

τραβήξουν την προσοχή του ενήλικα προς ένα αντικεί-

μενο/γεγονός και έτσι να μοιραστούν μαζί του το ενδι-

ΕίΔίκα ΘΕμαΤα

αφέρον τους για αυτό. Το παιδί εναλλάσσει το βλέμμα

του μεταξύ του αντικειμένου και του άλλου προσώπου

Πρώιμη αναγνώριση του αυτισμού από τον

για να επιβεβαιώσει ότι το αντικείμενο έχει πράγματι

παιδίατρο

παρατηρηθεί και εκτιμηθεί.

Οι διαταραχές του αυτιστικού φάσματος είναι μια

Πρόκειται για την κύρια χειρονομία συνδυασμένης

ομάδα νευροαναπτυξιακών διαταραχών που χαρα-

προσοχής που αναφέρεται και ως πρωτο-δηλωτι-

κτηρίζονται από ελλείμματα στις κοινωνικές και επι-

κό δείξιμο. Χρησιμοποιείται από το μικρό νήπιο για

κοινωνιακές δεξιότητες καθώς και από περιορισμένα,

έναρξη της αλληλεπίδρασης με τους άλλους. Θα πρέ-

επαναλαμβανόμενα και στερεότυπα πρότυπα συμπε-

πει να διακρίνεται από το δείξιμο όπου το νήπιο απλώς

ριφοράς.

ονοματίζει αντικείμενα χωρίς βλεμματική επαφή με τον

Η διαγνωστική διαδικασία τις περισσότερες φορές

ενήλικα ή από το δείξιμο με τον δείχτη απλώς για να

ξεκινάει από την ανησυχία των γονέων λόγω απουσί-

ζητήσει κάτι που θέλει (πρωτο-προστακτικό δείξιμο).

ας ή καθυστέρησης λόγου. Παρόλα αυτά, αυτιστικά

Απουσία του πρωτο-δηλωτικού δειξίματος

σημεία και ιδιαίτερα ελλείμματα στις κοινωνικές και

στην ηλικία των 18–24 μηνών θεωρείται ισχυ-

προλεκτικές επικοινωνιακές χειρονομίες είναι παρό-

ρός προγνωστικός δείκτης Αυτισμού.

ντα στα περισσότερα παιδιά με αυτισμό ήδη από την

Στην ίδια ηλικία, τα μικρά νήπια αρχίζουν να «επι-

ηλικία των 18 μηνών.

δεικνύουν» ή να φέρνουν ένα αντικείμενο για να το

Ο παιδίατρος έχει ένα κεντρικό ρόλο στην πρώιμη

δει ο γονέας σαν να του λένε «κοίτα το». Πρόκειται

αναγνώριση του αυτισμού. Σημεία που πρέπει να τον

επίσης για μια χειρονομία συνδυασμένης προσοχής,

προβληματίσουν είναι αν το μικρό νήπιο των 18 μη-

καθώς με τον τρόπο αυτό μοιράζονται με τον γονέα το

νών δεν ανταποκρίνεται σε κοινωνικές αλληλε-

ενδιαφέρον και τη χαρά τους για το αντικείμενο. Ποι-

πιδράσεις, δεν δείχνει με το δείκτη, δεν εκτελεί

οτικά διαφέρει πολύ από το να φέρουν το αντικείμενο

εντολές, δεν έχει καλή βλεμματική επαφή, δεν

στον γονέα για να ζητήσουν βοήθεια, όπως π.χ. για να

μοιράζεται το ενδιαφέρον του για αντικείμενα/

τους ανοίξει ένα μπουκάλι.

γεγονότα και δεν έχει αναπτύξει συμβολικό παι-

Τέλος, τα περισσότερα νήπια αυτής της ηλικίας

χνίδι.

μπορούν να ανταποκρίνονται και τα ίδια στη συνδυ-

66

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

ασμένη προσοχή. Έτσι, όταν ο γονέας δείχνει κάτι εν-

Στην ηλικία των 18 μηνών τα μικρά νήπια έχουν

διαφέρον, το παιδί κοιτάζει προς την κατεύθυνση που

αρχίσει να παίζουν συμβολικά, προσποιούμενα π.χ. ότι

του υποδεικνύεται και μετά γυρίζει το βλέμμα του στον

μιλάνε στο τηλέφωνο, ότι ανακατεύουν φαγητό σε ένα

γονέα επιβεβαιώνοντας ότι το είδε.

μικρό δοχείο, ότι ταΐζουν κούκλες ή αρκουδάκια κ.ά.

Οι παραπάνω δεξιότητες της συνδυασμένης προ-

Έλλειψη ή σημαντική καθυστέρηση στην

σοχής είναι κριτικής σημασίας για την αλληλεπίδρα-

ανάπτυξη του συμβολικού παιχνιδιού αποτελεί

ση και συσχέτιση με τους άλλους και περιλαμβάνονται

ένα σχετικά αξιόπιστο διακριτικό χαρακτηρι-

στα κλασικά ανιχνευτικά εργαλεία αυτισμού όπως εί-

στικό του αυτισμού.

ναι το CHAT και το M-CHAT.

Παιδιά με σοβαρό αυτισμό και συνυπάρχουσα νοη-

Απουσία ή σημαντική καθυστέρηση στις δε-

τική υστέρηση συχνά παραμένουν στο αισθητικο-κινη-

ξιότητες της «συνδυασμένης προσοχής» φαίνε-

τικό στάδιο παιχνιδιού, δηλαδή συνεχίζουν να βάζουν

ται να είναι ειδική για τον αυτισμό.

τα παιχνίδια στο στόμα, τα πετάνε, τα στριφογυρίζουν

Τα περισσότερα παιδιά που έχουν αυτισμό δεν κα-

ή τα χτυπάνε επαναλαμβανόμενα και στερεότυπα.

τακτούν τις παραπάνω δεξιότητες στην αναμενόμενη

Άλλα παιδιά με αυτισμό και χωρίς νοητική υστέ-

ηλικία. Μερικά, μπορεί στην ηλικία των 18 μηνών να

ρηση μπορεί να προχωρήσουν σε λειτουργικό παιχνί-

μην έχουν αναπτύξει ακόμη ούτε τη δεξιότητα του

δι αλλά πραγματικό συμβολικό παιχνίδι είναι σπάνιο

πρωτο-προστακτικού δειξίματος και μπορεί να μην

πριν την ηλικία των 2 ετών. Συχνά παίζουν με ασυνή-

κάνουν καμιά προσπάθεια να ζητήσουν βοήθεια και

θιστο τρόπο. Για παράδειγμα, ένα παιδί με αυτισμό

απλώς να κλαίνε. Άλλα μπορεί να οδηγούν τον γονέα

όταν παίζει με ένα φορτηγάκι μπορεί να το γυρίσει

από το χέρι στο επιθυμητό αντικείμενο και απλώς να

ανάποδα και να περιστρέφει τις ρόδες επαναλαμβανό-

περιμένουν ή να κλαίνε. Κάποια άλλα χρησιμοποιούν

μενα. Άλλα, μπορεί να είναι ιδιαίτερα ικανά στο κατα-

ένα πιο ανώριμο δείξιμο με τεντωμένο το χέρι προς την

σκευαστικό παιχνίδι π.χ. να στοιβάζουν τουβλάκια, να

κατεύθυνση του επιθυμητού αντικειμένου και ανοιγο-

φτιάχνουν παζλ, ή στα ηλεκτρονικά παιχνίδια καθώς

κλείνουν την παλάμη επαναλαμβανόμενα.

η ικανότητα σε αυτά τα παιχνίδια δεν εξαρτάται από

Η συνδυασμένη προσοχή είναι κεντρική δεξιότητα.

την παρατήρηση και τη μίμηση των άλλων. Τα παιχνί-

Η ανάπτυξη λειτουργικής γλώσσας εξαρτάται από την

δια αυτά στηρίζονται κυρίως στη δοκιμή-σφάλμα και

κατάκτηση αυτής της δεξιότητας. Μελέτες έχουν δείξει

την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων, δεξιότητες στις

ότι όταν κατακτηθεί η συνδυασμένη προσοχή, θα αρ-

οποίες συχνά υπερτερούν τα παιδιά με αυτισμό και

χίσει να αναδύεται η λειτουργική γλώσσα.

φυσιολογική νοημοσύνη.

Μερικές φορές, οι γονείς παιδιού στο αυτιστικό

απουσία κοινωνικού προσανατολισμού

φάσμα αναφέρουν ότι το παιδί τους είναι ασυνήθι-

Κοινωνικός προσανατολισμός είναι η ικανότητα του

στα ήσυχο και του αρέσει να παίζει μόνο του για ώρες

παιδιού να προσανατολίζεται σε λεκτικά ερεθίσματα

χωρίς να χρειάζεται προσοχή ή επίβλεψη. Συχνά αυτό

και ιδιαίτερα να ανταποκρίνεται στο όνομά του όταν το

το μοναχικό παιχνίδι είναι αισθητικο-κινητι-

φωνάζουν. Από την ηλικία των 8 με 10 μηνών τα περισ-

κό, στερεότυπο ή κατασκευαστικό. Άλλα παιδιά

σότερα παιδιά τυπικής ανάπτυξης σταθερά γυρίζουν το

έχουν λίγο ενδιαφέρον για τα παιχνίδια και συχνά

κεφάλι τους προς το άτομο που φωνάζει το όνομά τους.

προτιμούν καθημερινά ή ασυνήθιστα αντικείμενα

Τα παιδιά με αυτισμό συνήθως δεν ανταπο-

όπως κορδόνια, πέτρες, αλυσίδες ή βιβλία τα οποία

κρίνονται στο όνομά τους.

και μεταφέρουν. Αρκετές φορές τα παιδιά με αυτισμό

Συχνά οι γονείς ανησυχούν ότι το παιδί τους δεν

φαίνεται να διασκεδάζουν με το σωματο-κινητικό

ακούει. Παρατηρώντας όμως πιο προσεκτικά συνει-

παιχνίδι (κυνηγητό, γαργάλημα, πέταγμα στον αέρα)

δητοποιούν ότι το παιδί τους φαίνεται να ακούει καλά

δείχνοντας φευγαλέες στιγμές κοινωνικής αλληλεπί-

σε άλλες καταστάσεις. Αυτή η διαφοροποίηση υπάρ-

δρασης που μπορεί να μπερδέψουν τους γονείς.

χει γιατί συχνά τα παιδιά με αυτισμό ανταποκρίνονται

εξαιρετικά στους ήχους του περιβάλλοντος αλλά αγνο-

2. Πρώιμα ελλείμματα στις γλωσσικές και επι-

κοινωνιακές δεξιότητες

ούν τις ανθρώπινες φωνές και το κάλεσμα για αλληλε-

πίδραση.

απουσία ή καθυστέρηση λόγου

απουσία συμβολικού παιχνιδιού

Πρόκειται για το πιο προβάλλον σύμπτωμα στα παι-

διά με αυτισμό και την πιο συχνή αιτία που οι γονείς

Το συμβολικό παιχνίδι αντανακλά την αναδυόμενη

απευθύνονται στον παιδίατρο. Η καθυστέρηση αφορά

ικανότητα του παιδιού να δημιουργεί εσωτερικές ανα-

τόσο τον εκφραστικό όσο και τον αντιληπτικό λόγο και

παραστάσεις του κόσμου γύρω του και να καταλαβαί-

δεν συνοδεύεται από προσπάθεια αντιστάθμισης μέσα

νει ότι οι άλλοι άνθρωποι σκέφτονται επίσης.

67

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

από εναλλακτικούς τρόπους επικοινωνίας, όπως οι

νες εμφανίζονται στα παιδιά με αυτισμό μετά το δεύ-

χειρονομίες ή η μίμηση.

τερο χρόνο ζωής.

Ανησυχητικά σημεία για το μικρό νήπιο είναι να

Συμπεριφορές που προβληματίζουν είναι μια έντο-

μην μπαμπαλίζει στους 12 μήνες, να μην λέει

νη προσκόλληση προς κάποια σκληρά και ασυνήθι-

καμία λέξη με νόημα στους 16 μήνες και να μην

στα αντικείμενα όπως στυλό, φακό, σχοινί ή κάποιο

εκτελεί απλές εντολές. Συχνά μοιάζει να μην ακούει

συγκεκριμένο ήρωα δράσης. Μπορεί να επιμένουν να

αλλά, σε αντίθεση με τα παιδιά που έχουν βαρηκοΐα,

κρατάνε το αντικείμενο αυτό όλη την ημέρα ακόμα και

ανταποκρίνεται σε ήχους του περιβάλλοντος.

στα γεύματα. Η συμπεριφορά αυτή είναι διαφορετική

Περίπου 25 με 30% των παιδιών που αργότερα δι-

από τα συνηθισμένα μεταβατικά αντικείμενα (λούτρι-

αγιγνώσκονται με αυτισμό αναφέρεται ότι αναπτύσ-

νο αρκουδάκι, μαξιλάρι ή κουβερτούλα) που έχουν τα

σονταν φυσιολογικά μέχρι μια ηλικία και ότι μετά πα-

παιδιά τυπικής ανάπτυξης.

λινδρόμησαν. Οι γονείς χαρακτηριστικά αναφέρουν

Πολλές φορές τα αυτιστικά παιδιά αρέσκονται στο

ότι το παιδί τους σταμάτησε να μιλάει. Αυτή η γλωσ-

να ανοιγοκλείνουν πόρτες, να ανοιγοκλείνουν διακό-

σική παλινδρόμηση συνήθως συμβαίνει μεταξύ 15

πτες και να προσηλώνουν το βλέμμα τους σε περιστρε-

και 24 μηνών, με μεγαλύτερη συχνότητα μεταξύ 18 και

φόμενα αντικείμενα π.χ. κάδο πλυντηρίου, ανεμιστή-

21 μηνών και ακολουθείται από έκπτωση δεξιοτήτων

ρες.

και στους άλλους τομείς της ανάπτυξης.

Συχνά τους αρέσει να βάζουν αντικείμενα στη

Άτυπη γλωσσική ανάπτυξη

σειρά και αντιδρούν έντονα όταν κάποιος τη χαλάσει.

Επίσης, εκνευρίζονται έντονα όταν διακόπτεται αυτό

Εκτός από την καθυστέρηση λόγου, τα παιδιά με αυτι-

που κάνουν και κατευθύνονται προς μία άλλη δρα-

σμό παρουσιάζουν μια ιδιότυπη γλωσσική ανάπτυξη.

στηριότητα. Ο θυμός και η αντίδραση μπορεί να εξε-

Συχνά ο λόγος τους είναι ηχολαλικός, ιδιοσυγκρα-

λιχτούν εύκολα σε παρατεταμένη έκρηξη θυμού,

σιακός και χωρίς επικοινωνιακή πρόθεση (μη

επιθετικότητα ή ακόμα και σε αυτο-τραυματι-

λειτουργικός). Η αυτιστική ηχολαλία είναι περισ-

κές συμπεριφορές.

σότερο έντονη από αυτή που παρατηρείται στα φυ-

σιολογικά νήπια κατά την περίοδο που αυξάνει γρή-

Πολλά παιδιά με αυτισμό αναπτύσσουν στερε-

ότυπες κινήσεις

γορα το λεξιλόγιο τους, συχνά είναι καθυστερημένη

όπως φτερουγίσματα χεριών, συ-

και περιλαμβάνει μεγαλύτερα λεκτικά κομμάτια. Τα

στροφικές κινήσεις δακτύλων/χεριών, κούνημα του

παιδιά με αυτισμό συχνά έχουν εξαιρετική λεκτική

κορμού, περπάτημα στις μύτες, περιστροφή γύρω από

μνήμη και μπορεί να απαγγέλουν παιδικά τραγου-

τον εαυτό τους. Οι στερεοτυπίες παρατηρούνται συνή-

δάκια, διαφημιστικά σποτ ή ολόκληρη την αλφάβητο

θως στη χαρά ή στην ένταση και είναι χαρακτηριστι-

σε πολύ μικρές ηλικίες. Η πολυπλοκότητα αυτών των

κές και εύκολα αναγνωρίσιμες. Συχνά εμφανίζονται

φράσεων μπορεί να δώσει την ψευδή εντύπωση της

μετά τα 2 χρόνια ζωής.

προχωρημένης ομιλίας και να καλύψει τα ελλείμματα

Επιπρόσθετα χαρακτηριστικά στον αυτισμό

τόσο στον λειτουργικό όσο και στον αντιληπτικό λόγο.

Συχνά τα παιδιά με αυτισμό παρουσιάζουν δυσκολί-

Για παράδειγμα, ένα παιδί με αυτισμό μπορεί να λέει

ες στην επεξεργασία ή στην οργάνωση της ροής της

ολόκληρη την αλφάβητο αλλά δεν μπορεί να ζητήσει

αισθητηριακής πληροφορίας (διαταραχές αισθητηρι-

από τον γονέα του νερό ή να ακολουθήσει μια απλή

ακής ολοκλήρωσης). Έτσι, μπορεί να παρουσιάζουν

εντολή. Άλλοτε, μπορεί να λέει επαναλαμβανόμενα λέ-

υπερευαισθησία ή αντίθετα, μειωμένη ανταπόκριση

ξεις ή φράσεις που είναι άσχετες με την περίσταση και

σε ήχους, φώτα, μυρωδιές, γεύσεις, υφές ή αγ-

που δεν έχουν επικοινωνιακή πρόθεση. Μερικά παιδιά

γίγματα.

με αυτισμό, ειδικά αυτά με φυσιολογική νοημοσύνη,

Για παράδειγμα, ένα παιδί με αυτισμό μπορεί να

μπορεί να ονοματίζουν εμμονικά χρώματα, σχήματα,

εκνευριστεί έντονα από τον ήπιο ήχο μιας βρύσης που

αριθμούς.

στάζει και να καλύψει τα αυτιά του, ενώ δεν δίνει

Εάν δεν αναγνωριστεί αυτή η ασυμφωνία μεταξύ

καμία σημασία στη μητέρα του που φωνάζει δυνατά

ηχολαλικού και λειτουργικού λόγου, το γλωσσικό πρό-

το όνομά του.

βλημα μπορεί να παραβλεφθεί και να καθυστερήσει

Άλλα παιδιά δεν μπορούν να ανεχτούν συγκεκρι-

σημαντικά η διάγνωση και η αντιμετώπιση.

μένες υφές φαγητών, με αποτέλεσμα να είναι πολύ

3. Περιορισμένα ενδιαφέροντα, στερεοτυπίες,

επιλεκτικά στο φαγητό τους και να έχουν μια πολύ

επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές

περιορισμένη δίαιτα.

Συνήθως τα περιορισμένα και επαναλαμβανόμενα

Συχνά παρουσιάζουν απτική αμυντικότητα. Δεν

πρότυπα συμπεριφοράς όπως και η ανάγκη για ρουτί-

ανέχονται ένα μαλακό άγγιγμα, τις ετικέτες των ρού-

68

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

χων ή συγκεκριμένα υφάσματα και δεν τους αρέσει η

Η γονεϊκή αντίδραση στις εκρήξεις του παιδιού

επαφή με άμμο, δακτυλομπογιές ή άλλα παρόμοια υλι-

επηρεάζει τον τρόπο που λύνεται η σύγκρουση και

κά. Άλλοτε μπορεί να φαίνονται αδιάφορα σε επώδυνα

καθορίζει τον χαρακτήρα των μελλοντικών κρίσεων.

ερεθίσματα.

Γονείς που απειλούνται από την τάση του παιδιού για

Μερικές φορές μπορεί να εξερευνούν οπτικά αντι-

αυτονομία ή αμφιβάλλουν για τις γονεϊκές τους ικα-

κείμενα ή παιχνίδια με ασυνήθιστους τρόπους, όπως

νότητες, εμπλέκονται στη σύγκρουση οδηγώντας την

να τα κρατάνε πολύ κοντά στα μάτια τους, να τα κοι-

κατάσταση σε αδιέξοδο. Η πάλη του παιδιού για αυ-

τάζουν με τη γωνία των ματιών τους (λοξά), ή μπορεί

τονομία μετατρέπεται σε μάχη με τον γονέα, σε ένα

το κεφάλι τους να παρουσιάζει μια ασυνήθιστη κλίση.

παιχνίδι εξουσίας. Γονείς που είναι υπερπροστατευτι-

Όταν η αισθητηριακή πληροφορία είναι συγκεχυ-

κοί δεν επιτρέπουν στο παιδί να χειρίζεται τον θυμό

μένη και υπερβολική, υπάρχουν δυσκολίες στη διατή-

του, τη ματαίωση, τον φόβο απέναντι στις προκλήσεις

ρηση της προσοχής και τα παιδιά με αυτισμό μπορεί

και τις νέες καταστάσεις που αντιμετωπίζει. Δεν το εν-

να φαίνονται υπερκινητικά. Άλλες φορές πάλι, μπο-

θαρρύνουν ώστε να μαθαίνει να ρυθμίζει το ίδιο τη συ-

ρεί να είναι παθητικά ή αποσυρμένα, προσηλω-

μπεριφορά του. Σπεύδουν να παρέμβουν πριν το παιδί

μένα αρκετή ώρα σε μια δραστηριότητα.

προλάβει να βιώσει την αποτυχία και να ξαναπροσπα-

θήσει, υπονομεύοντας έτσι την αυτοπεποίθησή του και

Τα τρομερά δίχρονα

την απόκτηση αυτονομίας.

Γύρω στα μέσα του 2ου χρόνου αρχίζουν να κάνουν την

Σε δυσλειτουργικές οικογένειες, όπου υπάρχουν

εμφάνισή τους νευρικά ξεσπάσματα και βίαιες συμπε-

στρεσογόνοι παράγοντες, όπως άσκηση βίας ή μητέρα

ριφορές. Είναι μια φάση της ανάπτυξης που διαρκεί

που πάσχει από κατάθλιψη, αυτές οι «φυσιολογικές»

ένα ή ακόμα και δύο χρόνια και χαρακτηρίζεται από

εκρήξεις του παιδιού αποκτούν άλλη ποιότητα και χα-

μεγάλες συναισθηματικές διακυμάνσεις και έντονο

ρακτήρα.

αρνητισμό.

Το παιδί αυτής της ηλικίας δεν γνωρίζει τη διαφορά

Το νήπιο παλεύει για την αυτονομία του, αγωνίζεται

ανάμεσα στο καλό και στο κακό, το «δικό μου» και το

να αποχωριστεί τους γονείς του και την επόμενη στιγ-

«δικό σου». Για να βρει τα όριά του πειραματίζεται, κά-

μή αγκιστρώνεται πάνω τους φοβισμένο μπροστά στο

νει λάθη, ξεπερνά τις δυνατότητές του στην προσπάθεια

επόμενο βήμα και εγκλωβισμένο στην αναποφασιστι-

να βρει τρόπο να αντιμετωπίζει μόνο του τις δυσκολίες.

κότητα και την αμφιθυμία του. Η συνεχής σύγκρουση

Ταυτόχρονα, προκαλεί τον ενήλικα να του θέσει όρια,

με τον εαυτό του, του δημιουργεί έντονη αναστάτωση.

να του μάθει ποιες συμπεριφορές είναι αποδεκτές και

Την ίδια περίοδο οι κινητικές, επικοινωνιακές και

ποιες όχι, να του θέσει φραγμούς, κάτι που το ίδιο δεν

κοινωνικές του δεξιότητες αναπτύσσονται ραγδαία και

μπορεί να κάνει για τον εαυτό του. Με αυτές τις προ-

του δημιουργούν την αίσθηση ότι αποκτά έλεγχο στη

κλητικές συμπεριφορές εκφράζει την ανάγκη του για

συμπεριφορά του, ότι μπορεί να κάνει επιλογές. Θέλει

σταθερά και ασφαλή όρια που θα μάθει μέσα από την

να αποφασίζει το ίδιο πού θα πάει, τι θα φάει, τι θα

πειθαρχία που επιβάλλεται από τους γονείς.

φορέσει. Τα θέλει όλα συγχρόνως «εδώ και τώρα» και

Η πειθαρχία παγιώνει τα όρια και τον πυρήνα

το κοινοποιεί με ένα συνεχές «όχι» σε όλα. Η συνεχής

του «εγώ» (Brazelton 1984). Προσφέρει στο παιδί

σύγκρουση με το περιβάλλον του το γεμίζει με αισθή-

τον τρόπο να χειρίζεται τις συγκρούσεις, να δομήσει

ματα ματαίωσης και θυμό που διοχετεύονται σε έντο-

το εύθραυστο «εγώ» του. Δεν αποτελεί τιμωρία αλλά

νες συμπεριφορές. Οι δύσκολες αυτές συμπεριφορές

καθοδήγηση, με στόχο να αφομοιώσει το παιδί τους

βάζουν σε δοκιμασία την υπομονή και την αντοχή των

κανόνες της οικογένειας και της κοινωνίας. Οι κανό-

γονέων και μπορεί να φέρουν στην επιφάνεια οδυνηρά

νες και οι καλοί τρόποι ορίζουν τη συμπεριφορά που

συναισθήματα και εμπειρίες από τη δική τους παιδική

αναμένουν οι άλλοι από το παιδί και το βοηθούν να

ηλικία. Πρόκειται για μια εκρηκτική κατάσταση που η

είναι αποδεκτό από το περιβάλλον του. Πρέπει να εί-

έκβασή της εξαρτάται και από τα δύο μέρη.

ναι απλοί, σαφείς και κατανοητοί από το παιδί. Η απο-

Σημαντικό ρόλο παίζει η ιδιοσυγκρασία του παι-

τελεσματικότητα στη διδασκαλία των ορίων απαιτεί

διού. Ένα προσαρμοστικό παιδί εύκολα θα περάσει

απόλυτη συνέπεια. Είναι πολύ σημαντικό το παιδί να

από την έκρηξη στην ηρεμία. Αντίθετα, ένα δύσκολο

υποστηρίζεται με έπαινο και επιβράβευση των θετι-

παιδί θα εκφράσει τα συναισθήματά του με έντονο,

κών του συμπεριφορών.

θορυβώδη τρόπο. Ένα νήπιο με ασταθείς βιολογικούς

Σε αυτή τη διαδικασία μεγάλη σημασία έχει το προ-

ρυθμούς στον ύπνο ή στο φαγητό αναστατώνεται ευ-

σωπικό παράδειγμα των γονέων. Ο τρόπος που χειρί-

κολότερα, ενώ το ξέσπασμα ενός επίμονου παιδιού θα

ζονται τον δικό τους θυμό και το αίσθημα ματαίωσης,

διαρκέσει περισσότερο.

αποτελεί πρότυπο συμπεριφοράς για το μικρό παιδί.

69

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

Οδηγίες για γονείς

● Μην χρησιμοποιείτε σωματική τιμωρία. Το παι-

● Εξασφαλίστε τις κατάλληλες συνθήκες ώστε να

δί την αντιλαμβάνεται σαν έλλειψη αγάπης και

αποτραπούν τα ξεσπάσματα, που συχνά προκα-

τελικά θα τη χρησιμοποιήσει με τη σειρά του

λούνται από κούραση, αϋπνία, πείνα ή δίψα.

σαν τρόπο επίλυσης των συγκρούσεων.

● Εξασφαλίστε του ένα ασφαλές περιβάλλον.

● Επιβραβεύστε τις καλές συμπεριφορές, επαινέ-

● Δώστε πολλές διεξόδους στην ενεργητικότητά

στε το παιδί τονίζοντας πόσο περήφανοι είστε

του μέσα από παιχνίδι και σωματικές δραστη-

για αυτό.

ριότητες. Αποφύγετε την υπερβολική διέγερση.

● Προσαρμόστε την πειθαρχία στην ιδιοσυγκρα-

● Επιμείνετε στην τήρηση των καθημερινών του

σία του παιδιού. Ένα είδος τιμωρίας μπορεί να

δραστηριοτήτων, ειδικά όταν περνάει μία δύ-

είναι ιδανικό για ένα ζωηρό παιδί, αλλά να συ-

σκολη περίοδο.

ντρίψει ένα ήσυχο, ευαίσθητο παιδί.

● Σεβαστείτε την ιδιοσυγκρασία του. Αν χρεια-

● Μην παρεμβαίνετε όταν είναι μαζί με άλλα παι-

στεί, εξηγείστε του πολλές φορές με απλά λόγια

διά.

τους κανόνες.

● Προσφέρετέ του πρότυπα συμπεριφοράς για

● Δώστε του την ευκαιρία να νοιώσει ότι έχει

μίμηση και μην ξεχνάτε πως το προσωπικό σας

έλεγχο της κατάστασης.

παράδειγμα είναι πιο διδακτικό από χίλιες λέ-

ξεις.

● Παρουσιάστε του περιορισμένες επιλογές π.χ.

«θέλεις να φας μήλο ή πορτοκάλι;»

● Μην το παίρνετε προσωπικά. Δεν επαναστατεί

εναντίον σας. Δεν προσπαθεί να σας φέρει σε

δύσκολη θέση. Η συμπεριφορά του δεν αποτε-

λεί απόδειξη της αποτυχίας σας σαν γονείς.

● Διατηρείστε την ψυχραιμία σας. Κλιμάκωση της

πίεσης οδηγεί σε κλιμάκωση της ανυπακοής.

● Αποσπάστε του την προσοχή από την εστία

αναστάτωσης και κατευθύνετέ την προς μια

άλλη δραστηριότητα. Έτσι, αποφεύγετε τα συ-

νεχή «μη» και τις διαρκείς εξηγήσεις.

● Αδιαφορήστε για την αρνητική συμπεριφορά

και απομακρυνθείτε, αφού βεβαιωθείτε ότι το

περιβάλλον είναι ασφαλές.

● Εάν είναι πολύ αναστατωμένο μπορείτε να το

πάρετε αγκαλιά και να το ηρεμήσετε λέγοντάς

του με απλά λόγια πως καταλαβαίνετε γιατί εί-

ναι θυμωμένο. Βάζοντας σε λέξεις τον θυμό του

το βοηθάτε.

● Μην προσπαθείτε να το λογικέψετε, μείνετε

σταθεροί και μην υποχωρείτε.

● Χρησιμοποιήστε το time out, μια σύντομη απο-

μάκρυνση από την εστία της σύγκρουσης, ώστε

να διακοπεί η αρνητική συμπεριφορά και ταυ-

τόχρονα να τονιστεί η αποδοκιμασία σας. Προ-

σαρμόστε τον χρόνο του time out στο επίπεδο

ανάπτυξης του νηπίου.

● Εξηγείστε του με απλά λόγια ότι θα πάρει αυτό

που θέλει όταν σταματήσει να κλαίει.

● Όλοι όσοι ασχολείστε με τη φροντίδα του παι-

διού συμφωνείστε σε μια κοινή στρατηγική

αντιμετώπισης των κρίσεων και τηρείστε τη με

συνέπεια. Μην του δίνετε διφορούμενα μηνύ-

ματα.

70

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

γκες και τις επιθυμίες του. Η δυνατότητα να εκφράζει

2.4. Η ηλικία των 2,5 χρονών

τις ανάγκες και τις επιθυμίες του λεκτικά, θα συνει-

σφέρει σημαντικά στη βελτίωση της συμπεριφοράς

Γενική περιγραφή

του. Τραγουδάει παιδικά τραγουδάκια με ομοιοκα-

ταληξία και τα συνοδεύει με κινήσεις. Η συμμετοχή

Στην ηλικία αυτή βαθμιαία επιβραδύνεται η σωματική

του παιδιού σε τέτοια διαδραστικά παιχνίδια αποτελεί

αύξηση. Οι σωματικές αναλογίες μεταβάλλονται δρα-

σημαντικό μέρος της κοινωνικής του ανάπτυξης. Πα-

στικά με επιμήκυνση του κάτω μέρους του σώματος.

ρακολουθεί ιστορίες που του διαβάζουν και ακούει

Εντυπωσιακές αλλαγές παρουσιάζονται στο νοη-

ευχάριστα ιστορίες που αφορούν καθημερινές δρα-

τικό, γλωσσικό και κοινωνικο-συναισθηματικό

στηριότητες όπως το ντύσιμο, το παιχνίδι, το φαγητό

πεδίο. O αδρός και λεπτός κινητικός συντονισμός

με την οικογένεια, την ώρα του ύπνου. Του αρέσει να

ωριμάζουν. Η πρόοδος, αν και επιτελείται με βραδύ-

ακούει συνέχεια την ίδια ιστορία και συχνά επιμένει

τερο ρυθμό, είναι πιο ποικίλη και επηρεάζεται περισ-

να του διαβάζουν συνεχώς με τον ίδιο τρόπο. Καθώς

σότερο από την άσκηση και την εμπειρία και λιγότερο

αναπτύσσεται η γλώσσα, αρχίζει να σχηματίζει νοητι-

από την ωρίμανση. Το παιδί τρέχει, πηδάει, κλωτσάει,

κές αναπαραστάσεις, δηλαδή νοητές εικόνες πραγμά-

σκαρφαλώνει. Περπατάει στις μύτες και χοροπηδά-

των, καταστάσεων και εννοιών.

ει επιτόπου. Οι κινήσεις του είναι πιο αρμονικές και

ελεγχόμενες. Επιταχύνει και επιβραδύνει, στρίβει τρέ-

Μπορεί να λύσει κάποια προβλήματα νοητικά με

χοντας και είναι σε θέση να σταματήσει απότομα. Οι

τη μέθοδο της δοκιμής και του σφάλματος χωρίς

κινήσεις των δακτύλων ανεξαρτητοποιούνται από την

να χρειάζεται να χειρίζεται τα ίδια τα αντικείμενα. Αρ-

κίνηση του υπόλοιπου χεριού, επιτρέποντάς του να

χίζει να αντιλαμβάνεται τις σχέσεις των αντικειμένων

χειρίζεται με άνεση μικρά αντικείμενα, να συνθέτει

και τη σημασία των αριθμών. Αντιλαμβάνεται όλο και

πάζλ, να περνάει χάντρες, να ζωγραφίζει, να χτίζει και

πιο καθαρά τη σχέση αιτίου-αποτελέσματος και

να συναρμολογεί. Σε όλα αυτά βοηθάει και η αναδυό-

έτσι ενδιαφέρεται περισσότερο για κουρδιστά παιχνί-

μενη ικανότητά του να συγκεντρώνεται περισσότερο.

δια ή συσκευές που αναβοσβήνουν. Προοδευτικά, το

παιχνίδι του γίνεται πιο σύνθετο, με μια σειρά διαδοχι-

Θεαματική είναι η ανάπτυξη της γλώσσας και της

κών ενεργειών που έχουν λογική συνάφεια.

επικοινωνίας. Η γλωσσική ανάπτυξη θεμελιώνεται

πάνω στις πρώιμες αλληλεπιδράσεις του παιδιού με

Μιμείται και προσποιείται τη συμπεριφορά

τους γονείς του και η μετέπειτα εξέλιξή της ευνοείται

άλλων μελών της οικογένειας, υποδύεται ρόλους ταΐ-

από ένα πλούσιο γλωσσικό περιβάλλον. Η γλώσσα εί-

ζοντας την κούκλα, μιλώντας στο τηλέφωνο, σκουπί-

ναι κατεξοχήν συμβολική λειτουργία. Οι λέξεις συμβο-

ζοντας το πάτωμα, οδηγώντας αυτοκίνητο και αυτό το

λίζουν, αναπαριστούν αντικείμενα, πράξεις, σχέσεις

βοηθάει να μάθει να μπαίνει στη θέση του άλλου.

και συναισθήματα. Ένα αντικείμενο συμβολίζεται με

Δεν μπορεί ακόμα να παίξει με τα άλλα παιδιά.

ένα μικρό παιχνίδι, μια εικόνα, μια λέξη. Το παιδί χρη-

Παίζει δίπλα τους και συνήθως αρνείται να μοιραστεί

σιμοποιεί τη γλώσσα για να ρωτάει, να δηλώνει ή να

τα παιχνίδια του. Ωστόσο, σε κάποια παιχνίδια με γνω-

καθοδηγεί τις πράξεις του. Μιλάει στον εαυτό του κα-

στό θέμα και ακολουθία πράξεων το κάθε παιδί απο-

θώς παίζει. Στη φάση αυτή της ραγδαίας κατάκτησης

λαμβάνει το δικό του παιχνίδι, μαζί όμως με τα συνο-

της γλώσσας και του λεξιλογίου, πολλά παιδιά αντι-

μήλικα. Παρακολουθεί με ενδιαφέρον τα παιδιά που

γράφουν ό,τι ακούνε και το επαναλαμβάνουν δυνατά

παίζουν, παρατηρεί, κάποτε παρεμβαίνει ή συμμετέχει

σαν να «ξαναπαίζουν» νοητικά ό,τι άκουσαν, κάτι που

για ελάχιστο χρόνο και αποσύρεται.

τα βοηθά να καταλάβουν καλύτερα. Η γλωσσική κα-

Το παιδί είναι εγωκεντρικό και έχει την αίσθηση

τανόηση υπερέχει πολύ του εκφραστικού λόγου και

πως οτιδήποτε συμβαίνει στον κόσμο είναι συνέπεια

επιτρέπει στο παιδί να παρακολουθεί ιστορίες που του

των δικών του πράξεων. Αντιλαμβάνεται τον κόσμο

διαβάζουν ή να ακολουθεί σχετικά σύνθετες οδηγίες

σχεδόν αποκλειστικά μέσα από τις δικές του επιθυμίες

με δύο ως τρία βήματα. Χρησιμοποιεί τουλάχιστον

και ανάγκες. Επειδή αδυνατεί να κατανοήσει πως αι-

200 λέξεις, όμως η ομιλία του παρουσιάζει έντονη

σθάνεται κάποιος άλλος, υποθέτει ότι οι άλλοι σκέφτο-

ανωριμότητα στην άρθρωση και στη δομή της πρότα-

νται και αισθάνονται όπως το ίδιο.

σης. Ωστόσο, ο λόγος του, αν και συχνά τηλεγραφικός,

Σιγά-σιγά, εκφράζει εύρος συναισθημάτων, δεί-

είναι έτσι δομημένος που δεν αποτελεί απλώς μίμηση

χνει ντροπή ή αμηχανία και αρχίζει να χρησιμοποιεί

του λόγου των ενηλίκων, αλλά δείχνει κατανόηση των

λέξεις που εκφράζουν συναισθήματα. Μπορεί να απο-

γλωσσικών κανόνων.

κωδικοποιήσει τις συναισθηματικές εκφράσεις των

Χρησιμοποιεί μεγάλη ποικιλία μικρών φράσεων

άλλων. Αρχίζει να εκδηλώνει ενσυναίσθηση (δείχνει

τριών ως τεσσάρων λέξεων για να εκφράσει τις ανά-

να στενοχωριέται όταν κάποιος πονάει).

71

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

Η εμφάνιση της συμβολικής λειτουργίας δίνει στη

● Ανοικτή και ενεργή επικοινωνία παιδιού-γονέ-

σκέψη λειτουργική ευκαμψία και πλαστικότητα.

ων.

Χρησιμοποιεί σύμβολα ή πράξεις για να μιμηθεί

● Γλωσσική ανάπτυξη.

παρελθόντα γεγονότα, π.χ. μιμείται ό,τι κάνουν οι γο-

● Επάρκεια στη συναισθηματική αλληλεπίδραση.

νείς του, αλλά μετά από πολλές ώρες. Δεν αντιγράφει

● Παιχνίδι

μόνο, αλλά μέσα από αυτό το νέο επίτευγμα, αρχίζει

● Συμπεριφορά με άλλους (ενήλικες και παιδιά).

να ταξινομεί τις εμπειρίες του και να μαθαίνει τον

κόσμο.

Παρακολούθηση της ανάπτυξης

Η προσοχή του κυρίως κατευθύνεται και διατη-

Συζητούμε πάντοτε τις παρατηρήσεις και τις

ρείται σε μία δραστηριότητα κάθε φορά. Μπορεί να

ανησυχίες των γονέων σχετικά με την ανάπτυξη

διακόψει για λίγο, καθώς είναι αφοσιωμένο στο παι-

του παιδιού, τη συμπεριφορά του, την όραση ή

χνίδι, για να κοιτάξει ή να πάρει οδηγίες, χρειάζεται

την ακοή του.

όμως έντονη προτροπή από τον ενήλικα για να μετα-

κινήσει την εστία της προσοχής του.

κινητική ανάπτυξη

Συνεχίζει να δοκιμάζει τα όριά του, καθώς και

αδρή κινητικότητα

του περιβάλλοντός του. Συχνά τα παραβιάζει, προκα-

λεί, θυμώνει, αρνείται. Συχνές είναι οι συγκρούσεις με

● Τρέχει με ευκολία.

τους γονείς, μερικές φορές μόνο και μόνο επειδή δεν

● Ανεβαίνει τη σκάλα μόνο του –ενώ στηρίζεται–

το προσέχουν όσο εκείνο απαιτεί.

εναλλάσσοντας τα πόδια. Κατεβαίνει με δύο

Η πιο συνηθισμένη συναισθηματική του αντίδραση

πόδια σε κάθε σκαλί.

είναι o θυμός που όμως κυρίως αποσκοπεί στην από-

● Πηδάει από το τελευταίο σκαλί και με τα δύο

κτηση κάποιου αντικειμένου ή στη διατήρηση ενός

πόδια.

παιγνιδιού ακόμα και κάποιου δικαιώματος. Παρότι

● Κλωτσάει την μπάλα με επιδεξιότητα.

έχουν μειωθεί οι εκρήξεις θυμού, αντιδρά έντονα όταν

● Πετάει την μπάλα στο ύψος του σώματός του

το περιορίζουν, συχνά ξεσπά σε κλάματα, στριγκλιές

αδέξια.

και χτυπήματα, ενώ κάποιες φορές δείχνει αυτοσυ-

γκράτηση.

Λεπτή κινητικότητα

Σιγά-σιγά μαθαίνει να ελέγχει τα συναισθήμα-

● Αρχίζει να εδραιώνεται η πλευρίωση.

τα και τις παρορμήσεις του.

● Κατασκευάζει πύργο με τουλάχιστον επτά κύ-

Επίσης προοδευτικά μαθαίνει να αντιμετωπίζει

βους.

και τον αποχωρισμό από κοντινά πρόσωπα.

● Κρατάει μολύβι συνήθως με ανώριμο τρόπο.

● Αντιγράφει κάθετη γραμμή.

Ζητήματα επικέντρωσης

● Μιμείται οριζόντια γραμμή.

Πρώτη προτεραιότητα αποτελούν πάντα οι ανησυ-

● Βιδώνει, ξεβιδώνει καπάκια, γυρίζει πόμολα.

χίες των γονέων. Επιπλέον θέματα για συζήτηση σε

αυτή την επίσκεψη είναι:

Γνωστική ανάπτυξη

● Οικογενειακές ρουτίνες (συνέπεια γονέων, κα-

● Δείχνει τα μέρη του σώματός του.

θημερινές ρουτίνες, ευχάριστες οικογενειακές

● Ταιριάζει σχήματα και χρώματα.

δραστηριότητες).

● Συναρμολογεί παζλ 3-4 κομματιών.

● Γλωσσική ανάπτυξη και επικοινωνία (διαδρα-

● Αναγνωρίζει τον εαυτό του σε φωτογραφίες.

στική επικοινωνία με τραγούδια, παιχνίδι, διά-

● Γνωρίζει τι κάνουν τα ζώα και οι άνθρωποι (το

βασμα).

πουλί πετάει, ο άνθρωπος μιλάει).

● Κοινωνική ανάπτυξη (παιχνίδι με άλλα παιδιά,

● Θυμάται και τραγουδάει παιδικά τραγουδάκια.

αμοιβαίο παιχνίδι, μίμηση άλλων, επιλογές).

● Προετοιμασία για συμμετοχή σε προγράμματα

Γλωσσική ανάπτυξη/Επικοινωνία

πρώιμης παιδικής ηλικίας, ομαδικά προγράμ-

ματα σε παιδότοπους κλπ.

αντιληπτικός λόγος

● Αγωγή τουαλέτας.

● Εκτελεί εντολές με 2 μέρη.

● Συμβάντα στην οικογένεια.

● Δείχνει τα περισσότερα μέρη του σώματος.

● Αναγνωρίζει αντικείμενα σε εικόνες.

κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ο παιδίατρος

● Κατανοεί αντωνυμίες (εμένα, εσένα, αυτός).

έχει τη δυνατότητα να παρατηρήσει:

● Κατανοεί την έννοια του «μόνο ένα».

72

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

● Κατανοεί λέξεις που εκφράζουν δράση (τρώει,

ύπνο, οδηγεί αυτοκινητάκι και εναλλάσσει

τρέχει, παίζει).

ρόλους όπως γιατρός-άρρωστος, μαμά-μω-

● Κατανοεί την έννοια του μεγέθους (μεγάλο/μι-

ρό).

κρό).

Σημασία της γλωσσικής ανάπτυξης

● Αντιλαμβάνεται τις σχέσεις των πραγμάτων στο

Οι δυσκολίες στον λόγο και στην ομιλία είναι η συχνό-

χώρο (πάνω, κάτω, μέσα).

τερη αιτία ανησυχίας σχετικά με την ανάπτυξη του

Εκφραστικός λόγος

παιδιού.

● Η ηχολαλία και η βρεφική jargon έχουν υποχω-

Συνήθως αφορά στον εκφραστικό λόγο και σπανιό-

ρήσει.

τερα στον αντιληπτικό λόγο.

● Γνωρίζει το όνομά του και το φύλο του.

Οι δυσκολίες στον αντιληπτικό λόγο είναι

● Χρησιμοποιεί μεγάλη ποικιλία προτάσεων τρι-

μείζονος βαρύτητας.

ών ως τεσσάρων λέξεων.

Μπορούν να επηρεάσουν την κοινωνική και συναι-

● Συνεχώς ρωτάει «πώς», «ποιος» και «γιατί».

σθηματική ανάπτυξη και αργότερα την πρόοδο στο

● Χρησιμοποιεί αντωνυμίες όπως «εγώ», «εσύ»,

σχολείο. Παιδιά με καλή γλωσσική ανάπτυξη παρου-

«μου» και τον πληθυντικό ορισμένων λέξεων.

σιάζουν λιγότερα προβλήματα συμπεριφοράς (κυρίως

επιθετικότητα), πειθαρχούν ευκολότερα, μπορούν να

● Ονοματίζει σχεδόν όλα τα κοινά αντικείμενα και

διαπραγματευτούν με τα συνομήλικα και είναι αν-

τις εικόνες που απεικονίζουν γνωστά πρόσωπα

θεκτικά στο στρες. Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι η

και αντικείμενα.

πρώιμη γλωσσική ανάπτυξη συνδέεται με την ανά-

● Απαγγέλει μέρη από γνωστές ιστορίες ή παιδικά

πτυξη της αναγνωστικής ικανότητας. Παιδιά με μα-

τραγουδάκια, με συνοδεία κινήσεων.

θησιακές δυσκολίες και θετικό οικογενειακό ιστορικό,

● Περίπου το 50% της ομιλίας του είναι κατανοη-

υστερούσαν ως προς τη σύνθεση της πρότασης και την

τό από το περιβάλλον.

παραγωγή λόγου σε ηλικία δύο ως τριών ετών.

● Μερικές φορές τραυλίζει όταν βιάζεται.

Αν και η καθυστέρηση στην ομιλία είναι η πιο

Kοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη

φανερή αιτία ανησυχίας, εντούτοις η ικανότητα του

παιδιού να αλληλεπιδρά, να χρησιμοποιεί σωματική

● Προοδευτικά κατακτά την ανεξαρτησία του σε

γλώσσα, να φαντάζεται, να προσποιείται και να κατα-

καθημερινές δραστηριότητες π.χ. χρησιμοποιεί

νοεί τη γλώσσα είναι οι σημαντικότεροι παράγοντες

καλά το κουτάλι και ίσως το πιρούνι, γδύνεται.

που καθορίζουν τη σοβαρότητα τυχόν προβλήματος

● Δυσκολεύεται να ελέγξει τον εαυτό του και να

στη γλωσσική ανάπτυξη.

αναβάλει την επιθυμία της στιγμής.

Η ειδική αναπτυξιακή διαταραχή του λόγου υπολο-

● Μιμείται τους άλλους και κυρίως τους ενήλικες

γίζεται ότι προσβάλλει 15% των παιδιών προσχολικής

και τα μεγαλύτερα παιδιά.

ηλικίας και 6% των παιδιών της σχολικής ηλικίας. Η

● Στρέφεται στον ενήλικα για να ελέγξει καταστά-

πρόγνωση των παιδιών με μεμονωμένη καθυστέρηση

σεις ή να πληροφορηθεί για αυτές (κοινωνική

στον εκφραστικό λόγο είναι συνήθως καλή.

αναφορά).

Η κλινική αξιολόγηση της γλωσσικής ανά-

● Διατηρεί περισσότερο την προσοχή του σε μια

πτυξης στο ιατρείο παρουσιάζει δυσκολίες:

δραστηριότητα.

● Οι γονείς δεν μπορούν πάντα να εκτιμήσουν την

● Το παιχνίδι του με τα άλλα παιδιά είναι κυρίως

κατανόηση του λόγου γιατί χωρίς να το καταλα-

παράλληλο αλλά σιγά-σιγά αρχίζει να συναλ-

βαίνουν, δίνουν μη λεκτικές ενδείξεις στο παιδί

λάσσεται σε παιχνίδια όπως κυνηγητό.

όπως «πάμε βόλτα» ενώ έχουν κάνει όλες τις

● Είναι ανταγωνιστικό και συνεχώς θέλει να επι-

απαραίτητες προετοιμασίες που το παιδί παρα-

βεβαιώνεται. Συχνά συγκρούεται με τα αδέλφια

κολουθεί.

του.

● Ο παιδίατρος συχνά φοβίζει τα παιδιά λόγω της

● Το παιχνίδι του γίνεται όλο και πιο σύνθετο:

πρόσφατης εμπειρίας των εμβολιασμών.

• Κατανοεί τη σημασία της προσποίησης (προ-

Αν οι γονείς ανησυχούν για την κατανόηση

σποιείται πως πονάει, πεινάει κλπ ή πως ένα

του λόγου, συνήθως είμαστε μπροστά από κά-

αντικείμενο είναι κάτι άλλο π.χ. πως ένα

ποια σοβαρή δυσκολία.

καλάμι είναι «άλογο» και ένα σπιρτόκουτο

Ο παιδίατρος πρέπει να εστιάσει στα εξής:

«αυτοκινητάκι»).

● Αν οι γονείς ανησυχούν για την ακοή του παι-

• Παίζει παιχνίδι ρόλων (βάζει την κούκλα για

διού τους.

73

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

● Πώς το παιδί λειτουργεί στους άλλους τομείς

νων και μελών του σώματος.

της ανάπτυξης, π.χ. παιχνίδι, αυτοεξυπηρέτη-

● Μη εκτέλεση εντολών.

ση, κοινωνικότητα, συγκέντρωση.

● Μη συμμετοχή σε παιχνίδι προσποίησης ή μί-

● Στην εκτίμηση της κατανόησης του λόγου ζητώ-

μησης.

ντας από το παιδί να εκτελέσει εντολές, να κα-

● Χαμηλή βλεμματική επικοινωνία.

ταδείξει αντικείμενα ή μέρη του σώματος.

● Εμφάνιση συμπεριφορών που προβληματίζουν,

● Οικογενειακό ιστορικό γλωσσικής καθυστέρη-

π.χ. επαναλαμβανόμενες κινήσεις συνήθως στη

σης.

χαρά, στερεότυπο επαναλαμβανόμενο παιχνίδι

Παράγοντες όπως κατάθλιψη μητέρας, οικογενει-

χωρίς φαντασία.

ακό στρες ή περιορισμένη επαφή γονέων και παιδιού

● Παρουσία κάποιας κινητικής δυσκολίας.

έχουν σαν αποτέλεσμα τα παιδιά να δέχονται φτωχά

● Απώλεια δεξιοτήτων που έχουν κατακτηθεί.

γλωσσικά ερεθίσματα και επομένως να επηρεάζεται η

γλωσσική τους ανάπτυξη.

Υποστήριξη ανάπτυξης και

αιτίες διαταραχής στην κατανόηση του λόγου:

οικογένειας

● Διαταραχές αυτιστικού φάσματος.

Αυτορρύθμιση-προσοχή

● Μεικτή εξελικτική διαταραχή λόγου.

● Βαρηκοΐα

● Αναπτύσσεται στα πλαίσια σχέσεων φροντίδας.

● Γενικευμένη αναπτυξιακή καθυστέρηση.

● Αν το παιδί δεν προσέχει, οι γονείς το προτρέ-

πουν να τους κοιτάζει, ακόμα και κρατώντας το

Σημεία που χρειάζονται παρακολούθηση

απαλά από τα χέρια ή στρέφοντας το πρόσωπό

● Συχνές πτώσεις, δυσκολίες στο τρέξιμο και το

του προς αυτούς.

ανεβοκατέβασμα σκάλας.

● Πρέπει να του μιλάνε καθαρά χωρίς να φωνά-

● Αδυναμία να κατασκευάσει πύργο με τουλάχι-

ζουν.

στον τέσσερεις κύβους.

● Να περιορίζουν τους παράγοντες που αποσπούν

● Αδυναμία να αντιγράψει κάθετη και οριζόντια

την προσοχή του, π.χ. τηλεόραση, μουσική.

γραμμή.

● Η οργάνωση της ρουτίνας “σταματάω-σκέπτο-

● Υπερβολική προσκόλληση στη μητέρα.

μαι-δρω” βοηθά το παιδί να σκέφτεται πριν

● Δεν δείχνει ενδιαφέρον για άλλα παιδιά.

δράσει.

● Δεν συμμετέχει σε παιχνίδια προσποίησης.

● Το παιδί διδάσκεται να κρατάει τη σειρά του.

● Δεν επιδιώκει να μοιραστεί κάτι που το ενδια-

Προαγωγή επικοινωνίας και γλώσσας

φέρει ή του προκαλεί ευχαρίστηση.

Στην ηλικία των δυόμισι ετών, τα περισσότερα παιδιά

● Δεν δείχνει ενδιαφέρον όταν του διαβάζουν σύ-

μπορούν να εκφράζουν με ποικίλους τρόπους τις ανά-

ντομο παραμύθι.

γκες και τις επιθυμίες τους.

● Δεν μπορεί να εκτελέσει μια διπλή εντολή (πάρε

Η ομιλία τους τις περισσότερες φορές είναι σε με-

το πιάτο και βάλτο στο τραπέζι).

γάλο βαθμό κατανοητή από την οικογένεια.

● Έντονη σιελόρροια.

Ο παιδίατρος:

● Δεν επικοινωνεί με πρόταση δύο-τριών λέξεων.

● Υποστηρίζει το καθημερινό διάβασμα για τον

● Εξαιρετικές γλωσσικές ικανότητες αναφορικά

εμπλουτισμό του λεξιλογίου του. Το παιδί μπο-

με την ονομασία σχημάτων, αριθμών, χρωμά-

ρεί να παρακολουθήσει την πλοκή μιας απλής

των.

ιστορίας και ζητάει να του διαβάσουν ξανά και

ξανά το ίδιο βιβλίο.

Ενδείξεις παραπομπής

● Υποστηρίζει τη με κάθε ευκαιρία συνομιλία με

το παιδί. Τα μικρά παιδιά χρειάζονται περισσό-

● Μη λειτουργική χρήση του λόγου π.χ. επανάλη-

τερο χρόνο για να επεξεργαστούν τη γλώσσα,

ψη λέξεων ή ερωτήσεων, χρήση λέξεων ή φρά-

γι΄αυτό και πρέπει να τους δίνεται ο απαραίτη-

σεων συχνά από διαφημίσεις ή κόμικς, χαμηλός

τος χρόνος για να απαντήσουν σε ερωτήσεις.

ή ανύπαρκτος απαντητικός λόγος, επιμονή στο

να αριθμεί, να ονοματίζει σχήματα ή γράμματα

● Προτείνει στους γονείς να ακούνε προσεκτικά

ενώ δεν χρησιμοποιεί επικοινωνιακά τον λόγο.

τα παιδιά τους και να επαναλαμβάνουν τα λό-

για τους γραμματικά σωστά. Αν είναι απαραί-

● Δυσκολίες στην κατάδειξη, ταύτιση αντικειμέ-

74

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

τητο, να αποσαφηνίζουν αυτό που είπε το παιδί.

μπορεί να απαιτείται να μείνει για λίγο στο δω-

● Υποστηρίζει παιχνίδια ρόλων, ταυτίσεων, ομα-

μάτιό του.

δοποιήσεων, κατηγοριοποιήσεων, κατασκευές.

Ύπνος

● Εξηγεί πως η παρακολούθηση τηλεόρασης ή βί-

ντεο βοηθάει τη γλωσσική εξέλιξη αλλά, πρέπει

Η μετάβαση του παιδιού από μια δραστήρια μέρα σε

να περιορίζεται σε μία ώρα την ημέρα με προ-

έναν ήρεμο ύπνο εξασφαλίζεται μέσα από την τήρηση

γράμματα κατάλληλα για την ηλικία τους.

σταθερής ρουτίνας πριν τον ύπνο.

Καλό είναι, πριν τον ύπνο να αποφεύγεται το έντο-

Προαγωγή κοινωνικής ανάπτυξης

νο παιχνίδι που μπορεί να διεγείρει το παιδί.

Η ικανότητα των παιδιών αυτής της ηλικίας στο να συ-

Οι ήρεμες δραστηριότητες, αντίθετα, βοηθάνε το

νεργάζονται και να αλληλεπιδρούν στο παιχνίδι είναι

παιδί να καταλάβει ότι πλησιάζει η ώρα του ύπνου και

ακόμα περιορισμένη. Σ΄ αυτήν την ηλικία τα παιδιά

διευκολύνουν τη σταδιακή μετάβαση στις ρουτίνες

απολαμβάνουν να παίρνουν πρωτοβουλίες και απο-

του, εξασφαλίζοντας έναν ήρεμο ύπνο. Ένας καλός νυ-

φάσεις στο παιχνίδι. Δεν αναστατώνονται και δεν μα-

χτερινός ύπνος είναι απαραίτητος για να είναι το παιδί

ταιώνονται πια όπως όταν ήταν δύο ετών. Ωστόσο, όχι

ήρεμο στη διάρκεια της ημέρας.

μόνο χρειάζονται αλλά και εκτιμούν τη σταθερή καθο-

δήγηση των γονέων τους, ώστε η συμπεριφορά τους να

Οικογενειακά γεύματα

είναι ασφαλής, αποδεκτή και οριοθετημένη.

Τα οικογενειακά γεύματα προάγουν την επικοινωνία

Αν το παιδί δεν έχει ακόμα ενταχθεί σε μια προσχο-

και την κοινωνική ανάπτυξη, αλλά επιπλέον υποστηρί-

λική ομάδα, οι γονείς πρέπει να επιδιώκουν συναντή-

ζουν την ανάπτυξη της γλώσσας, τη σκέψη, τις κινητι-

σεις για παιχνίδι με άλλα παιδιά ώστε να ενισχυθεί η

κές δεξιότητες.

κοινωνική τους ανάπτυξη.

Ο παιδίατρος ενθαρρύνει τα οικογενειακά γεύματα

Ο παιδίατρος προτείνει στους γονείς να δίνουν

τουλάχιστον τέσσερεις ως πέντε φορές την εβδομάδα.

στα παιδιά τους ευκαιρίες για παιχνίδι με συνομήλικα

παιδιά. Συστήνεται να επιτηρούνται, επειδή δεν είναι

Παιχνίδι

ακόμα έτοιμα να μοιραστούν ή να συνεργαστούν στο

Οι γονείς σε αυτή την ηλικία μπορούν να απολαμβά-

παιχνίδι.

νουν το μοίρασμα και το παιχνίδι με το παιδί τους.

Κατάλληλα παιχνίδια για την ηλικία αυτή είναι:

Πειθαρχία-οριοθέτηση

● κύβοι, ενσφηνώσεις, παζλ με λίγα κομ-

Το παιδί προσπαθεί να ανακαλύψει τα όριά του καθώς

μάτια, σχήματα, γιατί έτσι αναπτύσσει δεξι-

και τα όρια των άλλων. Προκαλεί, αρνείται, παραβιά-

ότητες όπως οπτικο-χωρική αντίληψη και οπτι-

ζει. Η ικανότητά του να ελέγχει τις παρορμήσεις του

κο-κινητικό συντονισμό.

σταδιακά αρχίζει και αναπτύσσεται.

● Πλάσιμο, ζωγράφισμα, γιατί αποτελούν υλι-

Ο παιδίατρος εξηγεί στους γονείς ότι:

κό για τη φαντασία του ενώ ενισχύουν τη λεπτή

● Αποτελούν πρότυπα συμπεριφοράς για το παιδί

κινητικότητα.

τους.

● Παιχνίδια μίμησης και ρόλων (κουζινικά,

● Η συμπεριφορά μετράει περισσότερο από τη

κούκλες, αυτοκινητάκια, μεταμφιέσεις),

νουθεσία.

γιατί το βοηθάνε να μπαίνει στη θέση του άλλου

● Πρέπει να δείχνουν σταθερότητα και συνέπεια

και να συνειδητοποιεί τις ακολουθίες γεγονό-

στην τακτική που έχουν επιλέξει. Η τακτική

των.

αυτή θα πρέπει να είναι συμβατή με την ιδιο-

● Βιβλία, παραμύθια, τραγουδάκια, γιατί

συγκρασία του παιδιού αλλά και να ταιριάζει

προάγουν τη γλωσσική και γνωστική ανάπτυξη.

και στους γονείς για να μπορούν να την εφαρ-

● Ποδήλατο με 3 ρόδες, πατίνι, κούνιες,

μόσουν. Όταν η ιδιοσυγκρασία του παιδιού π.χ.

τσουλήθρες, μπάλες, γιατί το βοηθούν να

δύσκολο παιδί, έρχεται σε σύγκρουση με τις

αναπτύξει τις κινητικές του δεξιότητες.

προσδοκίες των γονέων ή τον τύπο της γονεϊκής

Ο παιδίατρος:

φροντίδας, δημιουργούνται εντάσεις και οξύνο-

● Ενθαρρύνει το διάβασμα βιβλίων κατάλληλων

νται τα προβλήματα συμπεριφοράς.

για το στάδιο ανάπτυξης του παιδιού.

● Είναι καλό να επαινείται και να ανταμείβεται η

● Ενθαρρύνει δραστηριότητες εκτός σπιτιού οι

καλή συμπεριφορά.

οποίες πλουτίζουν τις εμπειρίες του παιδιού και

● Αν το παιδί επιμένει να παραβιάζει τα όρια,

βοηθάνε στο χτίσιμο των οικογενειακών δεσμών.

75

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

● Συμβουλεύει για κοινές στρατηγικές όλων των

● Συζητάει με τους γονείς σχετικά με την ετοιμό-

μελών της οικογένειας στην υποστήριξη της τά-

τητα του παιδιού, τους στόχους που η οικογέ-

σης του παιδιού για ανεξαρτησία με παράλληλη

νεια έχει θέσει και την εναρμόνισή τους με τους

τήρηση των ορίων.

εκπαιδευτικούς στόχους και τη φιλοσοφία του

προγράμματος που προτείνεται καθώς και το

ΕίΔίκα ΘΕμαΤα

ωράριο λειτουργίας.

● Επειδή για κάποια παιδιά η μετάβαση είναι

Παιδικός σταθμός

πολύ δύσκολη πρέπει να συμβουλεύει τους γο-

Μετά τα 2,5 χρόνια το παιδί είναι έτοιμο αλλά όχι υπο-

νείς να πάρουν άδεια από τη δουλειά τους για

χρεωμένο να παρακολουθήσει παιδικό σταθμό. Συχνά

τις πρώτες μέρες προσαρμογής.

όμως ο παιδικός σταθμός επιβάλλεται από τις συνθή-

κες της οικογένειας. Γονείς εργαζόμενοι, ανυπαρξία

Αγωγή τουαλέτας

βοήθειας, έλλειψη συχνής επαφής με οικογένειες που

Η απόκτηση του ελέγχου των σφιγκτήρων είναι στε-

έχουν παιδιά της ίδιας ηλικίας, κάνουν τη λύση του

νά δεμένη και συμπίπτει χρονικά με την απόκτηση της

παιδικού σταθμού μοναδική επιλογή.

αυτονομίας. Είναι ένας χώρος όπου το παιδί νοιώθει

Ο παιδικός σταθμός είναι σημαντικό βήμα για το

ότι μπορεί να κάνει τις δικές του επιλογές. Οι γονείς

παιδί και την οικογένεια. Είναι η στιγμή του πρώτου

από την πλευρά τους συνήθως επείγονται να δουν το

αποχωρισμού από το σπίτι και η στιγμή της ένταξης

παιδί τους καθαρό, κάτι που συχνά αποτελεί προϋπό-

στο πρώτο κοινωνικό πλαίσιο. Η απομάκρυνση του

θεση για να γίνει δεκτό στον παιδικό σταθμό.

παιδιού από το σπίτι δεν είναι ποτέ εύκολη. Σε αυτή

Σε αυτή την ηλικία συνήθως μπορεί να ελέγξει νευ-

την ηλικία ωστόσο έχει πια αναπτύξει έναν ισχυρό δε-

ρολογικά τα αντανακλαστικά και τους σφιγκτήρες. Θα

σμό εμπιστοσύνης με τους γονείς του που αποτελεί τη

πρέπει όμως ταυτόχρονα να έχει αποκτήσει τις απαι-

βάση για τη συναισθηματική του ανάπτυξη. Έτσι, δεν

τούμενες κινητικές, γνωστικές και κοινωνικές δεξιότη-

έχει πια ανάγκη από ένα πρόσωπο αποκλειστικά, αλλά

τες, ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί στην όλη διαδι-

μπορεί να μοιραστεί το πρόσωπο που το φροντίζει με

κασία. Επιπλέον, θα πρέπει να θέλει να μοιάσει στους

άλλα συνομήλικα παιδιά.

γονείς του τουλάχιστον ως προς αυτές τις συνήθειες και

Η ανάπτυξη αυτοελέγχου, δηλαδή η ικανότητά του

να τους ευχαριστήσει, παρότι σε αυτήν την ηλικία τα

να ρυθμίζει το ίδιο τη συμπεριφορά του ανάλογα με το

παιδιά συνηθίζουν να εναντιώνονται στους γονείς τους.

περιβάλλον και να ελέγχει τα συναισθήματά του και

Συμπερασματικά, ο έλεγχος των σφιγκτήρων προ-

τις παρορμήσεις του, το προετοιμάζει για την είσοδό

ϋποθέτει:

του στην ομάδα και για την κατανόηση των κανόνων

● Νευρολογική ωρίμανση.

που τη διέπουν. Σε αυτήν την ηλικία δεν ματαιώνεται

● Αναπτυξιακή ωρίμανση.

πια όπως όταν ήταν δύο ετών.

● Ανάγκη αυτονόμησης.

Με το κατάλληλο πρόγραμμα για τις αναπτυξια-

κές ανάγκες της ηλικίας τους, τα παιδιά μαθαίνουν

● Επιθυμία ανταπόκρισης στις προσδοκίες των

παίζοντας –αρχικά πλάι πλάι και στη συνέχεια μαζί–

γονέων.

αναπτύσσουν τη φαντασία τους, κατακτούν νέες δε-

Η μετάβαση από την πάνα στην τουαλέτα είναι

ξιότητες, μαθαίνουν να προσαρμόζονται σε κοινό

μια διαδικασία δύσκολη, τόσο για το παιδί όσο και

πρόγραμμα με άλλα παιδιά, έχουν ευκαιρίες να τους

για τους γονείς και σε μεγάλο βαθμό εξαρτάται από

απευθυνθούν για συντροφιά και διασκέδαση και απο-

τη σχέση τους. Αν η σχέση γονέων παιδιού είναι θε-

κτούν την αίσθηση του «ανήκειν». Αποκτούν δεξιότη-

τική το παιδί εύκολα θα συνδυάσει τη δική του επι-

τες επικοινωνίας, μαθαίνουν να αντιμετωπίζουν την

θυμία για αυτονομία με την επιθυμία των γονέων του

απόρριψη, γνωρίζουν τον εαυτό τους.

να μην «βρέχεται» και να μην «λερώνεται». Αλλιώς, η

Ο παιδίατρος οφείλει να υποστηρίξει τους γονείς

όλη διαδικασία θα καταλήξει σε έναν αγώνα επίδειξης

σε αυτή τους την απόφαση:

δύναμης ανάμεσα στους γονείς και το παιδί.

● Καθησυχάζει τους γονείς που νοιώθουν ενοχές

Ο παιδίατρος βοηθά τους γονείς να κατανοήσουν

γιατί “εγκαταλείπουν” το παιδί τους σε ξένο πε-

ότι:

ριβάλλον και τους ενθαρρύνει να εμπιστευτούν

● Ο έλεγχος των σφιγκτήρων πρέπει να είναι επι-

τα νέα πρόσωπα.

θυμία και επίτευγμα του παιδιού και όχι των

● Διαβεβαιώνει τους γονείς ότι το παιδί μπορεί να

γονέων του.

αντιμετωπίσει τις αναπόφευκτες συχνές λοιμώ-

● Πρόκειται για μια φυσιολογική διαδικασία και

ξεις.

όχι εστία διαμάχης με το παιδί.

76

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

● Η άκαιρη παρέμβαση, η αυστηρότητα και οι

● Κάθε πρωί που το αφήνετε διαβεβαιώστε το ότι

υπερβολικές απαιτήσεις για συμμόρφωση του

θα επιστρέψετε να το πάρετε.

παιδιού, μετατρέπουν τη φυσική αυτή λειτουρ-

● Συνεργαστείτε με τον/την υπεύθυνο του σταθ-

γία σε σύγκρουση με το παιδί που μπορεί να δη-

μού ώστε κάθε πρωί να «παραδίνετε» το παιδί

μιουργήσει προβλήματα στη μετέπειτα διαδικα-

στο ίδιο πρόσωπο διαβεβαιώνοντάς το ότι θα το

σία της ανάπτυξής του.

αγαπάει όσο θα λείπετε. Μην παρατείνετε όμως

● Το άγχος των γονέων και η άσκηση πίεσης οδη-

τον αποχωρισμό.

γούν τελικά στην επιβράδυνση της όλης διαδι-

● Γνωρίστε του από την αρχή τη δασκάλα του και

κασίας.

ίσως ένα παιδάκι και δείξετε πόσο τους συμπα-

● Η μετάβαση είναι δύσκολη, για αυτό σε περί-

θείτε.

πτωση που την ίδια εποχή συμβαίνουν άλλα

● Μιλήστε του θετικά για την απόλαυση που προ-

σημαντικά γεγονότα ή αλλαγές στη ζωή του παι-

σφέρει το παιχνίδι με τα άλλα παιδιά.

διού ή της οικογένειας, η διαδικασία θα πρέπει

● Επιτρέψτε του να παλινδρομήσει σε παλιότερες

να αναβληθεί για αργότερα.

μορφές συμπεριφοράς.

Οδηγίες για γονείς

● Δώστε του αν θέλει να πάρει μαζί του κάτι που

αγαπάει (ένα αρκουδάκι, μία φωτογραφία των

Παιδικός σταθμός

γονέων).

Επιλογή του κατάλληλου σταθμού

● Προετοιμαστείτε να αντιμετωπίσετε τα ξεσπά-

σματά του και το θυμό του.

● Εκτιμήστε την ασφάλεια και την καθαριότητα

● Είναι πιθανή μια καθυστερημένη αντίδραση

των κτηρίων.

μετά την αρχική προσαρμογή.

● Ελέγξτε την ασφάλεια και την καταλληλότητα

● Μπορεί να επανεμφανίσει εξαρτητικές συμπε-

του παιδαγωγικού υλικού.

ριφορές, να αρνείται να απομακρυνθεί από το

● Διερευνήστε αν ακολουθείται συγκεκριμένη φι-

σπίτι, να επιστρέψει σε παλιότερες μορφές αντί-

λοσοφία που ταιριάζει με τις αξίες της οικογέ-

δρασης, να παρουσιάσει δυσκολίες στον ύπνο,

νειάς σας.

φοβίες. Βοηθήστε το επαναλαμβάνοντας όλα

● Ελέγξτε την αναλογία παιδιών-προσωπικού.

τα βήματα που κάνατε στην αρχή του αποχωρι-

● Ελέγξτε αν το προσωπικό έχει πιστοποιημένη

σμού αλλά μην υποχωρήσετε. Τα παιδιά έχουν

εκπαίδευση.

απίστευτη ικανότητα προσαρμογής εφόσον το

● Προτιμήστε παιδικό σταθμό με συμμετοχή των

νέο περιβάλλον τα σέβεται και τα φροντίζει.

γονέων στη διοίκηση ή/και στις καθημερινές

αγωγή τουαλέτας

δραστηριότητες.

Ο έλεγχος των σφιγκτήρων και η αναπτυξιακή ετοι-

● Εξετάστε την ποιότητα των σχέσεων του προ-

μότητα έρχονται συνήθως μετά τα δεύτερα γενέθλια.

σωπικού.

Μην βιάζεστε.

● Ελέγξτε αν τα παιδιά επιβλέπονται σωστά.

Για να μπορέσει το παιδί σας να αρχίσει την εκπαί-

● Διερευνήστε αν υπάρχει συγκεκριμένη τακτική

δευση για τουαλέτα, θα πρέπει να έχει αποκτήσει κά-

για την αντιμετώπιση δύσκολων συμπεριφο-

ποιες δεξιότητες όπως:

ρών. Η εφαρμογή της πειθαρχίας θα πρέπει να

● Να μπορεί να τρέχει, να σκαρφαλώνει, να ανε-

δίνει έμφαση στη θετική διδασκαλία νέων δεξι-

βαίνει ένα σκαλάκι, να κατεβάζει το παντελό-

οτήτων και κανόνων.

νι ή το εσώρουχό του, να εκτελεί δύο εντολές

● Αν στο πρόγραμμα περιλαμβάνεται αγωγή του-

μαζί, να χρησιμοποιεί μικρές φράσεις από δύο

αλέτας, ρωτήστε ποιά μέθοδος ακολουθείται.

λέξεις μαζί, να μπορεί να καθίσει 3–5 λεπτά σε

Προετοιμασία του παιδιού

μια θέση, να θέλει να το αλλάζουν όταν λερώνε-

● Ξυπνήστε το νωρίς για να έχετε χρόνο να το

ται και επιπλέον να θέλει να ανταποκριθεί στις

αγκαλιάσετε να το χαϊδέψετε και να παίξετε

προσδοκίες σας και να σας ευχαριστήσει.

μαζί του πριν το εμπιστευθείτε στον παιδικό

● Να θέλει να χαίρεται την αυτονομία του και τη

σταθμό.

διαχείριση της καθημερινότητάς του.

● Επιτρέψτε του να εκδηλώσει τον αρνητισμό του.

● Να θέλει να μοιάσει σε σας, ως προς αυτές τις

Μην το πιέσετε να φάει πρωινό αν δεν θέλει για

συνήθειες τουλάχιστον.

μερικές μέρες.

Σε αυτή την αναπτυξιακή στιγμή, η οποία έρχεται

77

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

γύρω στα 2-2,5 χρόνια, το παιδί σας μπορεί νευρολο-

● Ενισχύστε το να κάθεται με τα ρούχα του για

γικά να ελέγξει τα αντανακλαστικά και τους σφιγκτή-

ένα μικρό διάστημα χωρίς πίεση.

ρες, τόσο της κύστης όσο και του εντέρου του.

● Στη συνέχεια, ενθαρρύνετέ το να χρησιμοποιεί

Επιπρόσθετα όμως, εκτός από όλα αυτά που απο-

το δοχείο χωρίς ρούχα. Δείξτε του πώς να κρα-

δεικνύουν την ετοιμότητά του, πρέπει να μην συμβαί-

τάει τα πόδια του λυγισμένα προς την κοιλιά

νουν αλλαγές ή σημαντικά γεγονότα στη ζωή του ή τη

του και όχι τεντωμένα. Αυτό βοηθάει πολύ το

ζωή της οικογένειάς του. Καλύτερα να αναβάλλετε τις

άδειασμα τόσο της κύστης όσο και του εντέρου.

διαδικασίες αγωγής στην τουαλέτα:

● Επιβραβεύστε το όταν έχετε αποτέλεσμα, αλλά

● Εάν για κάποιο λόγο υπάρχει άγχος ή θλίψη

μην περιμένετε αποτελέσματα από την αρχή.

στην οικογένεια.

● Αγοράστε μερικά εσώρουχα σαν του μπαμπά ή

● Εάν γεννήθηκε το νέο σας μωρό.

σαν της μαμάς, ανάλογα με το φύλο. Αυτό θα

● Εάν ξεκινάει παιδικό σταθμό.

σας βοηθήσει πολύ γιατί θα το κάνει να χαρεί

● Εάν πρόσφατα πέρασε κάποια σοβαρή αρρώ-

για το μεγάλωμά του που θα το βοηθήσει να σας

στια.

μοιάσει.

● Σε αλλαγή σπιτιού ή δωματίου ή ακόμα και κρε-

● Βγάλτε τις πάνες την ημέρα και βάλτε του τα

βατιού.

καινούρια του εσώρουχα. Θα πρέπει να του θυ-

● Σε αποχωρισμούς, ταξίδια.

μίζετε να επισκέπτεται την τουαλέτα σε τακτά

διαστήματα. Προτρέψτε το με ευχάριστο και

Επίσης, αν σκέφτεστε να «κόψετε» την πιπίλα, το

συμπαθητικό τρόπο. Πείτε του: «έλα, να βγά-

μπουκάλι ή τα υπολείμματα θηλασμού θα πρέπει να

λουμε τα ρούχα». Βοηθείστε το στην αρχή και

δείξετε υπομονή. Ένα-ένα !!!

μείνετε μαζί του όση ώρα θέλει ή χρειάζεται.

Πως θα του μάθετε να χρησιμοποιεί το δοχείο

● Το πιθανότερο είναι τις πρώτες μέρες να ξεχνιέ-

ή την τουαλέτα;

ται. Δεν πειράζει.

Η διάρκεια της προσπάθειας για την εκπαίδευση

● Επιβραβεύστε την «επιτυχία» και μην αποδο-

της ημέρας είναι γύρω στους 3 μήνες, άλλοτε λιγότερο

κιμάζετε την «αποτυχία». Εκφράσεις που

και άλλοτε περισσότερο.

σας μοιάζουν συμπαθητικές και υποστηρικτικές

Η προσπάθεια για τη νύχτα καλό είναι να γίνει 3–6

όπως: «την άλλη φορά θα τα καταφέρεις» καμιά

μήνες αργότερα. Οι μήνες χωρίς κρύο διευκολύνουν

φορά λειτουργούν αποδοκιμαστικά. Χαλαρώστε

την όλη διαδικασία.

πραγματικά και πείτε του: Δεν πειράζει.

Όταν λοιπόν κρίνετε, με βάση τα προηγούμενα, ότι

● Η ιεροτελεστία του αδειάσματος στη λεκάνη

είναι η κατάλληλη στιγμή, έχετε υπομονή και ακο-

πρέπει να γίνει με τη σύμφωνη γνώμη του παι-

λουθήστε τα εξής βήματα:

διού. Τα «τσίσια και τα κακά» είναι κάτι δικό

● Συζητήστε το μαζί του. Μπορείτε να του πείτε

του και θέλει να ξέρει τι θα γίνουν και που πη-

ότι τώρα που μεγάλωσε μπορεί να βγάλει τις

γαίνουν. Ρωτήστε το, «Τι λες, να τα αδειάσου-

πάνες, όπως τα μεγαλύτερα παιδιά που ξέρει,

με; Να τραβήξουμε το νερό;»

και να χρησιμοποιεί τουαλέτα όπως εσείς.

● Πρέπει να είστε έτοιμοι να απαντήσετε στην

● Δείξτε του πώς εσείς πηγαίνετε στην τουαλέτα.

ερώτηση «που πηγαίνουν;», ιδίως για «τα

Είναι καλύτερο αυτό να το κάνει ο γονέας με

κακά». Μια απάντηση όπως «σε μια μακρινή

παιδιά του ίδιου φύλου και είναι καλύτερα να

θάλασσα» είναι αληθινή, αθώα και δεν φοβίζει

έχει αρχίσει να θέλει να σας μοιάσει.

τα παιδιά.

● Αγοράστε μαζί με το παιδί σας το δοχείο του (γιο-

● Μην υπερβάλλετε σε έκφραση αηδίας για την

γιό) ώστε να του αρέσει. Το δοχείο καταρχήν

όψη ή τη μυρωδιά των κενώσεων. Θυμηθείτε:

μπορεί να βρίσκεται στο δωμάτιό του, στο σα-

είναι κάτι δικό τους και το συμπαθούν. Επίσης,

λόνι ή στην τουαλέτα.

δεν είναι καλό να εξελιχθεί προς το είδος του

● Αν αρνηθεί, σεβαστείτε το. Αποσύρετε το δο-

παιδιού που σιχαίνεται τα πάντα.

χείο και δοκιμάστε μετά από 1-2 μήνες.

● Εξηγήστε του ότι τα «τσίσια» είναι το νερό που

● Μερικά παιδιά δεν θέλουν το δοχείο και προ-

πίνουμε και τα «κακά» τα φαγητά που το σώμα

τιμάνε τη λεκάνη. Στην περίπτωση αυτή αγο-

μας δεν τα χρειάζεται. Βοηθάει να τα αποχωρι-

ράστε ένα ειδικό στεφάνι, ώστε να μικραίνει η

στούν.

διάμετρος και ένα ειδικό σκαλοπατάκι ώστε να

● Μην στερήσετε τίποτε από το παιδί σας επειδή

πατάει τα πόδια του.

δεν μπορεί ή δεν θέλει να χρησιμοποιήσει το δο-

78

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

χείο ή τη λεκάνη. Διατηρείστε το χαμόγελο και

φορές σφίγγονται αντίστροφα ή κάθονται σε τέτοιες

το γλυκό σας ύφος απέναντί του. Τιμωρίες ή

θέσεις ώστε να παρεμποδίζουν την αφόδευση. Πολλές

αποδοκιμασίες δεν έχουν καμία θέση.

φορές, ενώ έχουν μάθει να χρησιμοποιούν το δοχείο ή

τη λεκάνη για την ούρηση, περιμένουν τη μεσημεριανή

Πώς βγαίνει η βραδινή πάνα;

πάνα για να αδειάσουν το έντερό τους.

Θα χρειαστεί να περάσει λίγος χρόνος μέχρι να προ-

● Υπάρχουν παιδιά που κρατούν τα κακά τους για

σπαθήσετε να βγάλετε τη βραδινή πάνα.

μέρες και αποκτούν μεγάλη δυσκοιλιότητα. Τα

Αν το παιδί σας συνηθίζει να μένει κάποιες νύχτες

κόπρανα σκληραίνουν και μεγαλώνουν, με απο-

στεγνό ως το πρωί, αυτό σημαίνει ότι είναι έτοιμο.

τέλεσμα η αφόδευση να είναι συχνά πολύ επώ-

● Πρέπει να φροντίζετε κάθε βράδυ να πηγαίνει

δυνη. Αυτή η επώδυνη εμπειρία αναστέλλει τη

στην τουαλέτα πριν πάει για ύπνο.

διάθεση για αφόδευση και ένας φαύλος κύκλος

● Στρώστε το κρεβάτι με αδιάβροχο ύφασμα κάτω

εγκαθίσταται.

από το σεντόνι, ώστε να μην στενοχωριέστε για

● Εξηγείστε στο παιδί σας ότι τα κακά είναι τρο-

τις απώλειες και οπλιστείτε με υπομονή. Τις πιο

φές που φάγαμε και το σώμα μας δεν τις χρειά-

πολλές φορές όλα πάνε καλά.

ζεται. Δεν είναι μέρος του σώματός μας. Βοηθά-

Αρκετές φορές όμως η διαδικασία αργεί. Πολλά

ει να τα αποχωριστούν.

παιδιά –ιδίως αγόρια– αργούν πολύ να ελέγξουν τη

● Μην σας νοιάζει αν θέλει πάνα για να κάνει τα

βραδινή ούρηση.

κακά του για λίγο καιρό.

● Πέστε του ότι δεν είναι πρόβλημα και ότι αυτό

● Υποστηρίξτε το να μοιάζει στη μαμά ή τον μπα-

συμβαίνει σε πολλά παιδιά.

μπά του με κάθε τρόπο.

● Μη σχολιάζετε αρνητικά τις βρεγμένες νύχτες

● Φροντίστε με τη διατροφή του να έχει μαλακή

και μην υπερβάλλετε θετικά για τις στεγνές.

κένωση. Πολλά υγρά, φρούτα και ιδιαίτερα δα-

● Μη συγκρίνετε με άλλα παιδιά. Είναι ο ασφαλής

μάσκηνα και ακτινίδια, λαχανικά, μαύρο ψωμί

τρόπος για να αργήσει να ελέγξει το νυχτερινό

και τροφές πλούσιες σε φυτικές ίνες αντί για

βρέξιμο.

ρύζι και μακαρόνια. Χρησιμοποιείστε την ευρη-

● Μην ξαναγυρίσετε στις πάνες για κανένα λόγο.

ματικότητά σας. Δαμάσκηνα σε φρουτόκρεμα,

● Στη χειρότερη περίπτωση, δοκιμάστε πριν πάτε

γιαούρτι με δαμασκηνόζουμο, κολοκύθι τριμμέ-

εσείς για ύπνο να το σηκώσετε και να το βάλετε

νο ή νιφάδες δημητριακών ολικής αλέσεως στα

να ουρήσει.

μπιφτέκια, πλιγούρι ή κουάκερ στη σούπα, στα

γεμιστά και στα γιουβαρλάκια είναι μερικές ιδέ-

● Να είστε σίγουροι ότι δεν θα πάθει τίποτα αν

ες.

μείνει τη νύχτα βρεγμένο.

● Μην λέτε «Φάε αυτό για να μαλακώσουν τα

● Βοηθείστε τα πράγματα με πρακτικότητα. Εύ-

κακά σου». Είναι λόγος για να μην το φάει.

κολα ρούχα, «έξυπνο» στρώσιμο του κρεβατιού

με διπλό σεντόνι ώστε να μην παιδεύεστε όλοι

● Μην αγχώνεστε, μην επιμένετε. Μην το κάνε-

μαζί στο άλλαγμα.

τε θέμα. Είναι μια φυσιολογική διαδικασία που

πρέπει να γίνει χωρίς πολλά φορτία. Δύο μήνες

● Το να το ξυπνάτε ή να ανάβετε τα φώτα για να

μπρος-πίσω δεν κάνουν διαφορά.

το αλλάξετε δεν βοηθάει. Εξάλλου μέσα στη

νύχτα και με την κούραση που έχετε, συχνά το

● Δείξτε συμπάθεια και κατανόηση χωρίς υπερβο-

ύφος σας ή η ένταση στην κίνηση του σώματός

λή. Πρόκειται για κάτι παροδικό.

σας μπορεί να είναι πολύ αρνητικά απέναντι σε

ένα παιδί που είναι έτοιμο να προσβληθεί.

Θυμηθείτε: ένα σημαντικό ποσοστό παιδιών –ιδίως

αγόρια– στην ηλικία των 5 ή 6 χρόνων βρέχονται ακό-

μη χωρίς να υπάρχει κάτι παθολογικό.

Συζητείστε με τον παιδίατρο σας ό,τι σας

προβληματίζει.

Πώς γίνεται ο έλεγχος των κενώσεων;

Τα παιδιά αυτής της ηλικίας, εξαιτίας τόσο νοητικών

όσο και συναισθηματικών χαρακτηριστικών, δεν θέ-

λουν να αφήσουν τα «κακά» τους να βγουν. Μερικές

79

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

Προσπαθεί να ανακαλύψει το πώς και το γιατί λει-

2.5. Ο τέταρτος χρόνος

τουργούν τα πράγματα, τον τρόπο που λειτουργούν.

Παρατηρεί τις επιπτώσεις των πράξεών του στην

Γενική περιγραφή

οικογένεια, τις αντοχές των άλλων. Στην προσπάθειά

Το τετράχρονο παιδί εκδηλώνει ακούραστη ενεργητι-

του να μάθει τι περιμένουν οι γονείς του από το ίδιο

κότητα, δυναμισμό. Η περιέργειά του σε συνδυασμό

και ποιός είναι ο σωστότερος τρόπος να αλληλεπιδρά

με τη ραγδαία ανάπτυξη της γλώσσας και της κινη-

κοινωνικά, προκαλεί συνεχώς. Παρόλα αυτά, αντα-

τικότητας διευρύνουν τον κόσμο του και του δίνουν

ποκρίνεται πολύ θετικά στον έπαινο και στην ύπαρξη

αίσθηση ανεξαρτησίας. Μπορεί πια να ντύνεται

σαφών κανόνων.

και να γδύνεται, να πηγαίνει στην τουαλέτα. Νοιώθει

Ανυπομονεί να απολαύσει τις ευκαιρίες για μάθη-

μεγαλύτερο από την ηλικία του. Αν και η σκέψη του

ση και κοινωνικοποίηση που του προσφέρει το προ-

παραμένει εγωκεντρική, είναι ευαίσθητο στα αι-

σχολικό πλαίσιο. Παρότι συχνά είναι εριστικό με τους

σθήματα των άλλων. Αναγνωρίζει τη χαρά, τη λύπη,

συνομηλίκους, μπορεί να μάθει πώς να διεκδικεί χωρίς

τον θυμό, το άγχος, και τον φόβο στους άλλους όπως

να γίνεται επιθετικό.

και στον εαυτό του.

Η ενασχόληση με τη σεξουαλικότητα είναι χαρα-

Συνεργάζεται στο παιχνίδι και αναπτύσσει φιλί-

κτηριστική σε αυτή την ηλικία. Το παιδί έχει μεγάλη

ες με τους συνομηλίκους του. Είναι ένας απολαυστι-

περιέργεια για το σώμα του αλλά και για το αντίθετο

κός συνομιλητής που συμμετέχει σε μια ιστορία καθώς

φύλο. Παράλληλα, αρχίζει να γίνεται ντροπαλό και να

την αφηγείται και μπορεί να διηγηθεί μια πρόσφατη

επιθυμεί τον προσωπικό του χώρο. Αποκτά μεγαλύτε-

εμπειρία. Συχνά απαιτεί να μάθει γιατί, τι, πότε και

ρο έλεγχο στις σεξουαλικές, συναισθηματικές και επι-

πώς. Οι λεκτικές ικανότητες βρίσκονται σε πλήρη

θετικές του παρορμήσεις.

άνθηση και του επιτρέπουν να αλληλεπιδρά με επι-

Με το τέλος του 3ου χρόνου, υπάρχει σαφής προτί-

τυχία και με άτομα πέραν της οικογένειας. Μπορεί

μηση για τους ρόλους του αγοριού ή του κοριτσιού. Αρ-

πια κανείς να κάνει μια σύντομη, αλλά πραγματική,

χίζουν να δείχνουν διαφορετικές συμπεριφορές ανάλο-

συζήτηση μαζί του. Αρχίζει να χρησιμοποιεί πλήρεις

γα με το φύλο τους π.χ. στο ντύσιμο και στο παιχνίδι, κι

προτάσεις σύμφωνα με το γραμματικό πρότυπο των

είναι περισσότερο ενήμερα των ανατομικών διαφορών

ενηλίκων. Η ανάπτυξη του φωνολογικού συστήματος

των γεννητικών οργάνων (βλ. ειδικά θέματα).

προοδευτικά ολοκληρώνεται. Η γλώσσα αρχίζει να

Η ανάπτυξη της ηθικής αποτελεί βασικό πυρή-

ασκεί καθοδηγητικό ρόλο στις νοητικές και κινητικές

να της διαδικασίας κοινωνικοποίησης του παιδιού. Η

του ενέργειες, δηλαδή τη χρησιμοποιεί εσωτερικά για

ηθική ανάπτυξη επιτυγχάνεται σταδιακά μέσω της

να καταστρώσει και να λύσει προβλήματα.

ταύτισης με τους γονείς (μιμούνται και υιοθετούν

Καθοδηγεί τις πράξεις του με λέξεις.

πρότυπα συμπεριφοράς) και βέβαια της γνωστικής

Η ασταμάτητη ενέργειά του και η κινητική του

ανάπτυξης. Το τετράχρονο παιδί έχει μια εξαιρετικά

επιδεξιότητα εκτονώνονται σε ομαδικά παιχνίδια

απλουστευμένη αντίληψη του καλού και του κακού.

και κινητικές δραστηριότητες όπως τρέξιμο, σκαρ-

Κατανοεί τους κανόνες αλλά ακόμα τους παραβιάζει,

φάλωμα, κούνια, τσουλήθρα, άλματα. Οι κινήσεις του

ιδίως όταν βρίσκεται κάτω από πίεση. Η κρίση του για

είναι πλέον συντονισμένες. Οι κινητικές του ικανότη-

το τι είναι καλό και τι είναι κακό βασίζεται στη σκέ-

τες είναι πιο ανεπτυγμένες από την κρίση του και έτσι

ψη του να αποφύγει την τιμωρία ή να εξασφαλίσει την

απαιτείται επαγρύπνηση.

επιβράβευση.

Όμως, έχει ανάγκη και από ευκαιρίες να ξεκουρά-

Αναγνωρίζει τη διαφορά μεταξύ αλήθειας και φα-

ζεται και να παίζει ήσυχα.

ντασίας, αλλά δεν λέει πάντα όλη την αλήθεια. Ανα-

Το φανταστικό παιχνίδι του, που περιλαμβάνει

κριβής λόγος είναι σωστότερο από ψέμα σε αυτήν

προσποίηση και μεταμφίεση, αντανακλά τη φαντασία

την ηλικία.

και τη «μαγική σκέψη» αυτής της ηλικίας.

Το παιδί αυτής της ηλικίας αναγνωρίζει τα δικαι-

Η τηλεόραση, τα παιχνίδια στον υπολογιστή, ακό-

ώματα των άλλων, αλλά δεν τα σέβεται πάντα γιατί οι

μη και τα εκπαιδευτικά βίντεο εντυπωσιάζουν πολύ τα

δικές του ανάγκες είναι πιο σημαντικές. Το δικαίωμα

παιδιά και οφείλουν να μπουν όρια από τους γονείς.

της ιδιοκτησίας είναι ασαφές, έτσι όταν ένα τετράχρο-

νο παιδί πάρει κάτι δεν θεωρεί ότι το κλέβει.

Αρχίζει να διερευνά πολλές βασικές έννοιες

όπως χρονικές, σχέσεις μεγεθών και τι σημαίνει να

Από την ηλικία αυτή, το παιδί αρχίζει προοδευτικά

μετράει. Γνωρίζει τα ονόματα διαφόρων γεωμετρικών

να ρυθμίζει το ίδιο τη συμπεριφορά του, έτσι ώστε έχει

σχημάτων.

λιγότερη ανάγκη την καθοδήγηση και την επίβλεψη

των ενηλίκων.

80

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

Ζητήματα επικέντρωσης

● Κρατάει και χρησιμοποιεί μολύβι με καλό έλεγχο.

Πρώτη προτεραιότητα αποτελούν πάντα οι ανησυ-

● Αντιγράφει σταυρό και τετράγωνο.

χίες των γονέων. Επιπλέον θέματα για συζήτηση σε

● Σχεδιάζει άνθρωπο με κεφάλι, πόδια, κορμό, χέ-

αυτή την επίσκεψη είναι:

ρια.

● Γλωσσική, γνωστική ανάπτυξη.

● Κόβει με το ψαλίδι.

● Παιχνίδι

Kοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη

● Παιδικός σταθμός.

● Αρχίζει να αντιλαμβάνεται και να υιοθετεί τη συ-

● Όρια, πειθαρχία.

μπεριφορά που αναμένεται για το φύλο του στο

● Ύπνος

παιχνίδι, την κίνηση, τη γλώσσα που χρησιμοποιεί.

● Σεξουαλικότητα, αυνανισμός.

● Ασχολείται με παιχνίδι προσποίησης, μεταμφι-

● Ταυτότητα φύλου.

έσεις. Το παιχνίδι του περιέχει περιπέτειες, χα-

● Ηθική ανάπτυξη.

ρακτήρες από βιβλία ή τηλεόραση, καθημερινά

● Συμβάντα στην οικογένεια.

γεγονότα.

● Παίζει σε ομάδα παιδιών.

● Έχει προοδευτικά αυξανόμενη κοινωνική κατα-

κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ο παιδίατρος

έχει τη δυνατότητα να παρατηρήσει:

νόηση π.χ. περιμένει τη σειρά του, μοιράζεται.

● Αλληλεπίδραση παιδιού-γονέα-αδελφών.

● Εκφράζει συναισθήματα μέσα από παιχνίδι φα-

ντασίας.

● Συμπεριφορά και αυτοεξυπηρέτηση.

● Κατανοεί τις αιτίες και τις συνέπειες των συναι-

● Γνωστική ανάπτυξη και γλωσσική εξέλιξη.

σθημάτων του.

● Οργάνωση, συγκέντρωση, κινητικότητα.

● Χρησιμοποιεί το συναίσθημα για να διαπραγ-

● Παιχνίδι

ματευθεί.

Παρακολούθηση της ανάπτυξης

● Αρχίζει να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του

για κοινωνικούς λόγους, π.χ. χαμογελάει ευγενι-

Συζητούμε πάντοτε τις παρατηρήσεις και τις

κά ακόμα και αν έχει απογοητευθεί από το δώρο

ανησυχίες των γονέων σχετικά με την ανάπτυξη

που πήρε, παραμένει ανέκφραστο εάν δεν θέλει

του παιδιού, τη συμπεριφορά του, την όραση ή

να δείξει αρνητικά συναισθήματα.

την ακοή του.

Επικοινωνία/Γλωσσική ανάπτυξη

κινητική ανάπτυξη

● Ακολουθεί σύνθετες εντολές.

αδρή κινητικότητα

● Κατανοεί και χρησιμοποιεί απλές έννοιες χρό-

● Ανεβοκατεβαίνει σκάλες σαν ενήλικας (πό-

νου και τόπου.

δι-σκαλί).

● Αναγνωρίζει επιθετικούς προσδιορισμούς.

● Τρέχει με έλεγχο και σταθερότητα.

● Παρακολουθεί παραμύθια.

● Οδηγεί ποδήλατο με βοηθητικές ρόδες.

● Λέει το επίθετο και την ηλικία του.

● Ισορροπεί στο πόδι της προτίμησής του για 3

● Τραγουδάει παιδικά τραγούδια, απαγγέλει ποι-

δευτερόλεπτα.

ήματα.

● Δείχνει όλο και μεγαλύτερη επιδεξιότητα σε

● Μπορεί να διηγείται με συνοχή πρόσφατα γεγο-

παιχνίδια μπάλας (πέταγμα, πιάσιμο, αναπήδη-

νότα και εμπειρίες.

ση, κλώτσημα).

● Προφορικός λόγος κατανοητός. Αντικαθιστά ή

παραλείπει σύμφωνα, ιδίως όταν βρίσκονται σε

Λεπτή κινητικότητα

σύμπλεγμα συμφώνων.

● Πλένει τα δόντια του.

● Χρησιμοποιεί 300–1000 λέξεις και λέξεις που

● Γδύνεται μόνο του και ντύνεται με λίγη βοήθεια.

περιγράφουν συναισθήματα.

● Χρησιμοποιεί καλά το πιρούνι.

● Σωστή χρήση αντίθετων λέξεων (μεγάλο-μικρό,

● Αντιγράφει γέφυρα από μοντέλο.

περισσότερο-λιγότερο).

● Χτίζει με έξι κύβους σκάλα με τρία σκαλιά μετά

από επίδειξη.

Γνωστική ανάπτυξη

● Μιμείται διαδοχικές κινήσεις (δοκιμασία αντί-

● Ονοματίζει τουλάχιστον τέσσερα χρώματα.

χειρα-δακτύλου και για τα δύο χέρια).

● Γνωρίζει το φύλο του και το φύλο των άλλων.

81

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

● Παίζει επιτραπέζια παιχνίδια, παιχνίδια με

● Προσκολλάται σε ανούσιες επαναλαμβανόμε-

κάρτες.

νες ρουτίνες.

● Ζωγραφίζει άνθρωπο με τουλάχιστον 4 μέρη.

● Παρουσιάζει επαναλαμβανόμενες, άσκοπες κι-

● Λέει τι πρόκειται να γίνει μετά σε μια ιστορία

νήσεις.

που γνωρίζει.

● Ακατάλληλη συμπεριφορά του παιδιού ή των

● Μπορεί να αριθμήσει δέκα αντικείμενα.

γονέων ως προς το φύλο του παιδιού.

● Απώλεια δεξιοτήτων που έχουν κατακτηθεί.

Σημεία που χρειάζονται παρακολούθηση

● Είναι υπερβολικά φοβισμένο, συνεσταλμένο,

Υποστήριξη ανάπτυξης και

άκεφο, θλιμμένο.

οικογένειας

● Εκδηλώνει εξαιρετικά επιθετική συμπεριφορά.

● Είναι ασυνήθιστα παθητικό.

Προαγωγή γλωσσικής και γνωστικής

● Αδυνατεί να αποχωριστεί τους γονείς του χωρίς

ανάπτυξης

έντονη διαμαρτυρία.

Ο παιδίατρος ενθαρρύνει τους γονείς:

● Αδυνατεί να συγκεντρωθεί για περισσότερο

● Να διαβάζουν καθημερινά ιστορίες μαζί με το

από πέντε λεπτά.

παιδί και να συζητούν μαζί του για την ιστορία

● Σπάνια χρησιμοποιεί μίμηση ή φαντασία στο

που διάβασαν.

παιχνίδι του.

● Να δίνουν αρκετό χρόνο στο παιδί για να διη-

● Δυσκολεύεται να φάει μόνο του, να χρησιμο-

γηθεί γεγονότα και ιστορίες. Η βιασύνη ευνοεί

ποιήσει την τουαλέτα, να ξεντυθεί, να πλύνει τα

τον τραυλισμό.

δόντια και τα χέρια του.

● Να μην το διακόπτουν, να το αφήνουν να ολο-

● Δεν μιλάει για καθημερινές δραστηριότητες και

κληρώνει τις προτάσεις του και να διατυπώνει

εμπειρίες.

τις σκέψεις του.

● Δεν κρατάει άνετα το μολύβι.

● Να διευρύνουν τις γνώσεις και τις εμπειρίες του

● Συμπεριφορές του παιδιού ή των γονέων όχι

παιδιού μέσα από εκπαιδευτικές επισκέψεις σε

ανάλογες με το φύλο του.

μουσεία, ζωολογικό κήπο κλπ.

● Να το προτρέπουν να διηγηθεί πώς πέρασε την

ημέρα του, να περιγράψει εμπειρίες και συναι-

Ενδείξεις παραπομπής

σθήματα.

● Επίμονη σιελόρροια, προβλήματα μάσησης και

κατάποσης.

Παιχνίδι

● Επίμονος τραυλισμός ή προοδευτικά επιδεινού-

Το παιχνίδι γίνεται συντροφικό. Το τετράχρονο συμ-

μενος.

μετέχει σε ομαδικό παιχνίδι και αναπτύσσει φιλίες με

● Δεν μπορεί να συζητήσει για το «εδώ και τώρα»

τους συνομηλίκους του. Συζητάει σχετικά με την κοινή

με τους οικείους του.

τους δραστηριότητα, ανταλλάσει παιχνίδια, μοιράζε-

● Δεν κατανοεί ιστορίες που ακούει, δεν κατανοεί

ται. Το φανταστικό παιχνίδι εξελίσσεται, περιλαμβά-

οδηγίες.

νει περίπλοκα κοινωνικά σενάρια μέσα από την αλ-

ληλεπίδραση με τους συνομηλίκους και αντανακλά τη

● Επαναλαμβάνει λέξεις των οποίων δεν καταλα-

μαγική σκέψη που χαρακτηρίζει αυτήν την ηλικία.

βαίνει το νόημα.

Του παρέχει ευκαιρίες για έκφραση συναισθημάτων

● Ο προφορικός του λόγος είναι πολύ φτωχός ή

και αποτελεί το κοινωνικό πλαίσιο, όπου τα παιδιά

δυσκατάληπτος.

ασκούνται σε κοινωνικές δεξιότητες καθοριστικής ση-

● Δεν κατανοεί σύνθετες εντολές.

μασίας για την ανάπτυξή τους.

● Δεν χρησιμοποιεί χρόνους και πληθυντικό.

Κουζινικά, κούκλες, κουκλόσπιτο, μεταμφιέσεις,

● Εμφανίζει επιλεκτική αλαλία.

θέατρο, όλα μπαίνουν στην υπηρεσία της φαντασίας

● Δεν μπορεί να περιγράψει μια απλή εικόνα

και της δημιουργικότητας. Κόβει, ζωγραφίζει, αντι-

(προγνωστικό σημείο μαθησιακών δυσκολιών).

γράφει σχήματα στο χώρο, ταξινομεί αντικείμενα,

● Δεν σχετίζεται φυσιολογικά με τους γονείς και

κάνει σύνθετους συλλογισμούς, μετράει. Μολύβια,

τους συνομηλίκους του.

ψαλίδια, μπογιές, πλαστελίνη, πηλός, κόλλημα και

● Δεν κάνει παιχνίδι προσποίησης ή το κάνει με

ταίριασμα, παζλ με περισσότερα κομμάτια, μουσικά

στερεότυπο επαναληπτικό τρόπο.

όργανα είναι κατάλληλα για αυτήν την ηλικία.

82

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

Παιχνίδια με μπάλες, ποδήλατο και άλλες δραστη-

σία των ορίων, εντούτοις συχνά δεν καταφέρνουν να

ριότητες έξω από το σπίτι βοηθάνε την κινητική ανά-

βάζουν κανόνες και μάλιστα με τρόπο σταθερό, απο-

πτυξη, την κατάκτηση ισορροπίας, τον κινητικό συντο-

τελεσματικό και από κοινού τις λίγες ώρες που βρίσκο-

νισμό.

νται σπίτι.

Παιχνίδι αγοριών-κοριτσιών:

Το τετράχρονο παιδί μπορεί να αναγνωρίσει το σω-

στό και το λάθος, το καλό και το κακό, ελέγχει σε μεγά-

Το παιχνίδι σ’ αυτή την ηλικία επηρεάζεται ιδιαίτερα

λο βαθμό τις παρορμήσεις του.

από τα κοινωνικά στερεότυπα για το φύλο και συχνά

τα παιδιά στα παιχνίδια τους επιλέγουν υπέρ-θηλυ-

Δοκιμάζει πλέον συνειδητά τις ανοχές και αντοχές

κούς ή υπέρ-αρσενικούς ρόλους.

των μεγάλων. Όταν παραβιάζει έναν κανόνα το ξέρει

καλά. Δεν ξέρει πάντα γιατί το κάνει, δεν μπορεί να

Τα αγόρια παίζουν περισσότερο σωματικά παιχνί-

συσχετίσει την αιτία του θυμού του με την αντίδρασή

δια με έντονη ιεραρχία, όπου υπάρχει με σαφήνεια νι-

του. Οι γονείς θα πρέπει να θέσουν αποφασιστικά το

κητής και ηττημένος. Παίζουν σε μεγαλύτερες ομάδες,

όριο στην αρνητική συμπεριφορά και στη συνέχεια, να

τα παιχνίδια τους χαρακτηρίζονται από έντονη δράση

κουβεντιάσουν μαζί του τον λόγο που το οδήγησε σε

ακόμη και τα ηλεκτρονικά. Είναι ανταγωνιστικά και

αυτήν τη συμπεριφορά και να το διαβεβαιώσουν ότι

θέλουν να ανακοινώνουν συνέχεια τις επιτυχίες τους.

θα το βοηθήσουν να μην ξανασυμβεί.

Τα κορίτσια παίζουν σε μικρότερες ομάδες και απο-

Ο παιδίατρος:

λαμβάνουν το παιχνίδι που δεν έχει κατάληξη. Είναι

λιγότερο επιθετικά αν και μπορούν να καταφύγουν σε

● Διαβεβαιώνει τους γονείς ότι πειθαρχία σημαί-

λεκτική βία. Αλλάζουν ρόλους, εκμυστηρεύονται, κα-

νει διδασκαλία και όχι τιμωρία.

λούν και άλλα παιδιά στο παιχνίδι τους, είναι ανοιχτά

● Βοηθά τους γονείς να συνειδητοποιήσουν την

σε νέες ιδέες και διαπραγματεύονται συνεχώς.

αναγκαιότητα της τήρησης των κοινωνικών κα-

νόνων σαν προϋπόθεση για να ενταχθεί το παιδί

Παιδικός σταθμός

στο κοινωνικό σύνολο.

Μετά τα 3-3,5 χρόνια ο παιδικός σταθμός είναι απα-

● Ενθαρρύνει τους γονείς να χρησιμοποιούν πολύ

ραίτητος. Είναι η στιγμή που το παιδί αρχίζει να διευ-

σπάνια την τιμωρία σαν μέρος της πειθαρχίας.

ρύνει τον κύκλο των δραστηριοτήτων και επαφών του,

Η τιμωρία πρέπει όμως να ακολουθεί άμεσα την

να εγκαταλείπει το άμεσο οικογενειακό του περιβάλ-

κακή πράξη, να είναι σύντομη και να σέβεται τα

λον και να εντάσσεται σε ομάδες συνομηλίκων. Είναι

συναισθήματα του παιδιού και την προσωπικό-

η ηλικία του παιχνιδιού χωρίς καθήκοντα και υποχρε-

τητά του. Ένα ευαίσθητο παιδί μπορεί να κα-

ώσεις.

ταρρακωθεί με ένα είδος τιμωρίας που μπορεί

Μέσα από το παιχνίδι του δίνεται η ευκαιρία να

αντίθετα να είναι ιδανική για ένα ζωηρό, δύσκο-

μάθει τους βασικούς κανόνες της κοινωνικής ζωής, να

λο παιδί.

συνυπάρχει με τα συνομήλικά του παιδιά, να συνεργά-

● Υπενθυμίζει στους γονείς ότι αποτελούν πρό-

ζεται, να μοιράζεται.

τυπα για μίμηση. Επισημαίνει ότι η απώλεια

Θα μάθει να ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των

ψυχραιμίας και η χρήση σωματικής βίας από

άλλων και να σέβεται τους κανόνες γιατί το βασικό-

μέρους τους, αποτελούν πρότυπο για το παιδί

τερο στοιχείο κοινωνικοποίησης είναι η εκμάθηση και

για το πώς θα επιλύει στο μέλλον το ίδιο τις συ-

η αποδοχή των κανόνων συναλλαγής σε μια ομάδα, ο

γκρούσεις.

σεβασμός των άλλων αλλά και του εαυτού.

Ύπνος

Βοηθιέται στο να αποκτήσει γνώση με δομημένο

τρόπο και να αναπτύξει νοητικές δεξιότητες.

Είναι συχνό πρόβλημα σε αυτήν την ηλικία. Αρνούνται

να πάνε στο κρεβάτι τους, ζητούν να κοιμηθούν στο

Οι γονείς πρέπει να ενημερωθούν ότι οι πρώτες μέ-

κρεβάτι των γονέων, ξυπνούν τη νύχτα, φοβούνται. Σε

ρες θα είναι δύσκολες για το παιδί, ακόμα και αν έχει

αυτήν την ηλικία τα περισσότερα παιδιά καταργούν

παρακολουθήσει βρεφονηπιακό σταθμό ήδη. Οι απο-

τον μεσημεριανό ύπνο. Ο ύπνος είναι και αυτός ένας

χωρισμοί είναι πάντα δύσκολοι. Το παιδί αφήνει τις

τομέας της ζωής τους όπου κατακτούν την ανεξαρτη-

γνώριμες συνήθειές του, τον χώρο του, χάνει την ασφά-

σία τους.

λεια του σπιτιού του αλλά κερδίζει την αυτονομία του.

Ο παιδίατρος:

Όρια-πειθαρχία

● Ενθαρρύνει τους γονείς να σεβαστούν τους βιο-

Ο παιδίατρος συζητά με τους γονείς τη σημασία της

ρυθμούς του παιδιού. Παιδιά που χρειάζονται

πειθαρχίας. Οι γονείς, αν και αναγνωρίζουν τη σημα-

λιγότερο ύπνο μπορούν να πηγαίνουν στο κρε-

βάτι λίγο αργότερα.

83

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

● Συνιστά ένα παραμύθι, μια αγκαλιά πριν τον

μπορεί να διαφύγουν μέχρι αυτήν την ηλικία αδιάγνω-

ύπνο, ένα αναμμένο φωτάκι στο δωμάτιό τους,

στα. Η αξιοποίηση των γνωστικών τους ικανοτήτων

χαλαρωτική μουσική που θα τα βοηθήσει να πε-

και η προστασία που τους προσφέρει η οικογένεια, τα

ράσουν τη δύσκολη φάση ανώδυνα.

διευκολύνουν ως έναν βαθμό να αναπτύξουν μηχανι-

● Συνιστά τα όρια σχετικά με τον ύπνο να έχουν

σμούς αναπλήρωσης.

τεθεί από πριν και να τηρούνται. Οι γονείς δεν

● Οι συχνές εκρήξεις αποδίδονται στην ηλικία του

θα πρέπει να ενδίδουν σε αιτήματα όπως «ένα

παιδιού όπου φυσιολογικά αναμένονται διακυ-

ποτήρι νερό», «ένα παραμύθι ακόμα» που πα-

μάνσεις στη συμπεριφορά.

ρατείνουν τη διαδικασία.

● Η δυσκολία του να ζητήσει βοήθεια ή παρηγο-

ριά αποδίδεται στον «ανεξάρτητο» χαρακτήρα

ΕίΔίκα ΘΕμαΤα

του.

● Η απροθυμία του να παίξει με συνομήλικα παι-

Διαταραχές του αυτιστικού φάσματος

διά αποδίδεται στην έλλειψη ευκαιριών. Άλλω-

Η ορολογία έχει υιοθετηθεί πλέον στην πρόσφατη

στε, συνήθως συμμετέχει με χαρά και ενθου-

αναθεώρηση του Διαγνωστικού και Στατιστικού Εγ-

σιασμό σε έντονα σωματικά παιχνίδια με τους

χειριδίου των Ψυχιατρικών Νόσων της Αμερικάνικης

γονείς ή τα αδέλφια του.

Ψυχιατρικής Εταιρείας (DSM-V). Πρόκειται για μια

● Η ιδιοσυγκρασιακή ομιλία του συχνά ερμηνεύε-

ομάδα νευροαναπτυξιακών διαταραχών που χαρα-

ται σαν δείγμα ιδιαίτερης εξυπνάδας.

κτηρίζεται από ελλείμματα στην κοινωνική επικοινω-

νία και αλληλεπίδραση σε πολλά πλαίσια λειτουργίας

● Οι σοβαρές δυσκολίες στο φαγητό συνήθως

του παιδιού, καθώς και από περιορισμένα, επαναλαμ-

αποδίδονται σε λάθος πρακτικές, μέχρι που οι

βανόμενα και στερεότυπα πρότυπα συμπεριφοράς και

γονείς τελικά αναγκάζονται να καταφύγουν

ενδιαφερόντων. Συχνά τα παιδιά αυτά εκδηλώνουν

στον παιδίατρο.

ασυνήθιστο ενδιαφέρον στα αισθητηριακά χαρακτη-

Οι δυσκολίες συνήθως εκδηλώνονται με την έναρ-

ριστικά του περιβάλλοντος (όπως ήχους, φώτα, μυρω-

ξη παιδικού σταθμού ή προνήπιου, όπου αυξάνονται

διές, γεύσεις, υφές, θερμοκρασία ή πόνο) ή δυσκολία

οι απαιτήσεις για κοινωνική αλληλεπίδραση.

στην επεξεργασία τους που εκδηλώνεται ως υπερευ-

● Δεν δείχνει ενδιαφέρον για τα άλλα παιδιά,

αισθησία ή μειωμένη ανταπόκριση σε αυτά. Τα βασι-

απομονώνεται.

κά ελλείμματα στην προλεκτική επικοινωνία και την

● Ακόμα και αν δείξει ενδιαφέρον δεν γνωρίζει το

κοινωνικο-συναισθηματική αμοιβαιότητα είναι παρό-

«πώς» και πλησιάζει τα άλλα παιδιά με μονομε-

ντα στα παιδιά με αυτισμό στην πρώιμη αναπτυξια-

ρή και παράξενο τρόπο.

κή περίοδο, όμως μπορεί να αλλάξουν έκφραση στην

● Δεν μοιράζεται κάτι που το ενδιαφέρει (ένα

πορεία της ανάπτυξης, κυρίως στις ελαφρότερες περι-

παιχνίδι, μια ζωγραφιά) με ένα άλλο παιδί, δεν

πτώσεις. Οι αδυναμίες συγκαλύπτονται και οι συμπε-

περιμένει τη σειρά του.

ριφορές τροποποιούνται μέσα από αντισταθμιστικές

● Δεν κατανοεί απλές καταστάσεις γύρω του, τη

στρατηγικές που έχει επινοήσει ή έχει εκπαιδευτεί το

συμπεριφορά και τις διαθέσεις των άλλων παι-

παιδί να χρησιμοποιεί. Παρόλα αυτά, όταν οι κοινωνι-

διών και δυσκολεύεται να βγάλει νόημα με απο-

κές απαιτήσεις ξεπεράσουν τις ικανότητες του παιδιού

τέλεσμα να βιώνει έντονο άγχος, σύγχυση και

γίνεται εμφανής πια η λειτουργική έκπτωση στην κοι-

απόρριψη που οδηγούν σε εκρήξεις, ακόμα και

νωνικότητα και επικοινωνία και αναγνωρίζεται η δια-

επιθετικότητα, απέναντι στα άλλα παιδιά. Πέ-

ταραχή. Για αυτό και η διάγνωση σε μεγαλύτερη ηλι-

φτει στο πάτωμα, κρύβεται κάτω από τα τραπέ-

κία θα πρέπει να βασιστεί στην πρόσφατη εικόνα του

ζια, πετάει αντικείμενα, σπρώχνει, χτυπάει και

παιδιού σε συνδυασμό με το αναπτυξιακό ιστορικό.

κλωτσάει.

αναγνώριση του αυτισμού από τον παιδίατρο

● Δυσκολεύεται να προσαρμοστεί σε κοινό πρό-

στην ηλικία των τεσσάρων χρόνων

γραμμα με τα άλλα παιδιά.

Τα παιδιά με σοβαρή διαταραχή που συνήθως έχουν

● Δεν είναι σε θέση να παίξει δημιουργικά με ένα

αναγνωριστεί σε μικρότερη ηλικία, μπορεί στην ηλικία

παιχνίδι και στερείται φαντασίας. Μπορεί όμως

των τεσσάρων ετών να παρουσιάζουν ακόμη τα πρώ-

να είναι ιδιαίτερα ικανό στο κατασκευαστικό

ιμα ελλείμματα στην κοινωνικότητα και επικοινωνία

παιχνίδι. Συχνά απορροφάται σε ένα παιχνίδι

(βλέπε: Πρώιμη αναγνώριση του αυτισμού από τον

στερεότυπο και επαναλαμβανόμενο που απο-

παιδίατρο στην ηλικία 18 μηνών).

κλείει τα άλλα παιδιά.

Τα «ικανότερα» παιδιά με τα ηπιότερα ελλείμματα

● Ο προφορικός του λόγος μπορεί επιφανειακά να

84

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

είναι ανεπτυγμένος, όμως είναι ένας επαναλη-

συμπεριφορές, ανάλογα με το φύλο τους, στο

πτικός μονόλογος που δεν στοχεύει στην επικοι-

ντύσιμο και στο παιχνίδι. Είναι περισσότερο

νωνία. Μπορεί να ηχολαλεί μαθημένες φράσεις

ενήμερα των ανατομικών διαφορών των γεννη-

από καρτούν ή διαφημιστικά σποτ. Αναφέρεται

τικών οργάνων.

στον εαυτό του σε δεύτερο ή τρίτο πρόσωπο.

● Μετά τον 5ο χρόνο έχουν κατακτήσει τη στα-

● Δεν διαθέτει αντισταθμιστικούς τρόπους επι-

θερότητα του φύλου και ενδιαφέρονται για τις

κοινωνίας μέσα από τη γλώσσα του σώματος για

διαφορές ανάμεσα στο αρσενικό και το θηλυκό.

να καλύψει τα ελλείμματα στη γλωσσική επικοι-

νωνία.

Σεξουαλικότητα – Αυνανισμός

● Όταν χαίρεται, είναι φορτισμένο ή βαριέται,

Σε αυτήν την ηλικία κορυφώνεται η ενασχόληση με

παρουσιάζει στερεοτυπίες απλές ή και σύνθετες

τη σεξουαλικότητα, τη δική τους αλλά και των άλλων.

που ακολουθούν έναν τελετουργικό τρόπο εκτέ-

Προσπαθούν να ανακαλύψουν τις διαφορές ανάμεσα

λεσης. Συχνά έχει ανάγκη να κάνει τα πράγματα

στο ανδρικό και το γυναικείο φύλο. Εξερευνούν το

με πολύ συγκεκριμένο τρόπο ή σειρά και αντι-

σώμα τους, το σώμα των άλλων παιδιών, ακόμα και

δρά έντονα σε οποιαδήποτε παρέμβαση.

των γονέων. Παίζουν με τα γεννητικά τους όργανα,

● Έχει ασυνήθιστα αισθητηριακά ενδιαφέροντα

αγγίζουν το στήθος της μητέρας ή παίζουν παιχνίδια

και περίεργες αντιδράσεις σε οσμές, γεύσεις,

ρόλων όπως «μαμά-μπαμπάς», «γιατρός-άρρωστος».

υφές, φώτα και ήχους. Μπορεί να αντιδρά σε

Σε αυτήν την ηλικία, σταδιακά διαμορφώνεται ο

αγγίγματα, να κλείνει τα αυτιά του σε ήχους,

κοινωνικός ρόλος του φύλου. Μέσα από το παιχνίδι

να μυρίζει τα παιχνίδια, να μην ανέχεται υλικά

εξερευνούν τις διαφορετικές φυλετικές ταυτότητες και

όπως άμμο, πλαστελίνη, δακτυλομπογιές.

προοδευτικά μαθαίνουν ότι το φύλο είναι ένα σταθερό

● Κατακλύζεται από περίεργους φόβους. Αναστα-

ανατομικό χαρακτηριστικό.

τώνεται εύκολα, κλαίει, ουρλιάζει. Μπορεί να

Ο παιδίατρος:

φοβηθεί ένα παιχνίδι, το κουκλοθέατρο ή μια

● Καθησυχάζει τους γονείς και τους διαβεβαιώνει

συνηθισμένη κατάσταση.

ότι αυτή η συμπεριφορά είναι απόλυτα φυσιο-

● Το διαιτολόγιό του μπορεί να είναι εξαιρετικά

λογική και αποτελεί ένα στάδιο της γνωστικής

περιορισμένο. Είναι πολύ επιλεκτικό, μπορεί να

και κοινωνικο-συναισθηματικής ανάπτυξης.

προσκολληθεί σε αισθητηριακά χαρακτηριστι-

Υπερβολική αναστάτωση και αντίδραση των γο-

κά της τροφής όπως σχήμα, χρώμα, υφή, οσμή

νέων καταστέλλει παροδικά αλλά αργότερα επι-

ή γεύση, ακόμα και στον λογότυπο ή την ετικέτα

τείνει τη συμπεριφορά ή δημιουργεί στο παιδί

ενός τροφίμου. Συχνά καταπίνει χωρίς να μασά

αισθήματα ντροπής και φόβου.

τις τροφές.

● Ενθαρρύνει τους γονείς να λένε στα παιδιά τους

ότι το ενδιαφέρον τους για το σώμα τους είναι

Ταυτότητα φύλου

υγιές και φυσιολογικό, αλλά η γύμνια και το σε-

Η ταυτότητα του φύλου αφορά στην υποκειμενική αί-

ξουαλικό παιχνίδι δεν είναι γενικά αποδεκτά σε

σθηση του παιδιού ως αγοριού ή κοριτσιού (αρσενικό

δημόσιο χώρο, είναι μια προσωπική υπόθεση.

ή θηλυκό) και δεν ταυτίζεται με τη σεξουαλική φαντα-

● Συστήνει στους γονείς να μην τα εκθέτουν στο

σίωση και τη σεξουαλική δραστηριότητα. Ο σχηματι-

γυμνό τους σώμα και πολύ περισσότερο σε με-

σμός της ταυτότητας είναι το αποτέλεσμα της αλλη-

ταξύ τους σεξουαλική συμπεριφορά.

λεπίδρασης βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών

● Διαβεβαιώνει τους γονείς ότι ο αυνανισμός είναι

παραγόντων.

φυσιολογική και υγιής συμπεριφορά, αλλά αφο-

Η πορεία ανάπτυξης των στοιχείων ταυτότητας φύ-

ρά το ίδιο το παιδί στον προσωπικό του χώρο.

λου στα παιδιά μέχρι τα 5 έτη είναι η ακόλουθη:

Τους αποτρέπει από το να χτυπήσουν το χέρι

● Στο τέλος του πρώτου χρόνου, τα νήπια είναι

του παιδιού επειδή αυνανίζεται, γιατί έτσι του

σε θέση να διακρίνουν τη διαφορετικότητα του

περνούν ένα πολύ αρνητικό μήνυμα για το σώμα

μπαμπά και της μαμάς.

του που μπορεί να επηρεάσει τη σεξουαλικότη-

● Μεταξύ του 2ου και 3ου χρόνου μπορούν να

τά του στην εφηβεία.

αναγνωρίσουν τον εαυτό τους και τους άλλους

● Ενημερώνει ότι τα παιδιά αντιγράφουν τις σε-

σαν αγόρι ή κορίτσι.

ξουαλικές συμπεριφορές που έχουν δει στο σπί-

● Με το τέλος του 3ου χρόνου, υπάρχει σαφής

τι ή στην τηλεόραση. Οι γονείς πρέπει να γνω-

προτίμηση για τους ρόλους του αγοριού ή του

ρίζουν πως αυτή η συμπεριφορά για τα παιδιά

κοριτσιού. Αρχίζουν να δείχνουν διαφορετικές

είναι ένα παιχνίδι.

85

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

● Επισημαίνει στους γονείς ότι πρέπει να προ-

κριβής λόγος είναι σωστότερο από ψέμα σε αυτήν την

στατεύουν και να προφυλάσσουν το παιδί από

ηλικία.

υπερβολική έκθεση σε σεξουαλικές συμπεριφο-

Αναγνωρίζει τα δικαιώματα των άλλων αλλά δεν τα

ρές όπως τηλεοπτικά προγράμματα που απευ-

σέβεται πάντα, γιατί εξακολουθεί να κυριαρχείται από

θύνονται σε ενήλικες.

τις δικές του ανάγκες. Κάποιες φορές δείχνει ανιδιο-

● Ενθαρρύνει τους γονείς να απαντούν σε ερωτή-

τελή συμπάθεια και ενδιαφέρον για άλλους όταν αδι-

σεις των παιδιών, αυστηρά όμως σε ότι ρωτάνε

κούνται ή όταν απλά δείχνουν λυπημένοι.

και με λεξιλόγιο που μπορούν να κατανοήσουν.

Προοδευτικά μέσα στον χρόνο οικοδομείται η

● Συστήνει στους γονείς να βάλουν κανόνες γύρω

αφηρημένη έννοια του ηθικού κώδικα.

από την αποδοχή της σεξουαλικότητας. Να

Οι γονείς πρέπει να αποφεύγουν απαξιωτικούς χα-

αποφασίσουν τον βαθμό γύμνιας που επιτρέπε-

ρακτηρισμούς που προσβάλλουν και πληγώνουν το

ται μέσα στην οικογένεια ώστε να μην δημιουρ-

παιδί.

γούν σύγχυση στο παιδί. Υπερβολικά επιτρεπτι-

κοί γονείς εκθέτουν τα παιδιά σε καταστάσεις

που δεν μπορούν να χειριστούν.

● Επισημαίνει ιδιαίτερα στους γονείς να μην χρη-

σιμοποιούν συμπεριφορές που αντιστρατεύ-

ονται το φύλο του παιδιού π.χ. μετενδυμασία,

κόμμωση, παιχνίδια.

● Ενημερώνει ότι συχνά τα παιδιά αυτής της ηλι-

κίας εκδηλώνουν ερωτική διάθεση απέναντι

στον γονέα του αντίθετου φύλου. Θέλουν να

τον παντρευτούν, να κοιμηθούν μαζί του. Οι γο-

νείς οφείλουν να είναι πολύ προσεκτικοί. Για τα

παιδιά είναι ένα παιχνίδι που όμως τα γεμίζει

σύγχυση και συγκρούσεις, για αυτό και οι γο-

νείς δεν πρέπει να ενδίδουν σε αυτό.

Έντονα σεξουαλικοποιημένη συμπεριφορά

ή εμμονή με τη σεξουαλικότητα μπορεί να απο-

τελεί σημάδι διαταραχής ή ένδειξη σεξουαλικής

κακοποίησης.

Ανάπτυξη ηθικής

Ηθική ονομάζεται ένα σύστημα αξιολόγησης των αν-

θρώπινων πράξεων. Η ανάπτυξη της ηθικής αποτελεί

βασικό πυρήνα της διαδικασίας κοινωνικοποίησης του

παιδιού. Επιτυγχάνεται σταδιακά μέσω της ταύτισης

με τους γονείς, οπότε μιμούνται και υιοθετούν πρό-

τυπα συμπεριφοράς και είναι συνέπεια της ατομικής

ανάπτυξης του παιδιού, όσον αφορά τις γνωστικές λει-

τουργίες αλλά και την κοινωνική κατανόηση.

Το τετράχρονο παιδί έχει την ικανότητα να κάνει

λογικούς συλλογισμούς, όμως η κρίση του δεν είναι

ακόμα αναπτυγμένη. Η ηθική του είναι απλοϊκή. Έχει

μια εξαιρετικά απλουστευμένη αντίληψη του καλού και

του κακού. Κάνει ηθικές κρίσεις που βασίζονται όμως

αποκλειστικά στις επικείμενες αμοιβές ή ποινές. Οι

πράξεις του υπαγορεύονται από την επιθυμία του να

αποφύγει την τιμωρία και μόνο οι συνέπειές τους κα-

θορίζουν πόσο ηθικές ή ανήθικες είναι οι πράξεις αυτές.

Αναγνωρίζει τη διαφορά μεταξύ αλήθειας και φα-

ντασίας αλλά δεν λέει πάντα όλη την αλήθεια. Ανα-

86

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

πλήρως καταληπτός από τους άλλους. Μπορεί να δι-

2.6. Η ηλικία των 5–6 ετών

ηγηθεί μια απλή ιστορία ή τις εμπειρίες της ημέρας

χρησιμοποιώντας προτάσεις με σωστή δομή και οργά-

Γενική περιγραφή

νωση. Χρησιμοποιεί σωστά προθέσεις, χρόνους, αριθ-

μούς (ενικό-πληθυντικό) και εμπλουτιστικά του λόγου.

Καθώς η πρώιμη παιδική ηλικία φτάνει στο τέλος

Έχει πλούσιο λεξιλόγιο, καλή κατανόηση και εκτελεί

της, τα παιδιά αρχίζουν να γίνονται πιο ανεξάρτητα

ακόμη πιο σύνθετες εντολές.

και αρχίζουν να δείχνουν ενδιαφέρον για άλλα παι-

διά και ενήλικες εκτός του στενού οικογενειακού τους

Οι γνωστικές δεξιότητες αναπτύσσονται γρήγο-

περιβάλλοντος. Κατά την περίοδο αυτή οι γλωσσικές,

ρα και ο τρόπος σκέψης γίνεται πιο λογικός και επα-

επικοινωνιακές και κοινωνικές τους δεξιότητες βελτι-

γωγικός. Το παιδί των 5 χρόνων είναι ιδιαίτερα ικανό

ώνονται, ενώ οι γνωστικές δεξιότητες συνεχίζουν να

στην ταξινόμηση και κατηγοριοποίηση, αν και μπορεί

αναπτύσσονται με γρήγορο ρυθμό. Επιπλέον, τα παι-

να δυσκολεύεται να καταλάβει ότι ένα αντικείμενο

διά γίνονται όλο και πιο επιδέξια κινητικά. Μέσα από

μπορεί να έχει περισσότερα από ένα χαρακτηριστικά.

το κινητικό παιχνίδι δοκιμάζουν τις σωματικές τους

Αρχίζει να αντιλαμβάνεται τη ροή του χρόνου και τις

δυνάμεις και ταυτόχρονα, διασκεδάζουν και αλληλεπι-

χρονικές έννοιες (πριν-μετά, σήμερα-χθες-αύριο), κα-

δρούν με τους συνομηλίκους τους.

θώς και τη χρονική διαδοχή των γεγονότων.

Ο ρυθμός σωματικής αύξησης πλέον σταθεροποι-

Η βραχύχρονη και μακροπρόθεσμη μνήμη

είται. Έτσι, το ύψος αυξάνει περίπου 5 cm το χρόνο

αναπτύσσεται σε ικανοποιητικό βαθμό και το παιδί

και το βάρος 2 με 3 κιλά το χρόνο. Οι αναλογίες του

μπορεί να απομνημονεύσει ακουστικά και οπτικά ερε-

σώματος θυμίζουν περισσότερο αυτές του ενήλικα. Ο

θίσματα π.χ. μια σειρά από 4 αριθμούς ή μια σειρά από

εγκέφαλος συνεχίζει να αυξάνεται, αλλά με πολύ βρα-

εικόνες γνωστών αντικειμένων.

δύτερο ρυθμό καθώς στην ηλικία των 5 ετών έχει ήδη

Οι γενικές γνώσεις για πράγματα που χρησιμο-

αποκτήσει περίπου το 90% του βάρους και του μεγέ-

ποιεί καθημερινά, όπως τα χρήματα και το φαγητό,

θους του ενήλικα.

εμπλουτίζονται συνεχώς.

Στη χώρα μας, η ηλικία γύρω στα 5 με 5,5 έτη συ-

Μπορεί να ζωγραφίσει έναν άνθρωπο με 6 του-

μπίπτει με την έναρξη του νηπιαγωγείου.

λάχιστον μέρη σώματος (συνήθως 8 με 10) και μετρά

Σε αυτή την ηλικία το παιδί αρχίζει να μπορεί να

σωστά 10 ή και περισσότερα αντικείμενα. Γνωρίζει πε-

αποχωρίζεται πιο εύκολα και για μεγαλύτερο

ρίπου 10 χρώματα.

χρονικό διάστημα τους γονείς του, ειδικά αν έχει

Προοδευτικά, η ικανότητα εστίασης της προ-

παρακολουθήσει κάποιο πλαίσιο προσχολικής αγωγής

σοχής του παιδιού βελτιώνεται, ενώ μειώνεται η

(παιδικό σταθμό ή προνήπιο). Σιγά-σιγά αυξάνεται η

παρορμητικότητα και η αυξημένη κινητικότητα των

ανεξαρτητοποίησή του και αρχίζει να κάνει σχέσεις με

προηγούμενων χρόνων, διευκολύνοντας έτσι τη δι-

τα άλλα παιδιά και ενήλικες. Μαθαίνει να ακολουθεί

αδικασία της μάθησης. Η ικανότητα του παιδιού να

κανόνες και οδηγίες και μπορεί να συμμετέχει σε ομα-

συγκεντρώνεται σε μια δραστηριότητα και να δέχεται

δικές δραστηριότητες. Το παιχνίδι του γίνεται πιο συ-

υποδείξεις την ώρα που παίζει, σχετίζεται με τον τρό-

νεργατικό και μαθαίνει να περιμένει τη σειρά του και

πο που είναι πιθανό να ανταποκρίνεται και μέσα στη

να μοιράζεται. Ταυτόχρονα, το φανταστικό παιχνίδι

σχολική τάξη.

γίνεται όλο και πιο σύνθετο και το παιδί χαίρεται να

Οι κινητικές ικανότητες συνεχίζουν να βελτιώ-

υποδύεται φανταστικούς ήρωες, καταλαβαίνοντας τη

νονται και έτσι το παιδί των 5 χρόνων μπορεί να χορο-

διαφορά μεταξύ φανταστικού και πραγματικού.

πηδά με διάφορους τρόπους, να πηδά σε μεγαλύτερη

Το παιδί των 5 ετών μπορεί να εκφράζει ένα ευρύ

απόσταση και να σκαρφαλώνει. Στέκεται στο ένα πόδι

πεδίο συναισθημάτων. Μαθαίνει να ελέγχει τα συ-

για τουλάχιστον 5 δευτερόλεπτα και κάνει 5 βήματα

ναισθήματά του ανάλογα με την κατάσταση και αντι-

στο ένα πόδι. Μπορεί να υποστηρίζει την κίνηση στην

λαμβάνεται τις συναισθηματικές αποχρώσεις των κοι-

κούνια και μαθαίνει να κάνει τούμπες.

νωνικών συναλλαγών. Είναι λιγότερο εγωκεντρικό και

Πριν την έναρξη του σχολείου είναι ικανό να εκτε-

δείχνει ενδιαφέρον και συμπάθεια για τους άλλους.

λεί ταυτόχρονα πολλαπλές και σύνθετες κινητικές

Καθώς ένα αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα το περ-

δεξιότητες (όπως να κάνει πετάλια, να διατηρεί την

νάει με φίλους και άλλους ανθρώπους εκτός σπιτιού,

ισορροπία και να κατευθύνει το τιμόνι, ενώ κάνει πο-

οι γονείς θα πρέπει να ενθαρρύνουν τις φιλίες του

δήλατο). Καθώς το παιδί ανακαλύπτει τις νέες του δε-

παιδιού τους και να σέβονται την αυξανόμενη επιρροή

ξιότητες, του γεννάται το ενδιαφέρον να δοκιμάσει τις

των συνομηλίκων του.

σωματικές του δυνάμεις. Πόσο γρήγορα τρέχει, πόσο

Μιλάει πλέον πολύ καθαρά και ο λόγος του είναι

μακριά πετάει τη μπάλα κ.ά. Μαθαίνοντας πώς δου-

87

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

λεύει το σώμα του, αποκτά την εμπιστοσύνη, αλλά και

Σημαντικός στόχος της επίσκεψης των 5 με 6 ετών

τις δεξιότητες που χρειάζεται για να χαίρεται τις αθλη-

είναι ο παιδίατρος να εκτιμήσει την ετοιμότητα του

τικές δραστηριότητες και να συμμετέχει σε ατομικά ή

παιδιού για την έναρξη του σχολείου.

ομαδικά αθλήματα.

Γνώση σχετικά με τις αξίες, τις εκπαιδευτικές

Αντίστοιχα εξελίσσεται και η λεπτή κινητικότη-

προσδοκίες της οικογένειας και τη σταθερότητα στην

τα. Ο τρόπος που πιάνει το μολύβι είναι πιο ώριμος,

υποστήριξη της εκπαίδευσης, είναι σημαντικές πληρο-

χρησιμοποιώντας τη δυναμική τριποδική σύλληψη και

φορίες που ο παιδίατρος μπορεί να έχει σε αυτή την

η κίνηση του μολυβιού γίνεται από τα δάκτυλα και όχι

επίσκεψη.

από τον καρπό ή τον πήχη. Με τον κατάλληλο οπτι-

Ανασκόπηση του ατομικού ιστορικού σχετικά με

κο-κινητικό συντονισμό μπορεί και αντιγράφει τρί-

παράγοντες κινδύνου (όπως προωρότητα, πολύ χα-

γωνο, γράφει το όνομά του και χρησιμοποιεί καλά το

μηλό βάρος γέννησης, διαταραχή ακοής, δυσαρμονία

ψαλίδι. Στην ηλικία αυτή πρέπει να έχει εδραιωθεί η

στην οικογένεια, ψυχική νόσος) που μπορεί να έχουν

πλευρίωση.

επίδραση στις γνωστικές δεξιότητες και στην κοινω-

Ο καλύτερος κινητικός συντονισμός επιτρέπει στο

νική μάθηση, χρειάζεται να γίνει αναλυτικά εφόσον η

παιδί να αποκτήσει μεγαλύτερη ανεξαρτησία στις κα-

επίσκεψη αυτή γίνεται από παιδίατρο που δεν παρα-

θημερινές του δραστηριότητες. Έτσι, χρησιμοποιεί

κολουθεί συστηματικά και διαχρονικά το παιδί.

καλά το πιρούνι και το κουτάλι και μερικές φορές το

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι και το οικογενειακό

μαχαίρι π.χ. για να απλώσει μαρμελάδα σε μια φέτα

ιστορικό για μαθησιακές δυσκολίες, καθώς η δυσλεξία

ψωμί. Πλένει τα δόντια του πιο αποτελεσματικά, πη-

και άλλες μαθησιακές δυσκολίες έχουν κληρονομική

γαίνει μόνο του στην τουαλέτα και μπορεί να ντύνεται

προδιάθεση.

και να ξεντύνεται ανεξάρτητα.

Ολοκληρώνοντας την επίσκεψη, ο παιδίατρος πρέ-

Τα περισσότερα παιδιά στην ηλικία των 5 ετών

πει να έχει μια συνολική εικόνα για τις γλωσσικές,

ελέγχουν τους σφιγκτήρες, τόσο την ημέρα όσο

κοινωνικές και κινητικές δεξιότητες του παιδιού, την

και τη νύχτα. Υπάρχει όμως ένα σημαντικό ποσοστό

ικανότητά του να συγκεντρώνεται και να ολοκληρώνει

παιδιών, 15–20% που δεν έχει αποκτήσει την ικανότη-

δραστηριότητες, να εκτελεί εντολές και γενικά για το

τα ελέγχου της ούρησης κατά τη διάρκεια της νύχτας

επίπεδο ωριμότητάς του.

(πρωτοπαθής νυχτερινή ενούρηση). Πρόκειται για μια

Έτσι, είναι σε θέση να αναγνωρίσει δυσκολίες σε

κατάσταση για την οποία δεν ευθύνεται το παιδί, συ-

τομείς της ανάπτυξης που μπορεί να επηρεάσουν τη

χνά σχετίζεται με κληρονομικότητα και με τη σωστή

σχολική ένταξη.

αντιμετώπιση υποχωρεί αυτόματα σε ποσοστό 15%

Ανάλογα με το βαθμό της δυσκολίας, ο παιδίατρος

κάθε χρόνο.

είτε θα δώσει στους γονείς οδηγίες που προάγουν τη

Καθώς πλησιάζει προς τα έκτα γενέθλια, το παιδί

σχολική ετοιμότητα, είτε θα παραπέμψει το παιδί για

επιθυμεί να ενεργεί ανεξάρτητα, αλλά δεν είναι ακόμη

διαγνωστική αξιολόγηση και αντιμετώπιση (βλ. ειδικά

έτοιμο να κάνει σταθερά σωστές επιλογές και να παίρ-

θέματα: Σχολική Ετοιμότητα).

νει σωστές αποφάσεις. Χρειάζεται ακόμη επίβλεψη

και καθοδήγηση σε θέματα ασφάλειας στο σπίτι, στην

Ζητήματα επικέντρωσης

παιδική χαρά και στη γειτονιά.

Πρώτη προτεραιότητα αποτελούν πάντα οι ανησυ-

Οι γονείς χρειάζεται να συνεχίσουν να βάζουν κα-

χίες των γονέων. Επιπλέον θέματα για συζήτηση σε

τάλληλα όρια, ενώ παράλληλα ενθαρρύνουν και προ-

αυτή την επίσκεψη είναι:

άγουν την αυξανόμενη ανεξαρτησία του παιδιού τους.

● Όρια και πειθαρχία.

Τα παιδιά χρειάζονται κανόνες για το πώς να αλλη-

● Οικογενειακές συνήθειες.

λεπιδρούν, αλλά και να αποφεύγουν τους ξένους. Σε

● Φυσική δραστηριότητα.

αυτή την ηλικία δεν είναι έτοιμα να περνάνε το δρόμο

● Παρακολούθηση τηλεόρασης.

μόνα τους και χρειάζονται επίβλεψη από τους ενήλι-

κες στο κολύμπι και στα αθλήματα με νερό.

● Σχολική ετοιμότητα.

Στην επίσκεψη των 5 με 6 ετών, ο παιδίατρος μπο-

● Συμβάντα στην οικογένεια.

ρεί να μιλήσει με το παιδί για την οικογένεια, τους φί-

● Ασφάλεια (στο πεζοδρόμιο, στο αυτοκίνητο,

λους, τα ενδιαφέροντά του και για το σχολείο. Δίνε-

στο νερό, πρόληψη σεξουαλικής κακοποίησης,

ται έτσι η ευκαιρία στον παιδίατρο να αναπτύξει μια

πρόληψη φωτιάς, όπλα κ.ά.).

άμεση σχέση με το παιδί και να το ενθαρρύνει να ανα-

λάβει κάποιες ευθύνες για τις καθημερινές συνήθειες

κατά την επίσκεψη των 5 με 6 ετών ο παιδία-

π.χ. πλύσιμο δοντιών, πλύσιμο χεριών.

τρος μπορεί να ενθαρρύνει μια πιο αναλυτική

88

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

συζήτηση για την ανάπτυξη του παιδιού θέτο-

● Αντιγράφει τετράγωνο, τρίγωνο και άλλα γεω-

ντας τις ακόλουθες ερωτήσεις στους γονείς:

μετρικά σχήματα.

● Έχετε κάποια ανησυχία σχετικά με την ανάπτυ-

● Μπορεί να γράψει μερικά γράμματα ή αριθμούς.

ξη του παιδιού σας, π.χ. πώς κινείται, πώς μιλάει,

● Μπορεί να γράψει το όνομά του.

πώς παίζει με τα άλλα παιδιά, πώς ζωγραφίζει,

● Κόβει με το ψαλίδι.

πώς γράφει το όνομά του ή τα γράμματα κλπ.;

● Χρησιμοποιεί καλά πιρούνι και κουτάλι και με-

● Έχετε κάποια ανησυχία σχετικά με τη διάθεση

ρικές φορές το μαχαίρι τραπεζιού π.χ. για να

ή τη συμπεριφορά του παιδιού σας; π.χ. συγκε-

απλώσει μαρμελάδα στο ψωμί.

ντρώνεται, κουνιέται όλη την ώρα, είναι επιθε-

τικό ή είναι συχνά θυμωμένο και εκνευρισμένο

κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη

κ.ά.;

● Μπορεί να δέχεται κανόνες.

● Η νηπιαγωγός, σας έχει θέσει κάποιο θέμα σχε-

● Δείχνει ενδιαφέρον και συμπάθεια για τους άλ-

τικά με την ανάπτυξη ή τη συμπεριφορά του

λους.

παιδιού σας;

● Δείχνει περισσότερη ανεξαρτησία, π.χ. μπορεί

● Έχετε κάποια ανησυχία σχετικά με το αν το παι-

να επισκεφτεί το γειτονικό διαμέρισμα μόνο του

δί σας είναι έτοιμο να ξεκινήσει το σχολείο;

(χρειάζεται ακόμα επίβλεψη από ενήλικα).

● Οι φιλίες αρχίζουν να γίνονται σημαντικές. Θέ-

κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ο παιδίατρος

λει να ευχαριστεί τους φίλους του και να μοιάζει

έχει τη δυνατότητα να παρατηρήσει:

με τους φίλους του.

● Αλληλεπίδραση γονέα-παιδιού (σεβασμός, προσ-

● Το παιχνίδι του είναι πιο συνεργατικό.

δοκίες, εκτίμηση, κριτική στάση, αποδοχή).

● Μερικές φορές είναι απαιτητικό και κάποιες

● Συμπεριφορά προς άλλους (φιλικό, ντροπαλό,

φορές πολύ συνεργάσιμο.

συνεργάσιμο, ευγενικό).

● Μπορεί να αντιληφθεί τη διαφορά μεταξύ φα-

● Επίπεδο συγκέντρωσης, προσοχής ή κινητικό-

νταστικού και πραγματικού.

τητας του παιδιού.

● Του αρέσει το τραγούδι, ο χορός και το θεατρικό

● Ομιλία. Συντακτικό, γραμματική, λεξιλόγιο, πε-

παιχνίδι.

ριεχόμενο ομιλίας αντίστοιχα με την ηλικία του.

Επικοινωνία/Γλωσσική ανάπτυξη

Παρακολούθηση της ανάπτυξης

● Μιλάει καθαρά.

● Μπορεί να διηγηθεί μια απλή ιστορία χρησιμο-

Συζητούμε πάντοτε τις παρατηρήσεις και τις

ποιώντας ολοκληρωμένες προτάσεις και έχο-

ανησυχίες των γονέων σχετικά με την ανάπτυξη

ντας αρχή, μέση και τέλος.

του παιδιού, τη συμπεριφορά του, την όραση ή

την ακοή του.

● Χρησιμοποιεί σωστά τον παρελθόντα και μέλ-

λοντα χρόνο καθώς και τον πληθυντικό αριθμό.

κινητική ανάπτυξη

● Χρησιμοποιεί περισσότερες από 2000 λέξεις.

αδρή κινητικότητα

● Μπορεί να προσδιορίσει απλές έννοιες.

● Στέκεται στο ένα πόδι για τουλάχιστον 5 δευτε-

● Μπορεί να επαναλάβει μια πρόταση με 6 έως 8

ρόλεπτα (5–10 sec).

λέξεις.

● Κάνει 5-10 βήματα κουτσό.

● Λέει το ονοματεπώνυμό του και τη διεύθυνσή

του.

● Πηδά προς τα πίσω με τα πόδια ενωμένα.

● Απαντά σε ερωτήσεις που ξεκινούν με «γιατί».

● Κάνει κούνια μόνο του και σκαρφαλώνει.

● Κατεβαίνει τις σκάλες με άνεση αλλάζοντας τα

Γνωστική ανάπτυξη

πόδια.

● Μετράει 10 ή περισσότερα αντικείμενα.

● Μπορεί να πηδήξει τρέχοντας πάνω από μισό

● Μπορεί να ζωγραφίσει έναν άνθρωπο με τουλά-

μέτρο.

χιστον 6 μέρη σώματος.

● Πετά και πιάνει μπάλα.

● Γνωρίζει 6 με 10 χρώματα.

Λεπτή κινητικότητα

● Αναγνωρίζει κάποια γράμματα ή αριθμούς

εκτός σειράς.

● Ώριμη σύλληψη του μολυβιού (δυναμική τριπο-

δική).

● Καταλαβαίνει τις χρονικές έννοιες πριν-μετά,

σήμερα-χθες-αύριο.

89

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

● Επαναλαμβάνει μια σειρά από 4 αριθμούς

Η οριοθέτηση προϋποθέτει κανόνες σαφείς, ίδιους

(ακουστική μνήμη).

για όλους, χωρίς διαφοροποιήσεις. Μόνο έτσι το παιδί

● Γνωρίζει τις ημέρες της εβδομάδας (ακολουθίες).

μαθαίνει, εκτιμά, αποφεύγει τιμωρίες και ανταμοιβές

και δεν ζηλεύει τα αδέλφια του.

αυτοεξυπηρέτηση

Είναι μια διαδικασία αμφίδρομη και έχει ως αποτέ-

● Ντύνεται και ξεντύνεται μόνο του ή με ελάχιστη

λεσμα όχι μόνο τον σεβασμό στα όρια του άλλου αλλά

βοήθεια.

και τη μη καταπάτηση των προσωπικών ορίων του

● Χρησιμοποιεί την τουαλέτα μόνο του.

παιδιού. Τώρα οι γονείς μπορούν να εξηγήσουν στο

● Πλένει τα δόντια του αποτελεσματικά.

παιδί τους την έννοια των ορίων με βάση κανόνες και

● Τρώει χωρίς βοήθεια.

αυτό να μπορεί να γίνει αντιληπτό.

Η εξέλιξη της κοινωνικότητας και της ηθικής προ-

Ενδείξεις παραπομπής

σωπικότητας σε αυτή την ηλικία, το βοηθούν να αντι-

● Δυσκολίες στον εκφραστικό λόγο:

λαμβάνεται δυσκολότερους και πιο σύνθετους κανό-

• αρθρωτικές ή/και φωνολογικές δυσκολίες

νες που αφορούν στην κοινωνική συμπεριφορά.

(όπως αντιμεταθέσεις, αντικαταστάσεις,

Καθώς τα παιδιά 5 με 6 ετών αποκτούν νέες εμπει-

παραλείψεις γραμμάτων ή συλλαβών π.χ.

ρίες, αρχίζουν φυσιολογικά να δοκιμάζουν εάν οι

πότρα-πόρτα, λόδι-ρόδι).

κανόνες μπορούν να αλλάξουν τώρα που έχουν γίνει

• μορφοσυντακτικές δυσκολίες (μη σωστή

μεγαλύτερα. Συχνά οι κανόνες χρειάζεται να επανα-

χρήση της γραμματικής και του συντακτι-

τοποθετούνται ώστε να υποστηριχθεί η κατάλληλη

κού).

συμπεριφορά, η σωματική αλλά και συναισθηματική

• δυσκολίες στη ροή της ομιλίας.

ασφάλεια καθώς και η ηθική ανάπτυξη του παιδιού.

• φτωχό λεξιλόγιο.

Ο παιδίατρος εξηγεί στους γονείς ότι:

• περιορισμένη περιγραφική/αφηγηματική

● Απαιτείται σταθερότητα και συνέπεια στην

ικανότητα.

εφαρμογή των ορίων.

● Δυσκολίες στον αντιληπτικό λόγο.

● Η απόκτηση ορίων, ο σεβασμός των ορίων των

● Αδιαφοροποίητη πλευρίωση.

άλλων και η απαίτηση για το σεβασμό των δι-

● Δυσκολία στις γραφο-κινητικές δεξιότητες.

κών μας είναι σημαντικές δεξιότητες για τη ζωή.

● Αδεξιότητα και μη καλός συντονισμός των κινή-

● Στόχος της οριοθέτησης είναι να μάθει το παιδί

σεων.

την κατάλληλη συμπεριφορά και όχι να τιμωρηθεί.

● Κοινωνικό-συναισθηματικές δυσκολίες (σοβα-

● Σε αυτή την ηλικία μπορούν να διδάξουν στο

ρές δυσκολίες στον αποχωρισμό, στις σχέσεις

παιδί τους τη διαφορά μεταξύ σωστού και λά-

με τους συνομηλίκους, στο ομαδικό παιχνίδι

θους, καθώς είναι σε θέση να το καταλάβει και

κ.ά.).

να αναγνωρίσει το καλό και το κακό.

● Μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης/προσοχής

● Μέσα από τη συμπεριφορά που επιδεικνύουν

με ή χωρίς υπερκινητικότητα.

οι ίδιοι καθημερινά (αμοιβαίος σεβασμός μετα-

ξύ όλων των μελών, τήρηση των κανόνων από

Υποστήριξη ανάπτυξης και

όλους, σωστή διαχείριση του θυμού κ.ά.) απο-

οικογένειας

τελούν ένα θετικό πρότυπο για το παιδί τους,

τόσο ως προς το ήθος όσο και ως προς τη συ-

Όρια και πειθαρχία

μπεριφορά.

Σε αυτή την ηλικία, πολύ περισσότερο από ποτέ, πρέ-

● Πρέπει να ενθαρρύνουν και να ανταμείβουν τις

πει οι γονείς να βάζουν τα όρια της συμπεριφοράς από

καλές συμπεριφορές. Μια αγκαλιά, ένα φιλί,

κοινού.

ένα τρυφερό βλέμμα, ένα μπράβο, κάθε φορά

που το παιδί τους ανταποκρίνεται στις προσδο-

Τώρα εδραιώνονται η συνέπεια, ο σεβασμός, ο αυ-

κίες τους είναι ότι καλύτερο.

τοέλεγχος και ο έλεγχος της παρόρμησης. Οι συμπερι-

φορές αυτές είναι απαραίτητες για όλη τη ζωή. Έτσι,

● Δεν πρέπει να επιτρέπουν την παραβίαση των

σιγά-σιγά εγκαθίσταται στο παιδί η ιδέα της αυτοσυ-

κανόνων.

γκράτησης και της αυτοπειθαρχίας χωρίς τιμωρίες ή

● Δεν χρειάζεται να απειλούν διαρκώς με τιμωρί-

ανταμοιβές. Αν τα παιδιά δεν κατακτήσουν αυτές τις

ες. Μπορούν να επαναλαμβάνουν σταθερά τον

δεξιότητες σε αυτήν την ηλικία, είναι πιο δύσκολο να

κανόνα που βάζουν και να επιβραβεύουν την

τις μάθουν αργότερα.

τήρησή του.

90

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

● Πρέπει να αποφεύγουν τη σωματική τιμωρία.

Όταν το παιδί συμμετέχει σε αθλητικές δραστηριό-

● Ποτέ δεν πρέπει να συσχετίζουν την τήρηση των

τητες, θα πρέπει να λαμβάνεται μέριμνα για την ασφά-

ορίων με την αγάπη τους. Είναι σημαντικό να

λεια του χρησιμοποιώντας τον κατάλληλο προστατευ-

δείχνουν συνεχώς αγάπη και στοργή στα παιδιά

τικό εξοπλισμό π.χ. κράνος όταν κάνει ποδήλατο.

τους.

● Οι γονείς θα πρέπει να ενθαρρύνουν το παιδί

● Θα πρέπει να βοηθούν το παιδί τους να μάθει

τους να είναι σωματικά δραστήριο τουλάχι-

να διαχειρίζεται τον θυμό του και να επιλύει τις

στον μία ώρα συνολικά κάθε μέρα. Αυτό μπο-

διαφορές που έχει με τους άλλους χωρίς χρήση

ρεί να γίνεται είτε συνεχόμενα είτε να μοιράζε-

βίας.

ται κατά τη διάρκεια της ημέρας.

● Οι γονείς ενθαρρύνονται να βρουν φυσικές δρα-

Εδραίωση οικογενειακών συνηθειών

στηριότητες που είναι ευχάριστες και μπορούν

Οι οικογενειακές σταθερές συνήθειες δημιουργούν

να ενσωματωθούν στην καθημερινή ζωή της οι-

μια αίσθηση ασφάλειας, σταθερότητας και σιγουριάς

κογένειάς τους.

στο παιδί. Όταν το παιδί είναι ήρεμο και χαλαρό είναι

πιο ευτυχισμένο και μπορεί να εστιάσει καλύτερα στη

Τηλεόραση

μάθηση. Επιπλέον, θέματα πειθαρχίας είναι πιο αντι-

Η παρακολούθηση της τηλεόρασης στην εποχή μας

μετωπίσιμα.

έχει μια αυξανόμενη επίδραση στην ανάπτυξη των

● Οι γονείς μπορούν να συζητήσουν μεταξύ τους

παιδιών. Υπάρχουν αρκετά εκπαιδευτικά προγράμ-

σχετικά με τις σημαντικές οικογενειακές συνή-

ματα που υποστηρίζουν όχι μόνο την ψυχαγωγία αλλά

θειες που είχαν ως παιδιά και να αποφασίσουν

και τις γνωστικές δεξιότητες και την ψυχοκοινωνική

ποιες από αυτές θα ήθελαν να καθιερώσουν

ανάπτυξη.

στην οικογένειά τους.

Παρ’ όλα αυτά, η υπερβολική παρακολούθηση της

● Μια πολύ σημαντική και υγιής οικογενειακή

τηλεόρασης έχει αρνητικές συνέπειες, γιατί έτσι περι-

ρουτίνα είναι να τρώει όλη η οικογένεια μαζί

ορίζεται ο χρόνος που τα παιδιά περνούν σε άλλες δρα-

στο τραπέζι, σε ένα τουλάχιστον από τα γεύ-

στηριότητες που προάγουν τη μάθηση όπως διάβασμα

ματα της ημέρας. Καθώς τα μέλη της οικογέ-

βιβλίων μαζί με τους γονείς, παιχνίδι με τους συνομη-

νειας τρώνε μαζί, συζητούν και αλληλεπιδρούν,

λίκους, εκπαιδευτικά παιχνίδια. Επιπλέον, ένας σημα-

ενδυναμώνονται οι μεταξύ τους δεσμοί και τα

ντικός αριθμός μελετών δείχνει σύνδεση μεταξύ του

μικρότερα μέλη εκπαιδεύονται στις κοινωνικές

χρόνου παρακολούθησης τηλεόρασης από τα παιδιά

δεξιότητες.

και του επιπέδου της επιθετικής συμπεριφοράς τους.

● Οι γονείς μπορούν να ενισχύσουν την αίσθηση

Έτσι, η παρακολούθηση τηλεόρασης για μεγάλο

υπευθυνότητας στο παιδί τους αναθέτοντάς του

χρονικό διάστημα φαίνεται να κάνει τα παιδιά πιο

μικρές δουλειές στο σπίτι και αναμένοντας να

επιθετικά. Αυτό μπορεί να οφείλεται στην αύξηση του

τις ολοκληρώσει. Με τον τρόπο αυτό προάγεται

αριθμού των βίαιων σκηνών στις οποίες εκτίθενται και

στο παιδί η αυτονομία, η ανεξαρτησία και η αί-

στην παθητικότητα που χαρακτηρίζει την παρακολού-

σθηση ότι είναι ικανό. Οι δουλειές που ανατίθε-

θηση της τηλεόρασης, καθώς μειώνει τις ευκαιρίες κοι-

νται πρέπει να είναι κατάλληλες για τις ικανότη-

νωνικής αλληλεπίδρασης με τους γονείς, τα αδέλφια

τες και την ηλικία του παιδιού.

και τους φίλους.

Συχνά τα παιδιά παρακολουθώντας τηλεόραση κα-

Φυσική δραστηριότητα

θυστερούν στον βραδινό τους ύπνο και αυτό συσσω-

Καθώς το παιδί των 5 με 6 χρόνων ανακαλύπτει τις

ρεύει κούραση και ευερεθιστότητα.

νέες του κινητικές δεξιότητες, του γεννάται το ενδια-

Ο παιδίατρος επισημαίνει ότι:

φέρον να δοκιμάσει νέες εμπειρίες.

● Ο χρόνος που τα παιδιά παρακολουθούν τηλεό-

Αποκτά την εμπιστοσύνη αλλά και τις δεξιότητες

ραση και παίζουν ηλεκτρονικά παιχνίδια ή είναι

που χρειάζεται για να χαίρεται τις σωματικές δρα-

στον ηλεκτρονικό υπολογιστή, δεν θα πρέπει να

στηριότητες και να συμμετέχει σε ατομικά ή ομαδικά

ξεπερνά συνολικά τις 2 ώρες κάθε μέρα.

αθλήματα.

● Στο υπνοδωμάτιο των παιδιών δεν θα πρέπει να

Επιπλέον, μέσα από το κινητικό παιχνίδι διασκεδά-

υπάρχει συσκευή τηλεόρασης. Αν υπάρχει ήδη

ζει και αλληλεπιδρά με τους φίλους του.

θα πρέπει να απομακρυνθεί.

Από αυτήν την ηλικία πρέπει οι γονείς να υποστη-

● Για να ελαχιστοποιηθεί η έκθεση του παιδιού

ρίζουν τα παιδιά τους να έχουν τακτική φυσική δρα-

στη βία και γενικά σε μη κατάλληλο υλικό για

στηριότητα.

την ηλικία του, θα πρέπει οι γονείς να γνωρίζουν

91

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

το περιεχόμενο των τηλεοπτικών και μουσικών

φρουτιέρα, πόσα μπισκότα θα μείνουν στη συ-

προγραμμάτων που παρακολουθεί. Το ίδιο

σκευασία αφού φάω 2, κ.ά.

ισχύει και για τα ηλεκτρονικά παιχνίδια που

● Να ενθαρρύνουν το παιδί να ζωγραφίζει ελεύ-

παίζει.

θερα ή δομημένα με μαρκαδόρους και ξυλο-

μπογιές χρησιμοποιώντας την τριποδική λαβή

Προαγωγή σχολικής ετοιμότητας

σύλληψης. Το παιδί προτρέπεται να αντιγράφει

Ο παιδίατρος θα πρέπει να ενθαρρύνει τους γονείς

διάφορα γεωμετρικά σχήματα.

να βοηθήσουν το παιδί τους να αναπτύξει το σύνολο

● Να ενθαρρύνουν το κινητικό παιχνίδι.

των δεξιοτήτων που χρειάζεται για να πάει στο σχο-

● Να επισκέπτονται μαζί με το παιδί μουσεία,

λείο. Μερικές από τις δραστηριότητες που μπορούν να

ζωολογικούς κήπους, θέατρα κ.ά., για να αυ-

εφαρμόσουν οι γονείς για να ενισχύσουν τους τομείς

ξήσουν τις γνώσεις του. Επίσης, μπορούν να

της ανάπτυξης που σχετίζονται με τη σχολική ετοιμό-

παρακολουθούν μαζί με το παιδί εκπαιδευτικές

τητα είναι οι ακόλουθες:

σειρές στην τηλεόραση.

● Να διαβάζουν βιβλία στο παιδί τους.

● Να συζητάνε με το παιδί καθώς κάνουν βόλτα

● Να ενθαρρύνουν το παιδί να ξαναπεί μια μικρή

στον δρόμο ή είναι στο αυτοκίνητο.

ιστορία που μόλις διάβασαν.

● Να ενθαρρύνουν το παιδί να κάθεται και να

● Να αφιερώνουν χρόνο για να συνομιλούν με το

δουλεύει ήσυχα στο τραπέζι για λίγα λεπτά με

παιδί τους.

προοδευτικά αυξανόμενο χρόνο.

● Να ενθαρρύνουν και να απαντούν σε ερωτήσεις

● Να ενθαρρύνουν τις προσπάθειες του παιδιού

του παιδιού τους.

και να μην επιβραβεύουν μόνο το καλό αποτέ-

● Να αφιερώνουν χρόνο στο παιδί για παιχνίδι,

λεσμα. Έτσι, το παιδί αποκτά εμπιστοσύνη και

αγκαλιές και τρυφερότητα.

σιγουριά στον εαυτό του.

● Να φροντίζουν να υπάρχει ένα καθημερινό

● Να έχουν στενή επικοινωνία και συνεργασία με

πρόγραμμα που το παιδί θα πρέπει να ακολου-

τις νηπιαγωγούς, ώστε να ενημερώνονται για το

θεί π.χ. σταθερότητα στην ώρα των γευμάτων,

παιδί τους, καθώς και για τη συμπεριφορά και

στην ώρα του νυχτερινού ύπνου κ.ά.

τη συμμετοχή του στην ομάδα.

● Να ενθαρρύνουν τις φιλίες του παιδιού τους.

● Να ενθαρρύνουν το παιδί τους να είναι αυτόνο-

Προσκαλώντας τους φίλους του στο σπίτι ή ορ-

μο και να παίρνει πρωτοβουλίες ανάλογα με την

γανώνοντας κοινές εξόδους στον κινηματόγρα-

ηλικία του. Έτσι, θα πρέπει το παιδί να ενισχύ-

φο, στον παιδότοπο ή σε ένα εστιατόριο, ενι-

εται στο να ντύνεται, να τρώει και να πηγαίνει

σχύουν τις κοινωνικές δεξιότητες του παιδιού.

στην τουαλέτα μόνο του. Επίσης, θα πρέπει να

● Να ενθαρρύνουν το παιδί να μοιράζεται, να πε-

αρχίσει να είναι υπεύθυνο σιγά-σιγά για θέμα-

ριμένει τη σειρά του, να δέχεται κανόνες.

τα που το αφορούν όπως για την επιστροφή των

● Να ενθαρρύνουν συμπεριφορές που δείχνουν

βιβλίων στη δανειστική βιβλιοθήκη του νηπια-

σεβασμό και ευγένεια προς τους άλλους.

γωγείου, την ευθύνη της τσάντας του κ.ά.

● Να ενθαρρύνουν το παιδί να αποκτήσει υπευ-

Πρόληψη σεξουαλικής κακοποίησης

θυνότητα και αίσθηση ότι είναι ικανό αναθέ-

τοντάς του μικρές δουλειές στο σπίτι, όπως να

Καθώς το παιδί γίνεται πιο αυτόνομο και ανεξάρτητο,

μαζεύει τα παιχνίδια του και τα ρούχα του.

ένα σημαντικό μέρος του χρόνου του το περνάει με φί-

● Να ενθαρρύνουν παιχνίδια που προάγουν τις

λους και άλλους ενήλικες, εντός και εκτός σπιτιού. Οι

προ-αναγνωστικές δεξιότητες, π.χ. βρίσκω λέ-

γονείς θα πρέπει να κουβεντιάσουν με το παιδί τους

ξεις στο δωμάτιο που αρχίζουν από «π», τρα-

σχετικά με θέματα που αφορούν την προσωπική του

γουδώ τραγουδάκια που εστιάζουν σε συγκρί-

ασφάλεια.

σεις ήχων φωνημάτων και ομοιοκαταληξίας.

Η πλειοψηφία της σεξουαλικής κακοποίησης και

● Να παίζουν με παιχνίδια που προάγουν τις δε-

της κακομεταχείρισης συμβαίνει ενδοοικογενειακά ή

ξιότητες επίλυσης προβλημάτων καθώς και τη

από πρόσωπα του στενού περιβάλλοντος του παιδιού.

δημιουργικότητα και φαντασία.

Επομένως, τα μηνύματα που απευθύνονται στο

● Να εξοικειώνουν το παιδί με την αλφάβητο και

παιδί σχετικά με την προσωπική του ασφάλεια δεν θα

τους αριθμούς.

πρέπει να εστιάζουν μόνο στους κινδύνους από τους ξέ-

νους, αλλά κυρίως στη σημασία της ιδιωτικότητας, της

● Να εμπλέκουν το παιδί σε δραστηριότητες μέ-

αυτονομίας, καθώς και στην αποφυγή θυματοποίησης.

τρησης π.χ. μετράω πόσες μπανάνες είναι στη

92

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

Αυτό πρέπει να γίνει με τρόπο που να είναι ενημε-

η μετανάστευση μπορούν να έχουν επίδραση στις γνω-

ρωτικός και ενδυναμωτικός για το παιδί, χωρίς να του

στικές δεξιότητες και στην κοινωνική μάθηση. Όλα τα

προκαλέσει άγχος για την επικοινωνία του με τα άτομα

παραπάνω θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την

της ευρύτερης οικογένειας ή τους ξένους.

εκτίμηση της σχολικής ετοιμότητας, όπως επίσης και

Οι γονείς πρέπει:

το θετικό οικογενειακό ιστορικό για μαθησιακές δυ-

● Να διδάξουν στο παιδί τους το σεβασμό στην

σκολίες που συχνά έχουν κληρονομική προδιάθεση.

ιδιωτικότητα.

Επίσης, ιδιαίτερα σημαντικό είναι να διερευνηθεί

● Να του μάθουν να μην δέχεται από κανέναν χά-

από τον παιδίατρο η προσαρμογή και οι προηγούμε-

δια που του προκαλούν αντίδραση ή αμηχανία.

νες εμπειρίες του παιδιού στον παιδικό σταθμό και στο

● Να του εξηγήσουν ότι δεν πρέπει να συμμετέχει

προνήπιο. Εάν οι προηγούμενες εμπειρίες είναι δύ-

σε «μυστικά» με κανένα ενήλικα.

σκολες και οι δυσκολίες φαίνεται να επιμένουν, αυτό

πρέπει να ληφθεί υπ’ όψιν. Οι πληροφορίες από τη

● Να του μάθουν να απομακρύνει ανθρώπους που

νηπιαγωγό είναι επίσης πολύ σημαντικές, καθώς αφο-

εκφράζουν ενδιαφέρον για τα γεννητικά όργα-

ρούν στον τρόπο που λειτουργεί το παιδί στην τάξη,

να του παιδιού ή που ζητούν από το παιδί να αγ-

στην ομάδα, στο παιχνίδι με τα άλλα παιδιά, στην ικα-

γίξει τα δικά τους γεννητικά όργανα.

νότητα συγκέντρωσης και ολοκλήρωσης δραστηριοτή-

● Να καλλιεργούν το κατάλληλο κλίμα στην επι-

των καθώς και στο επίπεδο γνωστικής ανάπτυξης και

κοινωνία με το παιδί τους, ώστε να μπορεί να

στην ποιότητα των γραφο-κινητικών δεξιοτήτων.

τους μιλήσει χωρίς φόβο και ενοχή.

Στην ηλικία αυτή το παιδί νιώθει σχετικά άνετα

Εκτίμηση σχολικής ετοιμότητας

κατά την εξέταση εφόσον και ο γονέας είναι παρών.

Θα πρέπει να μπορεί να απαντήσει σε απλές και συ-

Στην επίσκεψη των 5 με 6 ετών το παιδί πηγαίνει στο

γκεκριμένες ερωτήσεις με ομιλία καθαρή και πλήρως

νηπιαγωγείο. Στόχος της επίσκεψης αυτής είναι ο παι-

καταληπτή καθώς και να συμμορφώνεται σε αυτό που

δίατρος να εκτιμήσει τη συνολική ανάπτυξη του παι-

του ζητείται.

διού και ιδιαίτερα στους τομείς εκείνους που σχετί-

ζονται με τη σχολική ετοιμότητα (βλ. ειδικά θέματα).

Ο παιδίατρος, κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, θα

Τυχόν ανησυχίες των γονέων σχετικά με το αν το παιδί

πρέπει να παρατηρεί προσεκτικά το παιδί τόσο κατά

τους είναι έτοιμο για το σχολείο πρέπει να διερευνώ-

τη λήψη του ιστορικού όσο και κατά την εξέταση, ακό-

νται. Η προσέγγιση του παιδιάτρου θα πρέπει να είναι

μα και κατά τη διάρκεια σύντομων αποχωρισμών από

πολύ προσεκτική, καθώς υπάρχει σημαντική διακύ-

τους γονείς, ώστε να έχει μια συνολική άποψη για την

μανση στη φυσιολογική συμπεριφορά και γνωστική

ανάπτυξη και τη συμπεριφορά του.

λειτουργία σε αυτή την ηλικία.

Παρατηρώντας το παιδί στις διάφορες δραστη-

Είναι σχετικά απίθανο, μέτρια με σοβαρά αναπτυ-

ριότητες, ο παιδίατρος μπορεί να εκτιμήσει, αν:

ξιακά προβλήματα, διαταραχές ή νοσήματα, να μην

● Μπορεί να ακολουθήσει σύνθετες εντολές χωρίς

έχουν αναγνωριστεί μέχρι την επίσκεψη των 5 με 6

οπτική ένδειξη, π.χ. βγάλε τα παπούτσια σου,

ετών σε ένα παιδί με τακτική και ολοκληρωμένη παι-

ανέβα στο κρεβάτι και ξάπλωσε.

διατρική φροντίδα. Όμως, υπάρχουν παιδιά που δεν

● Μπορεί να διηγηθεί μια απλή ιστορία ή τις

έχουν διαχρονική και συστηματική παιδιατρική παρα-

εμπειρίες της ημέρας χρησιμοποιώντας προτά-

κολούθηση (δυσκολίες στην οικογένεια, φτώχεια, συ-

σεις με σωστή δομή και οργάνωση.

χνή αλλαγή κατοικίας…).

● Ο λόγος του είναι πλήρως καταληπτός από τους

Επομένως, η επίσκεψη των 5 με 6 ετών, καθώς

άλλους με πλούσιο λεξιλόγιο, σωστή γραμματι-

γίνεται χρονικά λίγο καιρό πριν την έναρξη του σχο-

κή και σύνταξη.

λείου, δίνει μια ευκαιρία στον παιδίατρο να κάνει μια

● Μπορεί να συγκεντρώνεται σε μια δραστηριό-

συστηματική ανασκόπηση στο ιατρικό και αναπτυξι-

τητα, όπως να ολοκληρώσει μια ζωγραφιά.

ακό ιστορικό του παιδιού, καθώς και στο οικο-

● Έχει κατακτήσει τις απαιτούμενες γραφο-κινη-

γενειακό και κοινωνικό ιστορικό.

τικές δεξιότητες π.χ. κρατάει το μολύβι με ώρι-

Είναι γνωστό πως βιολογικοί παράγοντες όπως

μη τριποδική λαβή, αντιγράφει σχήματα, έχει

η προωρότητα, το πολύ χαμηλό βάρος γέννησης, η δι-

εδραιώσει πλευρίωση, ζωγραφίζει, γράφει το

αταραχή της ακοής, η επιληψία, άλλες χρόνιες παθή-

όνομά του.

σεις που οδηγούν σε συχνές ή μακροχρόνιες νοσηλείες,

● Ντύνεται και ξεντύνεται μόνο του με ελάχιστη

καθώς και ψυχοκοινωνικοί παράγοντες όπως είναι

βοήθεια.

η φτώχεια, η μητρική κατάθλιψη, η οικογενειακή δυ-

Ιδιαίτερη σημασία για την κατάκτηση του γραπτού

σαρμονία, το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο της μητέρας,

93

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

λόγου έχει η φωνολογική ενημερότητα, η ικανότη-

κό ορόσημο στη ζωή του παιδιού αλλά και της οικο-

τα δηλαδή του παιδιού να διακρίνει, να ξεχωρίζει και

γένειάς του. Η πρώιμη σχολική επιτυχία ή αποτυχία

να χειρίζεται σωστά τις μικρές φωνολογικές μονάδες

μπορεί να επηρεάσει συνολικά το παιδί, την αυτοεκτί-

που αποτελούν τις λέξεις. Ο παιδίατρος μπορεί να

μησή του καθώς και το κίνητρό του για μάθηση στη

ελέγξει αν το παιδί έχει φωνολογική ενημερότητα με

συνέχεια της ακαδημαϊκής του πορείας. Επειδή οι

απλές δοκιμασίες όπως αν:

πρώτες σχολικές εμπειρίες είναι σημαντικές, πρέπει

● Αναγνωρίζει κάποια γράμματα της αλφαβήτου.

να εξασφαλιστεί ότι το παιδί ξεκινάει το σχολείο όταν

● Συσχετίζει γράμμα-ήχο και μπορεί να βρει λέ-

είναι αναπτυξιακά έτοιμο να συμμετέχει στις δραστη-

ξεις που αρχίζουν από κάποιο φώνημα π.χ. πες

ριότητες της τάξης με τη μεγαλύτερη πιθανότητα για

μου μια λέξη που αρχίζει από «π».

επιτυχία.

● Μπορεί να χωρίσει μια λέξη σε συλλαβές χτυ-

Η έννοια της σχολικής ετοιμότητας είναι ιδιαί-

πώντας παλαμάκια.

τερα σύνθετη και δεν περιορίζεται μόνο στην ετοιμό-

Η αδρή κινητικότητα και ο συντονισμός των

τητα του παιδιού καθώς εξαρτάται και από το εκπαι-

κινήσεων μπορεί να εκτιμηθεί από τον παιδίατρο ζη-

δευτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο το παιδί θα βρεθεί

τώντας από το παιδί:

αλλά και την οικογένεια και την κοινότητα στην οποία

ζει και μεγαλώνει. Έτσι, ο σύγχρονος ορισμός της σχο-

● Να σταθεί στο ένα πόδι για 5 με 10 δευτερόλε-

λικής ετοιμότητας περιγράφεται μέσα από τρία επιμέ-

πτα.

ρους σημαντικά στοιχεία:

● Να κάνει 5 βήματα κουτσό.

● Ετοιμότητα του παιδιού.

● Να πετάξει και να πιάσει μια μπάλα.

● Ετοιμότητα του σχολείου.

Τέλος, ο παιδίατρος μπορεί να εκτιμήσει τη γνω-

● Ετοιμότητα της οικογένειας αλλά και της κοινό-

στική ανάπτυξη και τον πρακτικό συλλογισμό

τητας να διευκολύνει και να στηρίξει τη μετά-

του παιδιού ζητώντας:

βαση του παιδιού σε ένα δομημένο εκπαιδευτι-

● Να αριθμήσει τουλάχιστον 10 αντικείμενα.

κό πλαίσιο.

● Να αναγνωρίσει τουλάχιστον 6 χρώματα.

Οι καλά οργανωμένες κοινωνίες μεριμνούν ώστε

● Να επαναλάβει σωστά μια σειρά από 4 αριθ-

όλα τα παιδιά να ξεκινούν το σχολείο «έτοιμα για να

μούς π.χ. 3-7-2-9 (ακουστική μνήμη).

μάθουν».

● Να συμπληρώσει προτάσεις όπως «η ντομάτα

Η σχολική ετοιμότητα των παιδιών αποτελεί

είναι κόκκινη, η μπανάνα είναι ….» (σύνθετη

έναν από τους κύριους δείκτες ευαισθησίας και

και επαγωγική σκέψη).

επάρκειας των παροχών της Πολιτείας, ιδιαίτε-

Είναι σημαντικό να διερευνηθούν ζητήματα που

ρα στις οικονομικά αδύναμες κοινωνικές ομά-

σχετίζονται με το διαφορετικό πολιτισμικό υπόβαθρο

δες.

του παιδιού και της οικογένειας, εφόσον πρόκειται

Επειδή οι κοινωνικοί δείκτες είναι καθοριστικοί,

για ένταξη στο ελληνικό σχολικό σύστημα, δηλαδή σε

στις Η.Π.Α. εδώ και χρόνια εφαρμόζεται το εθνικό

διαφορετικό εκπαιδευτικό περιβάλλον από αυτό της

πρόγραμμα προσχολικής εκπαίδευσης Head Start που

οικογένειας.

προετοιμάζει παιδιά από επιβαρυμένα περιβάλλοντα

Ολοκληρώνοντας την εκτίμηση, ο παιδίατρος έχει

για την είσοδό τους στην επίσημη εκπαίδευση.

μια αναλυτική εικόνα της ανάπτυξης του παιδιού σε

Καθώς όμως η ετοιμότητα του σχολείου και τα

όλους τους τομείς, καθώς και του επιπέδου προσοχής

συστήματα υποστήριξης από την κοινότητα είναι

και κινητικότητας που επίσης επηρεάζουν τη διαδικα-

παράμετροι που εξαρτώνται από τον πολιτικό και

σία της μάθησης.

κοινωνικό σχεδιασμό της κάθε χώρας, ο βαθμός που

Εάν κατά την εκτίμηση προκύψει η παρουσία ση-

εφαρμόζονται ποικίλει σημαντικά και δεν μπορεί να

μαντικών αναπτυξιακών προβλημάτων που δεν είχαν

εξασφαλιστεί. Επομένως, είναι ιδιαίτερα σημαντικός

ανιχνευτεί νωρίτερα ή υπάρχουν αμφιβολίες για τις

ο ρόλος της οικογένειας, αλλά και του παιδιάτρου που

δεξιότητες του παιδιού, ο παιδίατρος θα πρέπει να

παρακολουθεί διαχρονικά και υποστηρίζει την ανά-

παραπέμψει το παιδί για διαγνωστική αξιολόγηση και

πτυξη των παιδιών, στο να εξασφαλίσουν ότι τα παι-

αντιμετώπιση.

διά είναι επαρκώς προετοιμασμένα για να ξεκινήσουν

το σχολείο.

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

Α. Ετοιμότητα του παιδιού

Σχολική ετοιμότητα

Η σχολική ετοιμότητα από την πλευρά του παιδιού

Η έναρξη της Α΄ Δημοτικού αποτελεί ένα σημαντι-

αναφέρεται σε ένα σύνολο από δεξιότητες οι οποίες

94

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

το καθιστούν ικανό να επωφεληθεί από την προσφορά

Εκτός από τους παραπάνω βιολογικούς και περι-

μάθησης μέσα στο σχολείο, αλλά και να ανταπεξέλθει

βαλλοντικούς παράγοντες που επιδρούν στην ετοιμό-

στις πολλαπλές εκπαιδευτικές απαιτήσεις που θα συ-

τητα του παιδιού για το σχολείο είναι σημαντικό να

ναντήσει στο νέο περιβάλλον.

αναγνωρίζεται ότι η ανάπτυξη εξελίσσεται με διαφο-

ρετικό ρυθμό σε κάθε παιδί. Έτσι, είναι αναμενόμε-

αναπτυξιακές απαιτήσεις στην είσοδο στο σχο-

λείο

νο παιδιά με την ίδια χρονολογική ηλικία να παρου-

σιάζουν διαφορές ως προς τους τομείς που πρέπει να

● Αυξανόμενη ανεξαρτητοποίηση.

έχουν κατακτηθεί πριν την είσοδο στο σχολείο. Οι δι-

● Ενσωμάτωση των γνωστικών δεξιοτήτων που

αφορές αυτές συνήθως με την πάροδο του χρόνου και

απαιτούνται για να μάθουν να διαβάζουν.

την κατάλληλη υποστήριξη αμβλύνονται.

● Ικανότητα να κάνουν σχέσεις με άλλα παιδιά

Παρακάτω αναλύονται οι τομείς που ορίζουν την

και ενήλικες.

ετοιμότητα του παιδιού για το σχολείο.

● Ικανότητα να συμμετέχουν σε ομαδικές δρα-

στηριότητες και να ακολουθούν κανόνες και

Σωματική υγεία και κινητική ανάπτυξη

οδηγίες.

Η σωματική και κινητική ανάπτυξη στα παιδιά ποικί-

● Προοδευτική απόκτηση της αίσθησης της ταυ-

λει και εξαρτάται από την κατάσταση της υγείας τους,

τότητάς τους τόσο μέσα όσο και έξω από το οι-

τη σωματική αύξηση, τις φυσικές ικανότητες και δυ-

κογενειακό περιβάλλον.

σκολίες που συχνά είναι απόρροια προ-γεννητικών

και περι-γεννητικών συμβαμάτων. Αν και η φυσιολο-

Οι βασικοί τομείς της ανάπτυξης που ορίζουν την

γική σωματική κατάσταση βοηθάει το παιδί να προσέ-

ετοιμότητα του παιδιού για την έναρξη του σχολείου

χει και να συμμετέχει σε κοινωνικές και ακαδημαϊκές

είναι οι ακόλουθοι:

δραστηριότητες, η επηρεασμένη σωματική ή κινητική

ανάπτυξη δεν εμποδίζει απαραίτητα το παιδί από την

● Σωματική υγεία και κινητική ανάπτυξη.

είσοδο και τη φοίτησή του στο σχολείο. Μπορεί όμως

● Κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη.

να επηρεάζει την ικανότητα του παιδιού να εκτελεί

● Γλωσσική ανάπτυξη.

σχολικές δραστηριότητες και θα πρέπει να λαμβάνεται

● Γνωστική ανάπτυξη και γενικές γνώσεις.

υπόψη στο σχεδιασμό του εκπαιδευτικού προγράμμα-

● Προσέγγιση της διαδικασίας της μάθησης.

τος του παιδιού.

Οι παραπάνω τομείς αλληλοσυσχετίζονται και αλ-

Παραδείγματα καταστάσεων που επηρεάζουν τη

ληλεπικαλύπτονται σε κάποιο βαθμό. Γίνεται σαφές

σωματική υγεία και κατά συνέπεια το εκπαιδευτικό

ότι η ετοιμότητα του παιδιού δεν ορίζεται πλέον ως η

πρόγραμμα ή τον σχεδιασμό υπηρεσιών π.χ. ειδική

κατάκτηση συγκεκριμένων ακαδημαϊκών δεξιοτήτων,

αγωγή, είναι:

αλλά θεωρείται περισσότερο ως ένα σύνθετο δίκτυο

● Γενετικές ή συγγενείς διαταραχές που μπο-

της ανάπτυξης που συνδέει τη σωματική, γνωστική,

ρεί να χρειάζονται πρόγραμμα αποκατάστασης

κοινωνική και γλωσσική λειτουργία.

και ενίσχυση στο σχολικό πρόγραμμα.

Πρώιμοι βιολογικοί παράγοντες, όπως η προω-

● Καθυστέρηση της αδρής ή λεπτής κινητι-

ρότητα, το πολύ χαμηλό βάρος γέννησης, η επιβαρυμέ-

κότητας και ειδικότερα των δεξιοτήτων που

νη περιγεννητική περίοδος, μπορούν να επηρεάσουν

είναι απαραίτητες για την εξερεύνηση του πε-

την ωρίμανση του εγκεφάλου και την επακόλουθη

ριβάλλοντος, τη συμμετοχή σε κοινωνικές δρα-

αναπτυξιακή έκβαση. Επίσης, οι πρώιμες εμπειρίες

στηριότητες και κινητικά παιχνίδια καθώς και

παίζουν σημαντικό ρόλο στην ωρίμανση του εγκεφά-

στις γραφο-κινητικές δεξιότητες. Τα παιδιά

λου μετά τη γέννηση. Η δενδριτική αύξηση, η μυελί-

μεταξύ 5 με 6 ετών αναμένεται να έχουν καλό

νωση και η συναπτογένεση είναι διαδικασίες ιδιαίτερα

συντονισμό κινήσεων και κινητικό έλεγχο ώστε

ενεργές στα πρώτα χρόνια της παιδικής ηλικίας. Αυτές

να μπορούν να πηδούν με ποικίλους τρόπους,

οι νευρολογικές αλλαγές επηρεάζονται από γενετικά

να σκαρφαλώνουν, να τρέχουν, να χορεύουν, να

καθοριζόμενες βιολογικές διαδικασίες που αλληλεπι-

ισορροπούν στο ένα πόδι για 5 με 10 δευτερόλε-

δρούν με περιβαλλοντικούς και ψυχοκοινωνικούς

πτα, να πετούν και να πιάνουν μπάλα. Επιπλέον,

παράγοντες.

τα παιδιά αυτής της ηλικίας γνωρίζουν το σώμα

Έτσι, η φτώχεια, το χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης

τους, διαχωρίζουν τις δύο πλευρές τους, ανα-

των γονέων, η κατάθλιψη της μητέρας έχουν σημα-

γνωρίζουν τις έννοιες «δεξί-αριστερό», έχουν

ντικά αρνητική επίδραση στους τομείς της ανάπτυξης

εγκαταστήσει πλευρίωση και αντιλαμβάνονται

που σχετίζονται με τη σχολική ετοιμότητα.

και προσαρμόζονται σε δεδομένους ρυθμούς.

Η εξέλιξη της λεπτής κινητικότητας καθώς και

95

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

του οπτικο-κινητικού συντονισμού, τους επι-

την ικανότητα να λαμβάνει υπ’ όψιν τη διαφορετική

τρέπει να αντιγράφουν σχήματα και γράμμα-

άποψη του άλλου καθώς και την ικανότητα να δημι-

τα, να γράφουν το όνομά τους, να ζωγραφίζουν

ουργεί ευκαιρίες για να μοιράζεται. Η ικανότητα του

άνθρωπο και σπίτι και να κόβουν με ευχέρεια

παιδιού να αλληλεπιδρά καλά με τους συνομηλίκους

σχήματα με ψαλίδι. Οι δυσκολίες στην αδρή και

του, αποτελεί ένα σημαντικό προγνωστικό παράγοντα

λεπτή κινητικότητα σχετίζονται με μαθησιακές

για την ομαλή ένταξη στο κοινωνικό σύνολο κατά την

δυσκολίες γι’ αυτό και πρέπει να αναγνωρίζο-

ενήλικη ζωή. Επιπλέον, η ανάπτυξη στενών κοινωνι-

νται και να αντιμετωπίζονται έγκαιρα.

κών σχέσεων με τους ενήλικες (γονείς, παιδαγωγούς)

● Προβλήματα όρασης ή ακοής πρέπει να

παρέχει συναισθηματική ασφάλεια και προστασία στο

αντιμετωπίζονται με την κατάλληλη υποστήρι-

παιδί και αποτελεί ένα πρότυπο για την ανάπτυξη γνή-

ξη κατά την είσοδο στο σχολείο.

σιων διαπροσωπικών σχέσεων.

● Χρόνιες ιατρικές παθήσεις π.χ. βρογχικό

Η σχολική ζωή απαιτεί οργάνωση και συμμόρφω-

άσθμα, σακχαρώδης διαβήτης, επιληψία κ.ά.,

ση σε κανόνες. Κατά την είσοδο στο σχολείο το παιδί

μπορεί να οδηγήσουν σε απουσίες από το σχο-

πρέπει να είναι κοινωνικο-συναισθηματικά ώριμο για

λείο ή να επηρεάσουν τη διαδικασία της μάθη-

να μπορέσει να προσαρμοστεί και να ανταποκριθεί

σης.

στις απαιτήσεις του νέου περιβάλλοντος.

● Κακές συνήθειες ή διαταραχές ύπνου μπο-

Οι κοινωνικο-συναισθηματικές δεξιότητες που

ρεί να επηρεάσουν τη σχολική ετοιμότητα και

είναι σημαντικό να έχουν κατακτηθεί από ένα παιδί

απόδοση. Παιδιά που κοιμούνται συνολικά λι-

κατά την έναρξη του σχολείου είναι:

γότερο χρόνο ή έχουν αυξημένο αριθμό νυχτε-

● Ικανότητα αυτορρύθμισης της συμπεριφο-

ρινών ξυπνημάτων, παρουσιάζουν υπνηλία στη

ράς. Η δεξιότητα αυτή αναφέρεται στην ικανό-

διάρκεια της ημέρας και συχνά είναι πιο ανώρι-

τητα του παιδιού να ελέγχει την παρόρμησή του,

μα γνωστικά και συναισθηματικά.

να προσαρμόζει την προσοχή και το επίπεδο κι-

Συνοψίζοντας, η σωματική υγεία του παιδιού μπο-

νητικότητάς του μέσα στην τάξη, καθώς και να

ρεί να επηρεάσει τις πρώιμες εμπειρίες μάθησης. Παι-

ρυθμίζει τις συναισθηματικές αντιδράσεις του

διά που αποκλίνουν σημαντικά από το αναμενόμενο

για το χρονικό διάστημα που απαιτείται. Ένα

φυσιολογικό, μπορεί να χρειάζονται παραπομπή σε

παιδί 5,5 χρόνων που μπορεί να διατηρήσει την

ειδικές διαγνωστικές μονάδες για έγκαιρη έναρξη

προσοχή του μόνο όταν η πληροφορία του δίνε-

προγραμμάτων παρέμβασης/αποκατάστασης ή και

ται με ένα συγκεκριμένο τρόπο, π.χ. η δασκάλα

τροποποιήσεις στο σχολικό πρόγραμμα.

ή ο γονέας να κάθεται δίπλα στο παιδί και να

το καθοδηγεί κατά τη διαδικασία της μάθησης

κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη

ή όταν όλα τα διασπαστικά ερεθίσματα έχουν

Η κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη του παι-

απομακρυνθεί, θα έχει σοβαρές δυσκολίες όταν

διού περιλαμβάνει την αντίληψη του εαυτού του κα-

έρθει αντιμέτωπο με την πολυπλοκότητα της

θώς και τις διαπροσωπικές δεξιότητες. Η υγιής κοινω-

συνηθισμένης τάξης, όπου υπάρχει πληθώρα

νικο-συναισθηματική ανάπτυξη κατά την προσχολική

ερεθισμάτων και πολλαπλές μορφές διέγερσης.

ηλικία επηρεάζει θετικά τη γνωστική ανάπτυξη και τις

● Επαρκή εκτελεστική λειτουργία. Το παιδί

προ-μαθησιακές δεξιότητες του παιδιού και παίζει ση-

είναι σημαντικό να διαθέτει οργάνωση και δυ-

μαντικό ρόλο στη μετέπειτα σχολική επιτυχία.

νατότητα σχεδιασμού των επομένων βημάτων

Η συναισθηματική ανάπτυξη αναφέρεται στο

του, να μπορεί να ακολουθήσει οδηγίες, να ολο-

εύρος και στο βάθος των συναισθημάτων που βιώνο-

κληρώνει δραστηριότητες, να έχει ικανότητα να

νται από το παιδί π.χ. χαρά, θυμός, λύπη, περηφάνια,

κατανοεί αλληλουχίες καθώς και να περιμένει

ντροπή, ενοχή, στον τρόπο που τα συναισθήματα αυτά

τη σειρά του.

εκφράζονται και στο εάν το παιδί εκδηλώνει ευαισθη-

● Ικανότητα αποχωρισμού από τους γονείς.

σία προς τους άλλους ανθρώπους αντιλαμβανόμενο

Παρά το ότι είναι σπάνιο ένα παιδί να μην έχει

ότι και οι άλλοι έχουν συναισθήματα (ενσυναίσθηση).

αποκτήσει εμπειρίες εκτός σπιτιού και μακριά

Η ικανότητα των παιδιών να εκφράζουν, να κατανο-

από τους γονείς του πριν ξεκινήσει το σχολείο,

ούν και να ελέγχουν τα συναισθήματά τους αναπτύσ-

συχνά υπάρχουν δυσκολίες στον αποχωρισμό.

σεται σταδιακά από τη στιγμή της γέννησής τους.

Ο παιδίατρος μπορεί να πάρει από τους γονείς

Η κοινωνική ανάπτυξη αντανακλά την ικανότη-

πληροφορίες για τη συμπεριφορά του παιδιού

τα του παιδιού να συνάπτει αμοιβαίες σχέσεις με τους

στον αποχωρισμό, καθώς και για τις εμπειρί-

συνομηλίκους του και τους ενήλικες. Περιλαμβάνει

ες του με ενήλικες και παιδιά στο προσχολικό

96

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

περιβάλλον. Ο καλύτερος προγνωστικός δεί-

τος και η συνειδητοποίηση ότι οι ιστορίες έχουν αρχή,

κτης επιτυχούς αποχωρισμού και εισόδου στο

μέση και τέλος. Η ανάπτυξη των γλωσσικών δεξιοτή-

σχολείο είναι οι προηγούμενες καλές εμπειρίες

των συμβάλλει σημαντικά στην ανάπτυξη της αντί-

του παιδιού. Μερικά παιδιά στην Α΄ Δημοτι-

ληψης και του πρακτικού συλλογισμού και σχετίζεται

κού εκτίθενται σε νέες εμπειρίες, όπως σχολικό

άμεσα με τη σχολική επιτυχία.

λεωφορείο ή μεγάλο πλαίσιο με πολλά παιδιά,

Η καθυστέρηση στη γλωσσική ανάπτυξη έχει

διάλειμμα με μεγάλα παιδιά και μπορεί να δυ-

συσχετιστεί με μαθησιακές δυσκολίες. Πρέπει να δίνε-

σκολευτούν κοινωνικά και να τροποποιήσουν

ται ιδιαίτερη προσοχή στο παιδί με ιστορικό πρώιμης

την αντίδρασή τους ως προς τον αποχωρισμό.

γλωσσικής καθυστέρησης, ακόμα και αν οι δυσκολίες

Πρόσθετα, το άγχος των γονέων για το νέο εκ-

φαίνεται πως υποχώρησαν στη διάρκεια των προσχο-

παιδευτικό πλαίσιο, συχνά επιτείνει ή επαναφέ-

λικών χρόνων. Ιδιαίτερη σημασία έχει η διαδικασία

ρει το άγχος αποχωρισμού.

της γλωσσικής εξέλιξης του παιδιού καθώς και ο χρό-

● Ικανότητα να εκφράζει τα συναισθήμα-

νος που παρατηρούνται τα γλωσσικά ελλείμματα.

τά του και να συναλλάσσεται κοινωνικά

Η παρουσία γλωσσικών προβλημάτων λίγο πριν

με κατάλληλο τρόπο, π.χ. να έχει εμπιστοσύνη

την έναρξη του σχολείου έχει συσχετιστεί ισχυρά με

στον εαυτό του, να εκφράζει τη γνώμη του και

μειωμένη σχολική ετοιμότητα. Μέχρι και το 50% των

τις ανάγκες του, να αναγνωρίζει την επίδραση

παιδιών σχολικής ηλικίας που παρουσιάζουν γλωσσι-

των πράξεών του στους άλλους, να κατανοεί την

κή διαταραχή έχουν επίσης μαθησιακή δυσκολία που

άποψη των άλλων και να αποδέχεται τη διαφο-

αφορά την ανάγνωση.

ρετικότητα, να έχει την ικανότητα αλλά και το

Η γλώσσα θεωρείται ότι έχει κατακτηθεί από το

ενδιαφέρον να κατακτήσει νέες εμπειρίες. Επί-

παιδί όταν έχει δομήσει σωστά τη φωνολογική, συ-

σης, πρέπει να διαθέτει δεξιότητες συνεργατι-

ντακτική, σημασιολογική και πραγματολογική

κού παιχνιδιού, να μοιράζεται, να βοηθάει, να

ανάπτυξη. Στον προφορικό λόγο αυτό σημαίνει, ότι το

περιμένει τη σειρά του, να σέβεται τους κανό-

παιδί 5–6 ετών διαθέτει ευκρίνεια λόγου, σωστή άρ-

νες.

θρωση, σωστή χρήση της γραμματικής και του συντα-

● Ικανότητα να συνάπτει και να διατηρεί

κτικού, ικανοποιητικό μέγεθος λεξιλογίου και γνώση

σχέσεις με τους άλλους, δηλ. να αλληλεπιδρά

της σημασίας των λέξεων. Όσον αφορά τον αντιλη-

μαζί τους με σεβασμό, να αναγνωρίζει την πρό-

πτικό λόγο, μπορεί να εκτελεί εντολές με 3 ή 4 μέρη,

θεση των πράξεων των άλλων, να προσφέρει

μπορεί να παρακολουθεί ιστορία χωρίς εικόνες, να

αλλά και να αναζητά βοήθεια.

διασκεδάζει με ανέκδοτα και αινίγματα και μπορεί να

● Ικανότητα να κατανοεί και να τηρεί τους

καταλάβει ότι μια λέξη μπορεί να έχει δύο έννοιες.

κανόνες του σχολείου. Είναι σημαντικό το

Η καθυστερημένη γλωσσική ανάπτυξη είναι το πιο

παιδί να ανταποκρίνεται θετικά στον παιδαγω-

συνηθισμένο αίτιο ανεπαρκούς σχολικής ετοιμότητας

γό και να μπορεί να συμμορφώνεται στους κα-

που αναγνωρίζεται από τους νηπιαγωγούς. Ένα παιδί

νόνες, με ή χωρίς υπενθύμιση, αλλά και χωρίς

που δεν έχει αποκτήσει σταθερά πρότυπα άρθρωσης,

πίεση και δυσαρέσκεια.

ιδιαίτερα στα συμφωνικά συμπλέγματα, θα δυσκολευ-

Αρκετές από τις παραπάνω δεξιότητες, όπως η

τεί στην κατάκτηση της ανάγνωσης και της γραφής.

αυτορρύθμιση και η προσαρμοστική συμπεριφορά, η

Όμως, τα προβλήματα στον αντιληπτικό λόγο, στη

προσοχή και οι διαπροσωπικές δεξιότητες μπορούν να

σημασιολογία ή την πραγματολογία είναι πιο σοβαρά

βελτιωθούν και να ενισχυθούν μέσα από την εκπαί-

και αποτελούν πιο ισχυρό προγνωστικό παράγοντα

δευση και τις εμπειρίες που προσφέρει ένα καλά δο-

ανεπαρκούς σχολικής ετοιμότητας σε σχέση με τα

μημένο πλαίσιο προσχολικής αγωγής αλλά και η ίδια

προβλήματα στον εκφραστικό λόγο που συνήθως είναι

η οικογένεια.

και τα πιο εμφανή.

Οι κοινωνικο-συναισθηματικές δεξιότητες φαίνεται

Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε δίγλωσσες οικο-

να είναι σημαντικός προγνωστικός δείκτης για τη σχο-

γένειες συχνά παρουσιάζουν μια ήπια καθυστέρηση

λική επιτυχία παράλληλα με τις γνωστικές δεξιότητες

στον εκφραστικό λόγο μέχρι τα 2 έτη, η οποία φυσιο-

του παιδιού και τα χαρακτηριστικά της οικογένειας.

λογικά δεν παρατηρείται μετά την ηλικία των 3 ετών.

Γλωσσική ανάπτυξη

Η έκθεση σε δίγλωσσο περιβάλλον διευκολύνει παρά

παρεμποδίζει μακροπρόθεσμα τη γλωσσική ανάπτυξη.

Η γλωσσική ανάπτυξη περιλαμβάνει τις λεκτικές γλωσ-

Έτσι, στην έναρξη του σχολείου τα δίγλωσσα παιδιά

σικές δεξιότητες όπως είναι η ομιλία, το λεξιλόγιο και

δεν θα πρέπει να παρουσιάζουν γλωσσική δυσλειτουρ-

η κατανόηση, αλλά και τις αναδυόμενες προ-αναγνω-

γία λόγω της διγλωσσίας και η σύγχυση στη χρήση των

στικές δεξιότητες, όπως η συσχέτιση ήχου και γράμμα-

97

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

δύο γλωσσών θα πρέπει να έχει υποχωρήσει.

Γνωστική ανάπτυξη και γενικές γνώσεις

Η γλωσσική ανάπτυξη είναι επίσης στενά συνυφα-

Η γνωστική ανάπτυξη και οι γενικές γνώσεις περιλαμ-

σμένη με την κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη. Η

βάνουν δεξιότητες λογικο-μαθηματικής σκέψης, όπως

χρήση της γλώσσας απαιτεί συμφωνία σχετικά με τους

την αναγνώριση ότι τα διάφορα αντικείμενα έχουν

τρόπους που οι λέξεις χρησιμοποιούνται και τη δομή

ποικίλα χαρακτηριστικά, π.χ. χρώμα, σχήμα, μέγεθος,

της επικοινωνίας μέσα σε μία ομάδα (πραγματολο-

αριθμό, καθώς και την ικανότητα ταξινόμησης, αντι-

γία). Το μεγαλύτερο μέρος της γλωσσικής ανάπτυξης

στοίχισης και σύγκρισης των αντικειμένων σύμφωνα

ενός παιδιού συμβαίνει μέσα από την αλληλεπίδραση

με τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Έτσι, το παιδί 5–6

με τους άλλους ανθρώπους, και ιδιαίτερα τους γονείς

ετών εμπλέκεται σε καταστάσεις προβληματισμού και

και τα πρόσωπα φροντίδας, οι οποίοι και συχνά πα-

επεξεργάζεται ποσότητες, σχέσεις, σχήματα και αριθ-

ρέχουν τις γέφυρες για τις πρώιμες επικοινωνιακές

μούς. Παράλληλα, οργανώνει και επεκτείνει τις γνώ-

προσπάθειες.

σεις του σχετικά με τους αριθμούς (αριθμεί, εκτελεί

Όπως προαναφέρθηκε, η γλωσσική ανάπτυξη περι-

απλές μαθηματικές πράξεις, μετρά αντίστροφα από

λαμβάνει και τις προ-αναγνωστικές δεξιότητες. Η

το 10, κ.ά.).

διαδικασία της εκμάθησης του γραπτού λόγου αρχίζει

Στην ηλικία αυτή αναπτύσσεται η κριτική ικανότη-

από πολύ νωρίς, πολύ πριν το παιδί μάθει να διαβάζει.

τα και το παιδί αποκτά σύνθετη και επαγωγική σκέψη

Πρόκειται για τη διαδικασία κατά την οποία το παι-

που το οδηγεί σε λογικά συμπεράσματα (π.χ. η ντομά-

δί αρχίζει να δίνει νόημα σε σύμβολα και μαθαίνει να

τα είναι κόκκινη, η μπανάνα είναι…). Αρχίζει να αντι-

ακούει και να θυμάται. Η πρώιμη έκθεση στα βιβλία

λαμβάνεται τη ροή του χρόνου και τις χρονικές έννοι-

και στο διάβασμα είναι εξαιρετικά βοηθητικά. Τα παι-

ες όπως πριν-μετά, σήμερα-χθες-αύριο, καθώς και τη

διά που οι γονείς τους διαβάζουν βιβλία στη διάρκεια

χρονική διαδοχή των γεγονότων. Έτσι, είναι σε θέση

των προσχολικών χρόνων, ξεκινούν το σχολείο με κα-

να αφηγείται ένα γεγονός με τη σωστή χρονολογική

λύτερες δεξιότητες από εκείνα που οι γονείς τους δεν

σειρά και να διηγηθεί μια μικρή ιστορία με αρχή-μέση

τους διαβάζουν. Όμως, όταν τα παιδιά μεγαλώνουν σε

και τέλος.

εγγράμματες κοινωνίες όπου κυριαρχεί ο έντυπος λό-

Καθώς εξελίσσεται η γνωστική ανάπτυξη, ανα-

γος, η έκθεση σε γραπτές λέξεις υπάρχει και με πολλούς

πτύσσεται σε ικανοποιητικό βαθμό τόσο η βραχύχρο-

άλλους τρόπους, π.χ. πινακίδες στους δρόμους, τηλεό-

νη όσο και η μακροπρόθεσμη μνήμη και το παιδί είναι

ραση, περιοδικά, καταστήματα, ρούχα κλπ.

σε θέση να απομνημονεύει οπτικά και ακουστικά ερε-

Ένας σημαντικός δείκτης της μεταγενέστερης επι-

θίσματα. Επιπλέον, διαθέτει επαρκείς οπτικο-χωρικές

τυχίας του παιδιού στην ανάγνωση, που σχετίζεται

και οπτικο-αντιληπτικές δεξιότητες που του επιτρέ-

ισχυρά με τη γλωσσική του επάρκεια, είναι ο βαθμός

πουν να κάνει κατασκευές, να ζωγραφίζει άνθρωπο

της φωνολογικής ενημερότητας που διαθέτει.

που αποτελείται από 6–8 μέρη σώματος, να αντιγρά-

Πρόκειται για την ικανότητα του παιδιού να διακρί-

φει σχήματα, να γράφει το όνομά του, γράμματα και

νει, να ξεχωρίζει και να χειρίζεται σωστά τις μικρές

αριθμούς. Οι δεξιότητες αυτές είναι πολύ σημαντικές

φωνολογικές μονάδες που αποτελούν τις λέξεις. Έτσι,

για την ικανότητα της αντιγραφής από τον πίνακα ή

το παιδί λίγο πριν την έναρξη του σχολείου αναμέ-

το βιβλίο.

νεται να αναγνωρίζει τα περισσότερα γράμματα της

Το παιδί στην ηλικία αυτή, έχοντας αναπτύξει τις

αλφαβήτου, να συνδέει γράμμα με ήχο και να μπορεί

κατάλληλες γνωστικές και γλωσσικές δεξιότητες, εξοι-

να βρει λέξεις που αρχίζουν από ένα γράμμα, να μπο-

κειώνεται περισσότερο με τον γραπτό λόγο και τις

ρεί να χωρίσει μια λέξη σε συλλαβές, να κατανοεί την

συμβάσεις του, π.χ. ότι διαβάζουμε από πάνω προς τα

έννοια της ομοιοκαταληξίας και να μπορεί να σχημα-

κάτω και από αριστερά προς τα δεξιά και κατανοεί κα-

τίσει συλλαβές. Τα παραπάνω μαζί και με το οπτικό

λύτερα τις συσχετίσεις ήχων και συμβόλων.

ταίριασμα (να αναγνωρίζει λέξεις που αρχίζουν με το

Επιπλέον, μέσα από την παρακολούθηση του εκ-

ίδιο γράμμα από μία λίστα), τη λεκτική μνήμη (να ανα-

παιδευτικού προγράμματος του νηπιαγωγείου, εκτί-

καλεί μια πρόταση ή μια ιστορία που μόλις ειπώθηκε)

θεται σε γενικές γνώσεις που μαθαίνονται στο σχο-

και την ικανότητα να ονοματίζει γρήγορα, αποτελούν

λείο, τις οποίες κατακτά και μπορεί να τις ανακαλεί.

σημαντικούς προγνωστικούς δείκτες της αναγνωστι-

Παλαιότερα, η γνωστική ικανότητα και γενικότερα

κής ετοιμότητας.

η νοημοσύνη, θεωρείτο ο πιο σημαντικός και συχνά

Το οικογενειακό ιστορικό είναι ιδιαίτερα χρή-

ο μοναδικός δείκτης σχολικής ετοιμότητας. Μερικές

σιμο, καθώς διαταραχές όπως η δυσλεξία και κάποιοι

φορές οι γονείς στην προσπάθεια τους να προετοιμά-

άλλοι τύποι μαθησιακών διαταραχών συχνά έχουν μια

σουν το παιδί τους, ώστε να έχει τα καλύτερα εφόδια

οικογενειακή προδιάθεση.

για σχολική επιτυχία, επικεντρώνονται μόνο στο γνω-

98

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

στικό τομέα. Για την ομαλή όμως ένταξη του παιδιού

Το σχολικό σύστημα θα πρέπει να είναι έτοιμο να

στο σχολείο χρειάζεται να υποστηριχτούν και να ενι-

υποδεχθεί και να εκπαιδεύσει παιδιά που κατά την

σχυθούν όλοι οι τομείς της ανάπτυξης που ορίζουν την

έναρξη του σχολείου παρουσιάζουν ένα εύρος από

ετοιμότητα του παιδιού.

αναπτυξιακές ικανότητες και δεξιότητες.

Προσέγγιση της διαδικασίας της μάθησης

Στη χώρα μας, ως κριτήριο για την έναρξη του σχο-

λείου χρησιμοποιείται το χρονολογικό έτος γέννησης,

Η προσέγγιση της διαδικασίας της μάθησης αναφέρε-

με αποτέλεσμα να υπάρχει σημαντική διαφοροποίηση

ται στις στρατηγικές που θα υιοθετήσει το παιδί για να

ως προς την αναπτυξιακή ωρίμανση ανάμεσα στα παι-

αποκτήσει, να χρησιμοποιήσει και να επιδείξει δεξιό-

διά που γεννήθηκαν στην αρχή και στο τέλος του ίδιου

τητες ή γνώση.

έτους. Κατά συνέπεια το σχολικό σύστημα θα έπρεπε

Τα παιδιά προσεγγίζουν τη διαδικασία της μάθη-

να είναι αρκετά ευέλικτο για να υποδεχθεί και να υπο-

σης ανάλογα με τα ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά

στηρίξει τις φυσιολογικές αποκλίσεις της ανάπτυξης.

τους και τον τρόπο μάθησης.

Αντ’ αυτού, το εκπαιδευτικό σύστημα, ο αριθμός των

Tα ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά είναι εγ-

παιδιών ανά τάξη, το διάλειμμα με τα μεγάλα παιδιά,

γενή ή έχουν εγκατασταθεί σε μια πολύ πρώιμη ηλικία.

απαιτούν αναπτυξιακά χαρακτηριστικά σε όλους τους

Αναφέρονται σε παράγοντες όπως το φύλο του παι-

τομείς, στα οποία τα παιδιά δεν έχουν εκπαιδευτεί.

διού, ο χαρακτήρας του, τα πολιτισμικά χαρακτηριστι-

Πρόσθετα, υπάρχει μεγάλη ανομοιογένεια στην προ-

κά, οι αξίες και οι προσδοκίες της οικογένειας.

ετοιμασία των παιδιών στο νηπιαγωγείο από σχολείο

Ο τρόπος μάθησης αναφέρεται στον τρόπο με

σε σχολείο.

τον οποίο το παιδί ανταποκρίνεται στις διάφορες κα-

Επιπλέον, το σχολείο θα πρέπει να υποστηρίζει τα

ταστάσεις. Έτσι, μέσα από την περιέργεια, τον ενθου-

εξατομικευμένα προγράμματα παρέμβασης στα παι-

σιασμό, τη λήψη πρωτοβουλιών, την προσοχή και επι-

διά που παρουσιάζουν δυσκολίες.

μονή, τον προβληματισμό, την αιτιολόγηση αλλά και

τη φαντασία, τα παιδιά μπορούν και μαθαίνουν.

Γ. Ετοιμότητα της οικογένειας και της

Η ακαδημαϊκή επιτυχία είναι περισσότερο πιθα-

κοινότητας

νή όταν ο τρόπος διδασκαλίας ταιριάζει με τον τρόπο

Η οικογένεια και η κοινότητα στην οποία ζει και με-

μάθησης του παιδιού. Η κανονική διδακτέα ύλη του

γαλώνει το παιδί παίζουν σημαντικό ρόλο στη σχολική

σχολείου συχνά ευνοεί ένα συγκεκριμένο τρόπο μάθη-

ετοιμότητα του παιδιού, καθώς πλαισιώνουν τις πιο

σης, π.χ. την οπτική παρά την ακουστική οδό. Όμως,

σημαντικές πρώιμες εμπειρίες και σχέσεις του με το

η εφαρμογή μιας εκπαιδευτικής διαδικασίας, χωρίς να

περιβάλλον.

λαμβάνονται υπ’ όψιν οι ατομικές ανάγκες ενός παι-

Είναι σημαντικό να εξασφαλίζεται ότι:

διού ή το πολιτισμικό του υπόβαθρο, μπορεί να θέσει

● Τα παιδιά έχουν συστηματική και ολοκληρω-

κάποια παιδιά σε μειονεκτική θέση.

μένη παρακολούθηση και φροντίδα της υγείας

Η προσέγγιση της διαδικασίας της μάθησης από το

τους, καθώς και σωστή διατροφή και καθη-

παιδί με θετικό τρόπο, όπως και η προθυμία για κα-

μερινή φυσική δραστηριότητα. Τα παραπάνω

τάκτηση νέων δεξιοτήτων, η ικανότητα προσοχής, η

συμβάλλουν ώστε τα παιδιά να ξεκινήσουν το

επιμονή στην ολοκλήρωση δραστηριοτήτων και γενι-

σχολείο με καλή σωματική και ψυχική υγεία. Οι

κότερα το κίνητρο για μάθηση, είναι χαρακτηριστικά

γονείς θα πρέπει να αφιερώνουν καθημερινά

εξαιρετικά σημαντικά για την είσοδο ενός παιδιού στο

χρόνο για να βοηθήσουν το παιδί τους να μάθει.

σχολείο.

● Ο παιδικός σταθμός, εκτός από ασφαλές περι-

Όλες οι παραπάνω δεξιότητες που αφορούν την

βάλλον, παρέχει και εκπαιδευτικές δραστηριό-

ετοιμότητα του παιδιού για την είσοδο στο σχολείο,

τητες, με καλή αναλογία προσωπικού-παιδιών

αναμένεται να έχουν ωριμάσει μετά και τη συμπλήρω-

και καλά εκπαιδευμένο προσωπικό.

ση του έκτου χρόνου της ζωής.

● Οι γονείς υποστηρίζουν τη δημιουργία περιβάλ-

λοντος χωρίς άγχος για την ένταξη του παιδιού

Β. Ετοιμότητα του σχολείου

τους στην Α’ Δημοτικού.

Η ετοιμότητα του σχολείου αναφέρεται στην ικανό-

τητα του εκπαιδευτικού συστήματος να διευκολύνει

Φοίτηση στο σχολείο ή επανάληψη του

τη μετάβαση των μικρών παιδιών στις εκπαιδευτικές

νηπιαγωγείου;

βαθμίδες και να μπορεί να δεχθεί τις διαφοροποιήσεις.

Η φοίτηση στο σχολείο, σύμφωνα με την προβλεπό-

Επίσης, χαρακτηρίζεται από την εκπαιδευτική συ-

μενη από το νόμο ηλικία, ή η επανάληψη του νηπια-

νέπεια και συνέχεια σε αυτή τη μετάβαση.

γωγείου αποτελεί ένα ιδιαίτερα αμφιλεγόμενο θέμα.

99

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

Τα αποτελέσματα στη διεθνή βιβλιογραφία, σε σχέση

όσο και με την κατανόησή του πριν την είσοδο τους

με την ωφελιμότητα της επαναφοίτησης σε παιδιά με

στο δημοτικό σχολείο και τη συστηματική εκμάθηση

ανεπαρκή σχολική ετοιμότητα, είναι αρκετά αντιφατι-

ανάγνωσης και γραφής.

κά. Φαίνεται όμως να επικρατεί η άποψη της έναρξης

Ακολουθώντας τις αρχές του «αναδυόμενου γραμ-

του σχολείου σύμφωνα με την προβλεπόμενη από το

ματισμού», οι νηπιαγωγοί καλούνται να οργανώσουν,

νόμο ηλικία.

με αναπτυξιακά κατάλληλες δραστηριότητες, ένα

Στη χώρα μας δεν είναι δυνατόν να συγκριθούν τα

υποστηρικτικό μαθησιακό περιβάλλον για την ανά-

αποτελέσματα των διεθνών μελετών, καθώς υπάρχουν

δυση και κατάκτηση της ανάγνωσης και της γραφής.

κάποιες ιδιαιτερότητες ως προς την οργάνωση της βα-

Πρόκειται για μια εξελικτική πορεία προς τη

σικής εκπαίδευσης κατά τα δύο πρώτα χρόνια (νηπια-

μάθηση, που λαμβάνει χώρα σταδιακά με την

γωγείο και Α’ Δημοτικού).

πάροδο του χρόνου και δεν προϋποθέτει τη δι-

Συγκεκριμένα, στην Ελλάδα το νηπιαγωγείο έχει

δασκαλία συγκεκριμένων προ-αναγνωστικών

μια δομή παιδοκεντρική. Επιτρέπεται στο παιδί να

και προ-γραφικών δεξιοτήτων στο νηπιαγω-

σηκώνεται από το καρεκλάκι του, να κινείται μέσα

γείο.

στην τάξη, να μιλάει στον διπλανό του, ενώ κυρίαρχο

Αντίθετα στην Α΄ Δημοτικού, όπου αρχίζει η συ-

στοιχείο σε όλες τις δραστηριότητες είναι το παιχνίδι.

στηματική εκμάθηση της γραφής και της ανάγνωσης,

Τα παιδιά δουλεύουν σε μικρές ομάδες και η εκπαι-

η εξελικτική διαδικασία είναι πολύ γρήγορη. Έτσι,

δευτική διαδικασία συντελείται κυρίως μέσα από το

σύμφωνα με το αναλυτικό πρόγραμμα σπουδών της

παιχνίδι. Σε αυτή τη δομή, η αναλογία παιδαγωγού/

Α’ Δημοτικού, τον Δεκέμβριο της τρέχουσας σχολικής

παιδιών συχνά είναι αρκετά μεγαλύτερη από αυτή που

χρονιάς, τα παιδιά αρχίζουν να διαβάζουν μικρά κεί-

υπάρχει στην Α’ Δημοτικού.

μενα και να γράφουν προτάσεις.

Αντίθετα η Α’ Δημοτικού έχει δομή πιο ενηλικο-

Αυτή η αναντιστοιχία εκπαιδευτικού προγράμμα-

κεντρική, καθώς οι απαιτήσεις αλλάζουν. Το παιδί

τος και δομής μεταξύ νηπιαγωγείου και Α’ Δημοτικού,

καλείται να κάθεται στην ίδια θέση για αρκετή ώρα,

μπορεί να δυσκολέψει κάποια παιδιά κατά τη μετά-

να μην κουνιέται, να μην μιλάει, να προσέχει και να

βασή τους στο νέο εκπαιδευτικό πλαίσιο. Αυτό μπο-

μην διασπάται από τους θορύβους μέσα στην τάξη

ρεί να έχει ως αποτέλεσμα μαθησιακές δυσκολίες που

ή την αυλή. Πολλές φορές χρειάζεται να κάνει δύο ή

δεν οφείλονται απαραίτητα σε εγγενείς δυσκολίες του

τρία πράγματα μαζί, όπως να ακούει τη δασκάλα που

παιδιού. Εξάλλου, η ομαλή ένταξη και η καλή μαθησι-

υπαγορεύει, να γράφει και να μην ακούει το διπλα-

ακή ικανότητα έχουν μεγάλη σημασία για την εικόνα

νό του που του μιλάει. Τα παιδιά σπάνια δουλεύουν

που έχει το παιδί ως μαθητής και επηρεάζουν όλη τη

σε ομάδες και βγαίνουν στο διάλειμμα σε μια μεγάλη

σχολική πορεία του.

αυλή με πολύ μεγαλύτερα παιδιά.

Επιπρόσθετα, η ανταγωνιστικότητα της σχολικής

Επιπρόσθετα, η εκπαίδευση στο νηπιαγωγείο είναι

τάξης καθώς και η ελλιπής οργάνωση της ειδικής αγω-

ανομοιογενής ως προς τη φωνολογική ετοιμότητα

γής στα ελληνικά σχολεία, δυσχεραίνουν την ομαλή

και τις γραφο-κινητικές δεξιότητες που θα πρέπει να

πορεία της μάθησης στα παιδιά που δεν είναι έτοιμα

έχουν κατακτήσει τα παιδιά πριν την έναρξη του σχο-

για το σχολείο. Σε αυτό συμβάλει και το ότι το σχολικό

λείου. Αυτό συμβαίνει διότι σύμφωνα με το Διαθεμα-

εκπαιδευτικό σύστημα στην Ελλάδα είναι εξαιρετικά

τικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγράμματος Σπουδών για το

άκαμπτο, με αδυναμία να δεχθεί διαφοροποιήσεις.

Νηπιαγωγείο (ΔΕΠΠΣ/2003), η πρώιμη κατάκτηση

Επιπλέον, το άγχος και οι υψηλές προσδοκίες της

των δεξιοτήτων ανάγνωσης και γραφής των μικρών

Ελληνικής οικογένειας, χωρίς απαραίτητα συμμετοχή

παιδιών, βασίζεται στη θεωρία του «αναδυόμενου

στην αγάπη για μάθηση τα προηγούμενα χρόνια, είναι

γραμματισμού».

αρνητικοί παράγοντες.

Σύμφωνα με τη θεωρία του «αναδυόμενου γραμ-

Οι ομάδες παιδιών που θα πρέπει να εκτιμώνται

ματισμού», το παιδί μεγαλώνοντας μέσα σε μια εγ-

για σχολική ετοιμότητα είναι:

γράμματη κοινωνία που κατακλύζεται από γραπτό

● Όσα έχουν ήδη διαγνωστεί με κάποια αναπτυ-

λόγο, επιγραφές, ανακοινώσεις, σήματα, λογότυπα,

ξιακή διαταραχή.

σύμβολα, συσκευασίες κ.ά. διαμορφώνει από πολύ

● Όσα προβληματίζουν τις νηπιαγωγούς ή τους

νωρίς, πριν πάει σχολείο τις αντιλήψεις του και διατυ-

γονείς.

πώνει τις υποθέσεις του για τον γραπτό λόγο. Έτσι, τα

μικρά παιδιά παρουσιάζουν συμπεριφορές ανάγνω-

● Όσα, κυρίως αγόρια, έχουν γεννηθεί προς στο

σης και γραφής, οι οποίες συνδέονται τόσο με την κω-

τέλος του χρονολογικού έτους σύμφωνα με το

δικοποίηση και αποκωδικοποίηση του γραπτού λόγου,

οποίο γίνεται η εγγραφή στο σχολείο. Τα παιδιά

αυτά θα πρέπει να συνυπάρξουν και να μοιρα-

100

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

στούν την εκπαιδευτική εμπειρία με παιδιά που

Ως ανιχνευτικό εργαλείο, η χορήγησή του είναι απλή

αναπτυξιακά διαφέρουν από 6 έως και 11 μήνες.

και σύντομη, δεν οδηγεί όμως σε διαγνωστικό απο-

● Όσα έχουν παράγοντες κινδύνου για μαθησια-

τέλεσμα. Τα παιδιά που αποτυγχάνουν στο Α΄ΤΕΣΤ,

κές δυσκολίες π.χ. προωρότητα, χαμηλό για τη

πρέπει να παραπέμπονται για λεπτομερέστερη εκτί-

διάρκεια κύησης βάρος γέννησης, αισθητηρια-

μηση και έλεγχο από ειδικούς. Για τη χορήγησή του

κές δυσκολίες, οικογενειακό ιστορικό, περιβάλ-

απαιτείται εκπαίδευση.

λον πολιτισμικής αποστέρησης, φτώχεια κ.ά.

3. Ελληνική κλίμακα αξιολόγησης της ΔΕΠ/Υ

Εάν η εκτίμηση δείξει ότι το παιδί δεν διαθέτει την

(κλίμακα για γονείς-κλίμακα για Εκπαιδευτι-

απαραίτητη ετοιμότητα για το σχολείο, η επανάληψη

κούς)

του νηπιαγωγείου αποτελεί μια αποδεκτή πρακτική

Χρησιμοποιείται για την εκτίμηση των προβλημάτων

για τα δεδομένα της χώρας μας. Ουσιαστικά, δεν πρό-

προσοχής, παρορμητικότητας και υπερκινητικότητας,

κειται για χάσιμο χρονιάς, καθώς η επαναφοίτηση στο

που αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά του συνδρό-

νηπιαγωγείο, σε συνδυασμό με την παρακολούθηση

μου Διαταραχής Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινη-

ενός εξατομικευμένου προγράμματος παρέμβασης, δί-

τικότητας. Αποτελεί στάθμιση στον ελληνικό παιδικό

νει χρόνο στο παιδί να ωριμάσει αναπτυξιακά και να

πληθυσμό της Κλίμακας Αξιολόγησης της ΔΕΠ/Υ, που

κατακτήσει τις δεξιότητες που θα του εξασφαλίσουν

κατασκευάστηκε από τους G.J. Du Paul και συν. σύμ-

μια πιο ομαλή πορεία μάθησης στο σχολείο. Επιπλέον,

φωνα με τα διαγνωστικά κριτήρια του DSM-IV. Περι-

φαίνεται να μειώνει την ανάγκη για επανάληψη τάξης

λαμβάνει 2 ερωτηματολόγια, ένα για τους γονείς και

στο Δημοτικό με τις αρνητικές συνέπειες που αυτό συ-

ένα για τους εκπαιδευτικούς. Πρόκειται για ένα χρήσι-

νεπάγεται στην αυτοεκτίμηση του παιδιού.

μο εργαλείο που επιτρέπει τον εντοπισμό παιδιών που

Εργαλεία εκτίμησης της σχολικής ετοιμότητας

είναι πιθανόν να εμφανίζουν τη διαταραχή, ώστε να

παραπεμφθούν για διαγνωστική αξιολόγηση και αντι-

Στη χώρα μας σταθμισμένα εργαλεία για την εκτίμηση

μετώπιση. Επιπλέον, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και

της σχολικής ετοιμότητας είναι τα εξής:

για την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της θεραπευ-

1. αθηνά Τεστ Διάγνωσης Δυσκολιών μάθησης

τικής παρέμβασης.

Δημιουργήθηκε από το ψυχομετρικό εργαστήριο του

Προαγωγή της σχολικής ετοιμότητας από

Τομέα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών για

τον παιδίατρο

τη διάγνωση των δυσκολιών μάθησης και μπορεί να

χρησιμοποιηθεί και για το διαγνωστικό έλεγχο της

Όπως προαναφέρθηκε, ο ορισμός της σχολικής ετοι-

σχολικής ετοιμότητας. Περιλαμβάνει μία δέσμη από

μότητας είναι σύνθετος και περιλαμβάνει τρεις επι-

επιμέρους διαγνωστικές δοκιμασίες, 14 κύριες και 1

μέρους ετοιμότητες: του παιδιού, του σχολείου και

συμπληρωματική, οι οποίες αξιολογούν ένα ευρύτατο

της οικογένειας/κοινότητας στην οποία μεγαλώνει το

φάσμα κινητικών, αντιληπτικών, νοητικών και ψυ-

παιδί. Η ετοιμότητα του σχολείου και τα συστήματα

χογλωσσικών διεργασιών. Η χορήγησή του απαιτεί

υποστήριξης από την κοινότητα είναι παράμετροι που

αρκετό χρόνο και αφού ολοκληρωθεί, δίνει ένα ανα-

εξαρτώνται από τον πολιτικό και κοινωνικό σχεδιασμό

λυτικό-διαγνωστικό προφίλ του παιδιού με στόχο τον

της κάθε χώρας. Έτσι, ο βαθμός που εφαρμόζονται

εντοπισμό ελλειμματικών περιοχών της ανάπτυξης

ποικίλει σημαντικά και δεν μπορεί να εξασφαλιστεί.

που ενδεχομένως μπορούν να ενοχοποιηθούν για τις

Η οικογένεια παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην

παρούσες ή μελλοντικές δυσκολίες μάθησης και προ-

προετοιμασία του παιδιού για το σχολείο και μπορεί

σαρμογής του παιδιού στο σχολείο. Για τη χορήγησή

να υποστηριχτεί από τον παιδίατρο στα πλαίσια της

του απαιτείται πιστοποιημένη εκπαίδευση.

συστηματικής και ολοκληρωμένης πρωτοβάθμιας παι-

διατρικής φροντίδας.

2. α΄ΤΕΣΤ

Ο παιδίατρος στην καθημερινή πρακτική του έχει

Δημιουργήθηκε από το Ιατρείο Αναπτυξιακής Παιδι-

τη δυνατότητα να προάγει τη σωστή διατροφή, τη σω-

ατρικής του Νοσοκομείου Παίδων «Η Αγία Σοφία»

ματική αύξηση και υγεία του παιδιού και να υποστη-

το 2006 και αποτελεί ανιχνευτική δοκιμασία σχολι-

ρίζει την ανάπτυξη. Μέσα από την τακτική και συστη-

κής ετοιμότητας. Περιλαμβάνει 7 επιμέρους κλίμακες,

ματική παρακολούθηση της ανάπτυξης, ο παιδίατρος

οι οποίες αξιολογούν διαφορετικές μαθησιακές και

μπορεί να αναγνωρίσει έγκαιρα παιδιά με καθυστέρη-

γνωστικές λειτουργίες. Παράλληλα, διαθέτει και 2 συ-

ση στην ανάπτυξη και να τα παραπέμψει για προγράμ-

μπληρωματικές κλίμακες που ελέγχουν την υπερκινη-

ματα πρώιμης παρέμβασης. Η συμβουλευτική του σε

τικότητα και το επίπεδο προσοχής του παιδιού. Απευ-

θέματα ανάπτυξης και συμπεριφοράς και η συζήτηση

θύνεται σε παιδιά νηπιαγωγείου ηλικίας 5 με 6,5 ετών.

των ανησυχιών που συχνά έχουν οι γονείς, συμβάλ-

101

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

λουν θετικά στην ενίσχυση της σχέσης των γονέων με

and Adolescents. Early Childhood Health Supervision:

τα παιδιά τους. Επίσης, μπορεί να ανιχνεύσει ψυχο-

18 months, 2 ½ year, 4 year visit. Διαθέσιμο στο:

brightfutures.aap.org/3rd_Edition_Guidelines_and_

κοινωνικούς κινδύνους, όπως είναι η ενδοοικογενεια-

Pocket_Guide.html

κή βία, η κατάθλιψη της μητέρας, η χρήση ουσιών, η

3) American Academy of Pediatrics. Bright Futures

φτώχεια και η απουσία στήριξης της οικογένειας. Οι

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

οικογένειες με αυτού του τύπου τις δυσκολίες χρειάζο-

and Adolescents. Middle childhood Health Supervision:

νται συμβουλευτική και συχνά παραπομπή στις κοινω-

5 and 6 year visit. Διαθέσιμο στο: brightfutures.aap.

org/3rd_Edition_Guidelines_and_Pocket_Guide.html

νικές υπηρεσίες της κοινότητας.

4) American Academy of Pediatrics. Bright Futures

Από τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι ο παιδία-

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

τρος, μέσα από την τακτική και ολοκληρωμένη πρω-

and Adolescents. Promoting child development.

Διαθέσιμο στο: brightfutures.aap.org/3rd_Edition_

τοβάθμια παιδιατρική φροντίδα υγείας, έχει τη δυνα-

Guidelines_ and_Pocket_Guide.html

τότητα και μπορεί να προάγει τη σχολική ετοιμότητα.

5) Rourke Baby Record: Evidence-Based Infant/Child

Αυτό επιτυγχάνεται με:

Health Maintenance Guide. Canadian Paediatric

● Τη συστηματική παρακολούθηση και φροντίδα

Society. Διαθέσιμο στo: www.rourkebabyrecord.ca

της σωματικής υγείας και ανάπτυξης των παι-

6) Dixon S., Stein M. Encounters with children. Pediatric

behavior and development. 4th edition. 2006, Mosby,

διών.

Elsevier.

● Την αναγνώριση παιδιών με καθυστέρηση στην

7) Gerber RJ, Wilks T, Erdie-Lalena C. Developmental

ανάπτυξη και την έγκαιρη παραπομπή τους για

milestones 3: social-emotional development. Pediatr

Rev. 2011; 32:533–6.

διάγνωση και αντιμετώπιση.

8) Wilks T, Gerber RJ, Erdie-Lalena C. Developmental

● Τον τακτικό έλεγχο για προβλήματα όρασης και

milestones: cognitive development. Pediatr Rev. 2010;

ακοής.

31:364–7.

● Την προαγωγή της σωστής διατροφής και της

9) Gerber RJ, Wilks T, Erdie-Lalena C. Developmental

milestones: motor development. Pediatr Rev. 2010;

τακτικής φυσικής δραστηριότητας, ως στοιχεί-

31:267–77.

ων ιδιαίτερα σημαντικών για τη διατήρηση της

10) Centers for Disease Control and Prevention. Important

καλής υγείας των παιδιών και των οικογενειών

milestones: Your child at Eighteen months. Διαθέσι-

τους.

μο στο: www.cdc.gov/ncbddd/actearly/milestones /

milestones-18mo.html

● Τον ανιχνευτικό έλεγχο για ιατρικές ή ψυχοκοι-

11) Centers for Disease Control and Prevention. Important

νωνικές καταστάσεις που επηρεάζουν τη σχολι-

milestones: Your child at Four years. Διαθέσιμο στο:

κή επίδοση.

www.cdc.gov/ncbddd/actearly/milestones/milestones-

4yr.html

● Τη σωστή θεραπευτική αγωγή για χρόνιες ια-

12) Centers for Disease Control and Prevention. Important

τρικές παθήσεις, έτσι ώστε τα παιδιά να μην

milestones: Your child at Five years. Διαθέσιμο στο:

απουσιάζουν συχνά από το σχολείο.

www.cdc.gov/ncbddd/actearly/milestones/milestones-

● Την ενθάρρυνση των γονέων να προάγουν την

5yr.html

13) Johnson Ch.P. Recognition of Autism Before Age 2

πρώιμη εκπαίδευση των παιδιών τους μέσα

Years. Pediatr Rev. 2008; 29:86–96.

από:

14) Council on Children With Disabilities, Section on

• το διάβασμα, ως μια καθημερινή δραστηρι-

Developmental Behavioral Pediatrics, Bright Futures

ότητα.

Steering Committee and Medical Home Initiatives

for Children With Special Needs Project Advisory

• το παιχνίδι και τα τραγουδάκια που εστιά-

Committee. Identifying Infants and Young Children

ζουν σε συγκρίσεις ήχων φωνημάτων και

With Developmental Disorders in the Medical Home:

ομοιοκαταληξίας.

An Algorithm for Developmental Surveillance and

Screening. Pediatrics 2006; 118;405–420.

• καθημερινές ρουτίνες και σταθερές ώρες

15) Hall D., Elliman D. Health for all children. Revised

ύπνου, φαγητού.

fourth edition. 2006, Reprinted 2007, 2008. Oxford

• τον έπαινο ως ανταμοιβή.

university press.

16) Αμερικανική Παιδιατρική Ακαδημία. H φροντίδα του

• τις αμοιβαίες και στοργικές σχέσεις, καθώς

μωρού και του μικρού σας παιδιού. 1995, Ποταμός.

αποτελούν τη βάση για την υγιή ανάπτυξη

17) Sheridan Mary D. From birth to five years. 3rd edition,

του παιδιού.

2008, New York Routledge.

18) Holt K.S. Developmental Paediatrics. 1978,

Βιβλιογραφικές πηγές

Butterworths & Co(Publishers) LTD.

1) Hall D., Williams J., Elliman D. Τhe Child Surveillance

19) Grizzle KL, Simms MD. Early language development

Handbook. 3rd edition, 2009, Radcliffe Publishing Ltd.

and language learning disabilities. Pediatr Rev. 2005;

2) American Academy of Pediatrics. Bright Futures

26:274–83.

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

20) Sturner RA, Howard BJ. Preschool Development 1:

102

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

Communicative and Motor Aspects. Pediatr Rev. 1997;

13) Ντόναλντ Βίννικοτ, Το παιδί, το παιχνίδι και η πραγμα-

18:291–301.

τικότητα. Μετάφραση: Γιάννης Kωστόπουλος, Εκδόσεις

21) Brazelton T.B. Tα αναπτυξιακά προβλήματα του βρέ-

Καστανιώτης, Αθήνα, 2009.

φους και του νηπίου. 1998, Ελληνικά Γράμματα.

14) Ντόναλντ Βίννικοτ, Από την παιδιατρική στην ψυχανά-

22) Αντωνιάδου-Κουμάτου Ι., Ξεκαλάκη Α. Νυχτερινή

λυση. Μετάφραση: Θανάσης Χατζόπουλος, Εκδόσεις

ενούρηση. Αντιμετώπιση στο πλαίσιο της πρωτοβάθμιας

Καστανιώτης, Αθήνα, 2007.

Παιδιατρικής Φροντίδας. 2006, εκδ. Β. Παρισιάνος.

15) Nospitz Joseph, Basic Handbook of Child Psychiatry,

23) Rafoth M., Buchenauer E., Crissman K., Halko J.

Normal Development. Basic Books Inc., New York, 1979,

School Readiness- Preparing Children for Kindergarten

Vol. 1:3–233.

and Beyond; Information for parents. 2004, National

16) Andres Martin, Fred R. Volkmar, Lewis’s Child and

Association of School Psychologists. School and Home.

Adolescent Psychiatry: A Comprehensive textbook

4th Edition, The preschool child, Wolters Klower,

Βιβλιογραφικές πηγές ειδικών παιδοψυχιατρι-

Lippincott, Williams and Wilkins, USA 2007,pp

κών θεμάτων

261–266.

1) Πανοπούλου-Μαράτου Ο. (1987) Η ψυχοσυναισθηματι-

17) Andrew P Sirotnak, MD Psychosocial Dwarfism. Δι-

κή ανάπτυξη στη βρεφική και νηπιακή ηλικία στο Τσιά-

αθέσιμο στο: www.emedecine.medscape.com/article

ντης Γ, Μανωλόπουλος Σ. Σύγχρονα Θέματα Παιδοψυ-

/913843–overview

χιατρικής, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα, 1987:3–30.

18) Failure to Thrive (FTT). Merck’s Manual. Διαθέσιμο

2) Αναγνωστόπουλος Δ, Λαζαράτου Ε. (2001), Ψυχοσεξου-

στο: www.merckmanuals.com/professional/pediatrics

αλική ανάπτυξη παιδιών και εφήβων στο Ν. Βαϊδάκης,

/miscellaneous_disorders_in_infants_and_children/

Β. Αλεβίζος, Κ. Ευθυμίου, Επιμ., Σεξουαλική Αγωγή

failure_to_thrive_ftt.html

Υγείας στα Σχολεία, Εκδ. Βήτα, Αθήνα, σελ. 21–31.

19) John M. Eisenberg Center for Clinical Decisions and

3) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ Κ. (2005) «Πρόλη-

Communications Science. Therapies for Children With

ψη στα διάφορα στάδια ψυχοσυναισθηματικής ανάπτυ-

Autism Spectrum Disorder: A Review of the Research for

ξης του παιδιού» στο Β. Π. Κονταξάκης, Μ. Ι. Χαβά-

Parents and Caregivers. 2014 Sep 23. In: Comparative

κη-Κονταξάκη, ΓΝ Χριστοδούλου (επιμ) Προληπτική

Effectiveness Review Summary Guides for Consumers

Ψυχιατρική και Ψυχική Υγιεινή, Εκδόσεις Βήτα, Αθήνα,

[Internet]. Rockville (MD): Agency for Healthcare

σελ. 359–372.

Research and Quality (US); 2005. Διαθέσιμο στο: www.

4) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ. (2005) «Στοιχεία

ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK246982

Προληπτικής Ψυχιατρικής των παιδιών και εφήβων»

στο Αναγνωστόπουλος Δ. Λαζαράτου Ε (επιμ) Εισαγω-

Βιβλιογραφικές πηγές σχολικής ετοιμότητας

γή στην Κοινοτική Παιδοψυχιατρική, Εκδ. Ψυχιατρική

1) High PC; American Academy of Pediatrics Committee

Κλινική, Ιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδιστριακό

on Early Childhood, Adoption, and Dependent Care and

Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Council on School Health. School readiness. Pediatrics.

5) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ. (2005) «Η επί-

2008; 12:e1008-15.

δραση των ψυχικά ασθενών μητέρων στην ανάπτυξη

2) Harris LL, Duryea TK, Bridgemohan C. School

των παιδιών» στο Αναγνωστόπουλος Δ. Λαζαράτου Ε

readiness. Διαθέσιμο στο www.uptodate.com. (acceded

(επιμ) Εισαγωγή στην Κοινοτική Παιδοψυχιατρική, Εκδ.

on Jul 03, 2013).

Ψυχιατρική Κλινική, Ιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδι-

3) Goals 2000: Educate America Act (PL 103–227), 1994.

στριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Διαθέσιμο στο: www.ed.gov/legislation/GOALS2000/

6) Λαζαράτου Ε., Αναγνωστόπουλος Δ.Κ. «Ψυχική υγεία

TheAct (Accessed on October 06, 2011).

του παιδιού και γονεϊκή ψυχοπαθολογία» (2005). Νέα

4) Zigler, E. and C. A. Valentine. (1979). Project Head Start:

Παιδιατρικά Χρόνια, Τόμος 5, Τεύχος 4, 213–220.

A Legacy of the War on Poverty. New York, NY: Free

7) Μαραγκός Χ, Αντωνιάδου Ι., Αναγνωστόπουλος Δ.

Press.

(1993) Σύνδρομο καθυστέρησης ανάπτυξης παιδιών μη

5) Dixon S., Stein M. Εncounters with children. Pediatric

οργανικής αιτιολογίας. Παιδιατρικά Χρονικά, τόμος 20,

behavior and development. 4th edition. 2006, Mosby,

τεύχος 3, σελ. 155–167.

Elsevier.

8) Φρανσίς Κ, Βλασσοπούλου Μ, Αναγνωστόπουλος Δ.

6) Gerber RJ, Wilks T, Erdie-Lalena C. Developmental

(2013) Αναπτυξιακές διαταραχές της παιδικής και εφη-

Milestones: Motor Development. Pediatr. in Rev. 2010;

βικής ηλικίας στο Γ.Ν. Παπαδημητρίου, Ι.Α. Λιάππας,

31:267–277.

Ε. Λύκουρας, επιμ., Σύγχρονη Ψυχιατρική, Εκδόσεις

7) American Academy of Pediatrics. Bright Futures

ΒΗΤΑ, Αθήνα, 2013:700–711.

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

9) Λαζαράτου Ε. Αυτισμός. Στο: Αναγνωστόπουλος Δ,

and Adoloscents.. Μiddle childhood. Ηealth supervision:

Παπαγεωργίου-Βασιλοπούλου Α (επιμ) Νοσηλευτική

5 and 6 year visit. Διαθέσιμο στο: brightfutures.aap.

ψυχικής υγείας του παιδιού και του εφήβου. Ιατρικές

org/3rd_Edition_Guidelines_and_Pocket_Guide.html

εκδόσεις Βήτα, Αθήνα, 2010:227−232.

8) Centers for Disease Control and Prevention. Important

10) Αλεξανδρίδης Α, Τσιάντης Γ. (2008) Προσχολική

milestones: Your child at Five years. Διαθέσιμο στο:

παιδοψυχιατρική. 1. Ανάπτυξη, Εκδόσεις Καστανιώτης,

www.cdc.gov/ncbddd/actearly/milestones/milestones-

Αθήνα, 2008.

5yr.html

11) Αλεξανδρίδης Α, Τσιάντης Γ. (2009) Προσχολική παιδο-

9) Ravid S, Afek I, Suraiya S, Shahar E, Pillar G.

ψυχιατρική. 2. Κλινική και θεραπευτικές παρεμβάσεις,

Kindergarten children’s failure to qualify for first grade

Εκδόσεις Καστανιώτης, Αθήνα, 2009.

could result from sleep disturbances. J Child Neurol.

12) Ντόναλντ Βίννικοτ, Το παιδί, η οικογένεια και ο εξωτε-

2009; 24:816–22.

ρικός του κόσμος. Μετάφραση: Θεόδωρος Παραδέλλης,

10) Bierman KL, Domitrovich CE, Nix RL, et al. Promoting

Εκδόσεις Καστανιώτης, Αθήνα, 2009.

academic and social-emotional school readiness: the

103

Νηπιακή - Προσχολική Ηλικία

head start REDI program. Child Dev 2008; 79:1802.

11) Gerber RJ, Wilks T, Erdie-Lalena C. Developmental

milestones 3: social-emotional development. Pediatr

Rev. 2011; 32:533–6.

12) Justice LM, Bowles RP, Pence Turnbull KL, Skibbe LE.

School readiness among children with varying histories

of language difficulties. Dev Psychol. 2009; 45:460 –76.

13) Wilks T, Gerber RJ, Erdie-Lalena C. Developmental

milestones: cognitive development. Pediatr Rev. 2010;

31:364–7.

14) Sally E. Shaywitz, M.D. Dyslexia. N Engl J Med 1998;

338:307–312.

15) Hall D., Williams J., Elliman D. Τhe Child Surveillance

Handbook. 3rd edition., 2009, Radcliffe Publishing Ltd.

16) Παρασκευόπουλος ΙΝ, Καλαντζή-Αζίσι, Γιαννίτσας ΝΔ.

ΑθηνάΤεστ Διάγνωσης Δυσκολιών Μάθησης. Πανε-

πιστήμιο Αθηνών, Φιλοσοφική Σχολή, Ψυχομετρικό

Εργαστήριο. 1999, Εκδ. Ελληνικά γράμματα.

17) Μαντούδης Σ., Θωμαΐδου Λ. Α΄ ΤΕΣΤ. Ανιχνευτική

Δοκιμασία Σχολικής Ετοιμότητας. Copyright 2006,

Ανάπτυξη νηπίων-παιδιών-εφήβων.

18) Καλαντζή-Αζίσι Α., Αγγελή Κ., Ευσταθίου Γ. Ελληνική

Κλίμακα Αξιολόγησης της ΔΕΠ/Υ. Κλίμακα για γο-

νείς-Κλίμακα για Εκπαιδευτικούς. 2012, εκδ. Πεδίο.

19) Du Paul G.J., Power T.J., Anastopoulos A.D., Reid R.

ADHD Rating Scale-IV: Checklists, norms, and clinical

interpretations.1998, New York: The Guilford Press.

104

Σχολική Ηλικία

3. ΣχΟΛίκΗ ΗΛίκία

3.1. Ψυχοσυναισθηματικό

τικά, το παιδί απομονώνεται και μένει προσκολλημένο

στάδιο

στην οικογένεια. Η επιτυχής ψυχολογική πορεία της

προσωπικότητας, στα προηγούμενα στάδια, όπως η

ικανοποιητική σχέση του παιδιού με το μητρικό πρό-

Η περίοδος από έξι μέχρι έντεκα ετών λέγεται λανθά-

σωπο, η ομαλή εξέλιξη της λειτουργίας αποχωρισμού

νουσα. Αυτή η περίοδος της σχολικής ηλικίας θεωρεί-

και ανεξαρτητοποίησης, η επίτευξη ελέγχου των σφι-

ται απαλλαγμένη, συγκριτικά με τις προηγούμενες και

γκτήρων σε υποστηρικτικό και ενθαρρυντικό περι-

τις επόμενες, από την πίεση των ενορμήσεων.

βάλλον, επηρεάζει ευνοϊκά την επιτυχή λύση των ψυ-

Παρόλο που πολλές φορές αμφισβητείται εάν

χολογικών απαιτήσεων αυτής της περιόδου. Εάν στα

πράγματι καταλαγιάζει η σεξουαλικότητα κατά τη

προηγούμενα στάδια υπάρξουν προβλήματα, αυτά θα

λανθάνουσα περίοδο, η παρατήρηση των παιδιών

επηρεάσουν και την εξέλιξη της λανθάνουσας περιό-

αυτής της ηλικίας δείχνει ότι υπάρχει σημαντική δι-

δου.

αφορά στη συμπεριφορά τους συγκριτικά με παιδιά

Από πλευράς γνωστικών ικανοτήτων γίνεται ενερ-

μικρότερης ηλικίας. Το καταλάγιασμα της σεξουαλι-

γοποίηση της λογικής, αιτιατής και αποτελεσματικής

κότητας μπορεί να μην είναι απόλυτο αλλά οπωσδή-

σκέψης. Μπορεί να κατανοήσει την αντιστρεψιμότη-

ποτε υπάρχει καλύτερος έλεγχος των ενορμήσεων,

τα σκέψεων και ιδεών. Ο λόγος μετασχηματίζεται από

επιθετικών και σεξουαλικών, από ότι προηγουμένως,

εγωκεντρικός σε κοινωνικό. Εμφανίζεται η ικανότητα

διεύρυνση των ενδιαφερόντων και των σχέσεων από

να καταλαβαίνει την άποψη του άλλου. Παρ’ όλα αυτά

το άμεσο οικογενειακό περιβάλλον στο εξωοικογενει-

η ερμηνεία των κανόνων είναι άκαμπτη.

ακό, καθώς και μετουσίωση της ψυχικής ενέργειας,

που οδηγεί σε αυξημένη ικανότητα για συγκέντρωση

και μάθηση. Οι σεξουαλικές ενορμήσεις συνδέονται

με κοινωνικά αποδεκτές δραστηριότητες π.χ. σχολική

εργασία, άθληση.

Στη λανθάνουσα περίοδο η ικανοποιητική λύση

του οιδιπόδειου συμπλέγματος συνοδεύεται από ισχυ-

ροποίηση της ταύτισης του παιδιού με τον γονέα του

ίδιου φύλου, μετατόπιση των ενδιαφερόντων του σε

πρόσωπα και πράγματα έξω από το οικογενειακό πε-

ριβάλλον και διαμόρφωση των ηθικών αξιών του.

Εκτός από τη λύση του οιδιπόδειου συμπλέγματος

και τη διαμόρφωση του συστήματος των ηθικών αρ-

χών, ένα άλλο σημαντικό συναισθηματικό επίτευγμα

για τα παιδιά που βρίσκονται στη λανθάνουσα περί-

οδο, είναι η ταύτισή τους με διάφορες ομάδες και το

αίσθημα ότι αποτελούν μέρος τους. Η ύπαρξη κοινών

ενδιαφερόντων και ιδανικών, τα βοηθάει να αποκτή-

σουν αίσθημα συνοχής μέσα στην ομάδα.

Η ομάδα των συνομηλίκων λειτουργεί ως μεταβα-

τικός ενδιάμεσος χώρος στην όλη πορεία του παιδιού

προς την ανεξαρτητοποίησή του και στη μετατόπιση

του ενδιαφέροντος και των σχέσεών του από την οι-

κογένεια προς την κοινωνία. Η ομάδα προσφέρει υπο-

στήριξη στο παιδί και το βοηθάει στη διαμόρφωση της

δικής του ταυτότητας. Οι ομάδες αυτής της ηλικίας εί-

ναι χαρακτηριστικά ομάδες του ίδιου φύλου.

Εάν η λύση του οιδιπόδειου και η ταύτιση με τις

ομάδες του ίδιου φύλου δεν προχωρήσουν ικανοποιη-

105

Σχολική Ηλικία

Στην ηλικία των 7–8 χρόνων το παιδί πηγαίνει στη

3.2. Η ηλικία των 7–8 ετών

Β΄ Δημοτικού και γίνεται πλέον σαφές πως ξεκινά να

(μέση παιδική ηλικία)

έχει περισσότερες σχολικές υποχρεώσεις και πως

χρειάζεται να τηρεί προγράμματα και ρουτίνες που

τίθενται εκτός του οικείου οικογενειακού περιβάλλο-

Γενική περιγραφή

ντος. Καθώς προχωρά στη Β΄ Δημοτικού μαθαίνει να

Τα χρόνια της μέσης παιδικής ηλικίας είναι μια τυπι-

διαβάζει με μεγαλύτερη άνεση, ακρίβεια και ταχύτη-

κά σταθερή περίοδος, χωρίς τις δραματικές αλλαγές

τα και μπορεί να γράφει μικρές παραγράφους αρκετά

στις σωματικές, γνωστικές, συναισθηματικές και κοι-

ορθογραφημένα. Αρχίζει να μαθαίνει την προπαίδεια

νωνικές δεξιότητες που υπήρχαν στα προηγούμενα

και να επιλύει απλά προβλήματα πολλαπλασιασμού.

αναπτυξιακά στάδια. Πρόκειται για μία σημαντική

Στη Β΄ Δημοτικού έχει ολοκληρωθεί πλέον η μετάβα-

μεταβατική περίοδο κατά τη διάρκεια της οποίας τα

ση στο πλαίσιο της σχολικής τάξης και το παιδί των

παιδιά εξελίσσουν τις δεξιότητες που ανέπτυξαν στους

7–8 ετών πρέπει να επιδεικνύει συμπεριφορές που

διάφορους τομείς κατά την πρώιμη παιδική ηλικία και

είναι απαραίτητες για τη μάθηση, όπως συνεργασία

διαγράφουν μια αναπτυξιακή τροχιά προς την ώριμη

και προσοχή. Η σχολική επίδοση αποτελεί ένα πολύ

ανεξαρτησία και αυτονομία. Το παιδί εγκαταλείπει το

σημαντικό δείκτη της ανάπτυξης του παιδιού σε όλους

στενό περιβάλλον της οικογένειας και το ανέμελο παι-

τους τομείς (γνωστικό, κοινωνικο-συναισθηματικό,

χνίδι και εισέρχεται στο χώρο των ευρύτερων κοινωνι-

γλωσσικό-επικοινωνιακό και κινητικό). Επιπλέον, η

κών σχέσεων και της οργανωμένης εργασίας.

σχολική επιτυχία συμβάλλει θετικά στην ανάπτυξη

Στην ηλικία των 7–8 ετών το παιδί αναπτύσσει ένα

αυτοεκτίμησης στο παιδί.

πιο λογικό τρόπο σκέψης. Καθώς οι γνωστικές του δε-

Στην ηλικία των 7 με 8 ετών το παιδί αρχίζει να δεί-

ξιότητες βελτιώνονται, ωριμάζει και η ικανότητά

χνει ενδιαφέρον για νέες ιδέες και δραστηριότητες

του να καταλαβαίνει τον κόσμο και τους ανθρώπους

εκτός της οικογένειας. Ενώ πριν τα ενδιαφέροντα

γύρω του και αρχίζει να λειτουργεί πιο ανεξάρτητα. Το

του παιδιού είχαν επίκεντρο τον εαυτό του και τους

πρόσφατα διαμορφωμένο υπερεγώ ή συνείδηση, επι-

γονείς του, τώρα στρέφονται προς τους συνομηλίκους

τρέπει στο παιδί να κατανοεί τους κανόνες, τις σχέσεις

του. Έτσι, μπορεί να έρθει αντιμέτωπο με πεποιθήσεις

και τα κοινωνικά ήθη. Η ηθική ανάπτυξη του παιδιού

και πρακτικές που διαφέρουν από εκείνες της οικογέ-

εξελίσσεται. Παράλληλα, αναπτύσσει δεξιότητες αντι-

νειάς του. Η ομάδα των συνομηλίκων του γίνεται πλέ-

μετώπισης που υποστηρίζουν τις κοινωνικές δραστη-

ον όλο και περισσότερο σημαντική και με την πάροδο

ριότητες, τις φιλίες εκτός οικογένειας καθώς και τη

της ηλικίας αυξάνει το ενδιαφέρον και η προσκόλληση

σχολική ικανότητα. Αυτή η διαδικασία συνεχίζεται μέ-

προς αυτούς. Ανακαλύπτει παιδιά του ίδιου φύλου που

χρι την αρχή της εφηβείας. Μέσα από την πορεία αυτή

έχουν παρόμοια ενδιαφέροντα και ικανότητες με αυτό

το παιδί αρχίζει να αποκτά αυτοπεποίθηση για τις ικα-

και υποστηρίζει φιλίες. Η αυξανόμενη επίδραση των

νότητές του και αναπτύσσει αυτοεκτίμηση, δεξιότητες

συνομηλίκων μερικές φορές, αποτελεί αιτία εντάσεων

πολύ σημαντικές για τη μετέπειτα ζωή του.

για την οικογένεια.

Όλα τα παιδιά θέλουν να αισθάνονται ικανά και

Στην ηλικία αυτή το παιδί μπορεί να ξεκινήσει να

χαίρονται με την αναγνώριση των επιτευγμάτων τους.

αναλαμβάνει κάποιες μικρές οικογενειακές υπο-

Στη μέση παιδική ηλικία η σωματική αύξηση

χρεώσεις, όπως να στρώνει το κρεβάτι του, να μα-

επιβραδύνεται και ακολουθεί ένα πιο σταθερό ρυθ-

ζεύει τα ρούχα του, να βοηθάει στα γεύματα κ.ά. Η αί-

μό. Έτσι, το ύψος αυξάνεται περίπου 5-6 εκ. το χρό-

σθηση της ολοκλήρωσης μιας υποχρέωσης το βοηθάει

νο και το βάρος 2-3 κιλά το χρόνο. Στην ηλικία των

να έχει αυτοπεποίθηση και να προσπαθεί δραστηριό-

7–8 ετών ολοκληρώνεται και η τελική μυελινοποίηση

τητες που απαιτούν μεγαλύτερη υπευθυνότητα.

του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος. Η ωρίμανση

Κατά τη διάρκεια της μέσης παιδικής ηλικίας πα-

όμως του εγκεφάλου συνεχίζεται με το σχηματισμό

ρατηρείται σημαντική αύξηση στη δύναμη και βελτί-

νέων νευρωνικών συνάψεων (συναπτογέννεση). Αυτή

ωση στον κινητικό συντονισμό. Αυτές οι αλλαγές

η διαδικασία συμπίπτει με την ποιοτική πρόοδο στις

συνεισφέρουν ώστε το παιδί των 7–8 ετών να έχει μια

γνωστικές ικανότητες που παρατηρείται σε αυτή την

αυξανόμενη αίσθηση ικανότητας σε σχέση με το σώμα

ηλικία. Ταυτόχρονα, βελτιώνονται και οι κινητικές δε-

του και να μπορεί να συμμετέχει σε αθλήματα, χορό,

ξιότητες και τα παιδιά αυτής της ηλικίας μπορούν να

γυμναστική και άλλες φυσικές δραστηριότητες. Η

συμμετέχουν σε δραστηριότητες, όπως είναι ο χορός,

βελτίωση της ισορροπίας και του συντονισμού έχουν

τα αθλήματα, οι χειροτεχνίες, ενώ αποκτούν μεγαλύ-

σαν αποτέλεσμα να μπορεί να κάνει ποδήλατο με στα-

τερη ευχέρεια στη γραφή.

θερότητα.

106

Σχολική Ηλικία

Εδραιώνει υγιεινές συνήθειες σχετικά με τη δια-

νείς και την οικογένεια.

τροφή, τη φυσική δραστηριότητα και την ασφάλεια,

● Οι φιλίες γίνονται όλο και πιο σημαντικές. Επι-

ενώ οι γονείς συνεχίζουν να αποτελούν το κύριο πρό-

λέγει φίλους από το ίδιο φύλο και χαίρεται τη

τυπο για τα παιδιά τους, σχετικά με τις παραπάνω υγι-

συντροφιά τους. Οι γνώμες των φίλων του απο-

εινές συμπεριφορές.

κτούν ιδιαίτερη σημασία για το ίδιο.

Η τακτική παρακολούθηση στην ηλικία των 7–8

● Αναγνωρίζει και ευαισθητοποιείται περισσότε-

ετών, δίνει την ευκαιρία στον παιδίατρο να μιλήσει

ρο απέναντι στα συναισθήματα των άλλων (εν-

κατευθείαν με το παιδί και να χτίσει μια σχέση εμπι-

συναίσθηση).

στοσύνης μαζί του. Καθώς το παιδί συνεχίζει να με-

● Ξεπερνάει τους φόβους που είχε όταν ήταν μι-

γαλώνει και να αναπτύσσεται, νιώθει την ανάγκη και

κρότερο, αλλά ακόμα μπορεί να το τρομάζει το

το ίδιο να απευθύνει ερωτήσεις στον παιδίατρο και να

άγνωστο.

συζητήσει μαζί του σχετικά με θέματα υγείας για τα

● Συμμορφώνεται με τις οδηγίες και αναγνωρίζει

οποία αρχίζει να αναλαμβάνει την ευθύνη.

απόλυτα τη διαφορά μεταξύ σωστού και λάθους.

Ζητήματα επικέντρωσης

● Αρχίζει να αισθάνεται ενοχή και ντροπή.

Πρώτη προτεραιότητα αποτελούν πάντα οι ανησυ-

● Επιθυμεί να εκτελεί σωστά ότι του ανατίθεται

χίες των γονέων. Επιπλέον θέματα για συζήτηση σε

και μπορεί να απογοητευτεί αν δεν τα καταφέ-

αυτή την επίσκεψη είναι:

ρει, αν και μπορεί να διαχειρίζεται καλύτερα

● Προσαρμογή στο σχολείο και τυχόν προβλήμα-

την ήττα.

τα όπως:

Γλωσσική και γνωστική ανάπτυξη

• Μαθησιακές δυσκολίες.

● Βρίσκεται στο στάδιο της συγκεκριμένης

• Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής-Υπερ-

λογικής σκέψης και κατακτά τη λογική σκέ-

κινητικότητας (ΔΕΠ-Υ).

ψη. Λαμβάνει υπόψη τους άλλους –κατάργηση

• Ψυχοκοινωνικά προβλήματα.

της εγωκεντρικής επικοινωνίας– ενώ εμφανίζει

● Ενίσχυση της ανεξαρτησίας και της αυτοεκτί-

ακόμη ελλείμματα στην αφηρημένη σκέψη.

μησης του παιδιού.

● Χρησιμοποιεί λεξιλόγιο μερικών χιλιάδων λέξε-

● Φυσική δραστηριότητα.

ων, αφηγείται, διηγείται οργανώνοντας άρτια

● Συμβάντα στην οικογένεια.

τον λόγο.

● Είναι ικανό να καταλάβει την αιτιολόγηση και

κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ο παιδίατρος

να πάρει σωστές αποφάσεις.

έχει τη δυνατότητα να παρατηρήσει:

● Γνωρίζει την ώρα, τις ημέρες, τους μήνες και τις

● Τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούν οι γονείς

εποχές.

με το παιδί.

● Συγκεντρώνεται ικανοποιητικά στις σχολικές

● Τον τρόπο με τον οποίο το παιδί επικοινωνεί με

εργασίες.

τον παιδίατρο.

● Αναγνωρίζει σταθερά το δεξί και το αριστερό.

● Τις προσδοκίες των γονέων από το παιδί τους.

● Μπορεί να διαβάζει, να γράφει και να επιλύει

● Την αυτενέργεια, τον σεβασμό, την ευγένεια,

πιο σύνθετα προβλήματα.

την τήρηση κοινωνικών κανόνων, τη διαχείριση

● Ο προσωπικός τρόπος μάθησης γίνεται εμφανής.

του άγχους.

κινητική ανάπτυξη

Παρακολούθηση της ανάπτυξης

αδρή κινητικότητα

Στα πρώτα σχολικά χρόνια δεν υπάρχουν δραματικές

αλλαγές στις κινητικές δεξιότητες του παιδιού, ενώ στα-

● Κάνει ποδήλατο χωρίς βοηθητικές ρόδες.

διακά βελτιώνονται ο συντονισμός και οι λεπτές κινητι-

● Αναπτύσσει κινητικές δεξιότητες, όπως να κά-

κές δεξιότητες. Υπάρχουν όμως αλλαγές στις κοινωνι-

νει σχοινάκι, να τρέχει γρήγορα, να πιάνει την

κές δεξιότητες και στις νοητικές επεξεργασίες. Το παιδί

μπάλα, να κάνει τούμπες.

τώρα χτίζει πάνω σε δεξιότητες που ανέπτυξε στη διάρ-

● Κολυμπάει

κεια της πρώτης παιδικής ηλικίας και κινείται προς την

● Σκαρφαλώνει

ανεξαρτησία, τόσο νοητικά όσο και συναισθηματικά.

Λεπτή κινητικότητα

κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη

● Γράφει καλά και με μεγαλύτερη ταχύτητα.

● Γίνεται περισσότερο ανεξάρτητο από τους γο-

● Αντιγράφει ρόμβο κάθετα και οριζόντια.

107

Σχολική Ηλικία

● Δένει τα κορδόνια του.

Υποστήριξη ανάπτυξης και

Καθώς το παιδί προχωρά στη Β΄ Δημοτικού, θέ-

οικογένειας

ματα προσοχής, παρορμητικότητας και υπερκι-

νητικότητας μπορεί να παρεμβαίνουν στη μάθηση

Σχολική ζωή

σύνθετων εννοιών, αλλά και στην προσαρμογή στο

Το σχολείο αποτελεί τον πιο εύκολα παρατηρούμενο

σχολικό περιβάλλον.

δείκτη της κοινωνικής, γλωσσικής και γνωστικής ανά-

Η μέση παιδική ηλικία είναι συχνά η περίοδος που

πτυξης του παιδιού. Η επιτυχία στο σχολείο συμβαί-

εμφανίζονται για πρώτη φορά προβλήματα ψυχικής

νει όταν η προσπάθεια του παιδιού ενθαρρύνεται από

υγείας (κατάθλιψη, αγχώδης διαταραχή, διαταραχή

τους γονείς, οι οποίοι είναι απαραίτητο να παρακο-

διάθεσης, διαταραχή διαγωγής κ.ά.). Επιθετικές και

λουθούν και να συμμετέχουν σε αυτό το πολύ σημαντι-

εναντιωματικές συμπεριφορές μπορεί να δυσκολέψουν

κό στοιχείο της ζωής του παιδιού τους. Οι οικογένειες,

την προσαρμογή ως προς τις προσδοκίες και τις απαι-

που υποστηρίζουν τα παιδιά σε αυτή την προσπάθεια

τήσεις του σχολείου, ενώ μια αγχώδης διαταραχή ή μια

συμβάλλουν στη σταθερή εκπαιδευτική τους πρόοδο

ήπια κατάθλιψη μπορεί να εκδηλωθούν με σχολική άρ-

και τα προετοιμάζουν να χρησιμοποιήσουν τις γνω-

νηση. Καθώς οι απαιτήσεις στο σχολείο αυξάνουν, γίνο-

στικές τους ικανότητες παραγωγικά. Είναι σκόπιμο να

νται εμφανείς και οι μαθησιακές δυσκολίες.

παροτρύνονται να μην παρεμβαίνουν με άγχος και να

δίνουν ευθύνη και πρωτοβουλία στα παιδιά τους.

κατά την επίσκεψη των 7 με 8 ετών, ο παιδία-

τρος μπορεί να ενθαρρύνει μια πιο αναλυτική

● Σε περίπτωση που το παιδί δεν τα καταφέρνει

συζήτηση σχετικά με την ανάπτυξη του παιδιού

καλά στο σχολείο, οι γονείς θα πρέπει να συζη-

θέτοντας τις ακόλουθες ερωτήσεις:

τήσουν με τον δάσκαλο της τάξης και τον παιδί-

ατρο σχετικά με την ανάγκη διαγνωστικής εκτί-

Προς τους γονείς

μησης του παιδιού για την αιτία της μειωμένης

● Έχετε κάποια ανησυχία σχετικά με την ανάπτυ-

μαθησιακής ικανότητας.

ξη του παιδιού σας ή τη μαθησιακή του ικανό-

● Εάν το παιδί αρνείται να πάει σχολείο, οι γονείς

τητα;

θα πρέπει να σκεφτούν πιθανό ακαδημαϊκό άγ-

● Έχετε κάποιες ανησυχίες σχετικά με τη συμπε-

χος. Επίσης, την πιθανότητα το παιδί τους να

ριφορά του παιδιού ή τη διάθεσή του; π.χ. προ-

εκφοβίζεται στο σχολείο (bullying), οπότε και

σοχή/συγκέντρωση, επίπεδο δραστηριότητας,

παροτρύνονται να κουβεντιάσουν μαζί του προ-

σχέσεις με τα άλλα παιδιά, αλλαγές διάθεσης,

σπαθώντας να σχηματίσουν μια ολοκληρωμένη

θυμός;

εικόνα. Είναι σημαντικό, οι γονείς να ενημερώ-

● Σας έχει αναφερθεί από το σχολικό πλαίσιο κά-

σουν τον δάσκαλο της τάξης σχετικά με τις ανη-

ποιο πρόβλημα;

συχίες τους.

● Έχουν συμβεί αλλαγές στο σπίτι από την προη-

● Το παιδί που δυσκολεύεται να πάει στο σχολείο,

γούμενη επίσκεψη;

συχνά παραπονείται για σωματικά συμπτώμα-

τα το πρωί όπως κοιλιακό άλγος, πονοκέφαλο

Προς το παιδί

ή πονόλαιμο. Οι γονείς θα πρέπει να καθησυ-

● Πώς νοιώθεις;

χάζουν το παιδί τους και να ενημερώνουν τον

● Πώς πάει το σχολείο;

παιδίατρο.

● Πώς τα πας με τους φίλους σου;

● Η σχολική άρνηση εκτός από τον σχολικό εκφο-

● Τι θα ήθελες να συζητήσουμε σήμερα σχετικά

βισμό, μπορεί να οφείλεται σε κατάθλιψη, αγ-

με την υγεία σου;

χώδη διαταραχή ή σε μια μαθησιακή δυσκολία

που τώρα αρχίζει να γίνεται εμφανής. Είναι ση-

Ενδείξεις παραπομπής

μαντικό να διερευνηθούν τα αίτια που κάνουν

● Παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες ή απότομη

το παιδί να μην θέλει να πάει σχολείο, ώστε να

πτώση στη σχολική επίδοση.

υπάρξει η σωστή αντιμετώπιση.

● Παιδιά με δυσκολίες συγκέντρωσης με ή χωρίς

υπερκινητικότητα, εφόσον επηρεάζεται η μα-

Ενίσχυση αυτοεκτίμησης

θησιακή ικανότητα και η κοινωνική συμπερι-

Η μέση παιδική ηλικία είναι μια σημαντική περίοδος

φορά του παιδιού.

για την ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης. Η αυτοεκτί-

● Παιδιά που δεν έχουν αναπτύξει σχέσεις με συ-

μηση αποτελεί πολύ σημαντικό παράγοντα για μια

νομηλίκους ή είναι κοινωνικά απομονωμένα.

ολοκληρωμένη ζωή και έχει μεγάλη επίδραση στην

ψυχική υγεία του παιδιού. Όλα τα παιδιά θέλουν να

● Παιδιά με προβλήματα ψυχικής υγείας.

108

Σχολική Ηλικία

νιώθουν ικανά και χαίρονται με την αναγνώριση των

όταν το παιδί συμμετέχει σε κάποιες φυσικές δραστη-

επιτευγμάτων τους. Επιπλέον, αναπτύσσουν θετική

ριότητες (όπως ποδήλατο, πατίνια, ποδόσφαιρο κ.ά.).

αίσθηση για τον εαυτό τους μέσα από τη συνεισφορά.

Ο παιδίατρος προτείνει στους γονείς να:

Οι γονείς χρειάζεται να βοηθούν το παιδί τους να απο-

● Ενθαρρύνουν το παιδί τους να είναι σωματικά

κτήσει αυτοεκτίμηση από τα πρώτα σχολικά χρόνια,

δραστήριο – όχι απαραίτητα οργανωμένη άθλη-

καθώς έτσι θα αποφύγει συμπεριφορές που θέτουν σε

ση– για τουλάχιστον μία ώρα κάθε μέρα. Ο

κίνδυνο την υγεία και την ασφάλειά του στο μέλλον.

χρόνος αυτός δεν χρειάζεται να είναι συνεχό-

Η σχολική επιτυχία αποτελεί ένα πολύ σημαντικό πα-

μενος. Οι γονείς μπορούν να βρουν δραστη-

ράγοντα για την ανάπτυξη αυτοεκτίμησης στο παιδί.

ριότητες που να αρέσουν σε όλα τα μέλη της

Τα παιδιά που έχουν επαρκείς και ήπιους γονείς εί-

οικογένειας και να τις ενσωματώσουν στην κα-

ναι πιο πιθανό να έχουν υψηλή αυτοεκτίμηση. Γονείς

θημερινότητά τους.

που είναι πολύ επικριτικοί και έχουν υψηλές προσδο-

● Ενθαρρύνουν το παιδί τους όταν συμμετέχει σε

κίες, πολλές φορές μη ρεαλιστικές, όπως και γονείς που

ένα άθλημα, να μην εστιάζει στη νίκη αλλά στη

είναι αμέτοχοι και δεν ενθαρρύνουν το παιδί τους να

χαρά της συμμετοχής.

πετύχει και να δοκιμάσει νέες εμπειρίες, μπορεί να επη-

Ο χρόνος που το παιδί παρακολουθεί τηλεόραση

ρεάσουν αρνητικά την αυτοεκτίμηση του παιδιού τους.

και παίζει ηλεκτρονικά παιχνίδια ή είναι στον υπολο-

Ο παιδίατρος υποστηρίζει τους γονείς, ώστε να:

γιστή θα πρέπει να περιορίζεται σε λιγότερο από 2

● Ενθαρρύνουν το παιδί τους να νιώθει ικανό, ανε-

ώρες την ημέρα.

ξάρτητο και υπεύθυνο σε όλους τους χώρους,

Τα παιδιά καλό είναι να μην έχουν τηλεόραση ή

βοηθώντας το να κάνει διάφορα πράγματα μόνο

υπολογιστή στο δωμάτιό τους.

του. Επιπλέον, θα πρέπει να του διδάξουν ότι η

αποτυχία και τα λάθη είναι αναπόφευκτα αλλά

ΕίΔίκα ΘΕμαΤα

και χρήσιμα στην πορεία της ζωής.

● Αποτελούν θετικό πρότυπο για το παιδί τους με

Ο ρόλος του παιδιάτρου στο παιδί με

το ήθος και τις αξίες τους καθώς και τη στάση

μαθησιακές δυσκολίες

τους στα διάφορα θέματα.

Εισαγωγή

● Βοηθήσουν το παιδί τους να διατηρήσει μια

ισορροπία ανάμεσα στις υποχρεώσεις στο

Είναι σημαντικό ο παιδίατρος να μπορεί να προσεγγί-

σχολείο και στο σπίτι, στον χρόνο που ξοδεύει

σει τη διαδικασία της σχολικής και μαθησιακής ικανό-

στην οικογένεια και στους φίλους, στις εξωσχο-

τητας και να βοηθήσει τους γονείς.

λικές δραστηριότητες και στον ελεύθερο χρό-

Σύμφωνα με ερευνητικά δεδομένα, υπολογίζεται

νο του. Η επίτευξη αυτής της ισορροπίας είναι

ότι το 20–30% του μαθητικού πληθυσμού δεν μπορεί

πολύ σημαντική για την υγιή ανάπτυξη. Στην

να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της σχολικής εργα-

Ελλάδα τα παιδιά κατακλύζονται από εξωσχολι-

σίας και τις διαδικασίες της μάθησης. Οι καταστάσεις

κές δραστηριότητες, με αποτέλεσμα να βιώνουν

που ευθύνονται είναι ποικίλες και συχνά συνυπάρχουν

την καθημερινότητα με άγχος, χωρίς προσωπι-

στο ίδιο παιδί περισσότερες από μία αιτίες. Όταν ένα

κό χρόνο, χωρίς παιχνίδι, σκέψη και δημιουργία

παιδί παρουσιάζει δυσκολίες στη μάθηση και/ή

και χωρίς χρόνο που να μπορεί να μοιράζεται

προβλήματα συμπεριφοράς στις πρώτες δύο ή

ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας.

και τρεις τάξεις της σχολικής εκπαίδευσης, ο

● Μην αποδοκιμάζουν λεκτικά το παιδί τους, ούτε

παιδίατρος θα πρέπει να σκεφτεί αναπτυξια-

να επιβάλλουν σωματική τιμωρία. Αντίθετα, θα

κές, νευρολογικές, αισθητηριακές, οργανικές ή

πρέπει να κουβεντιάζουν με το παιδί τους σχετι-

ψυχοκοινωνικές διαταραχές, όπως:

κά με την ανάγκη να υπάρχουν κάποιοι κανόνες

● Ειδικές μαθησιακές διαταραχές.

και να ακολουθούν τις συμφωνημένες συνέπει-

● Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής-Υπερκι-

ες κάθε φορά που ο κανόνας παραβιάζεται.

νητικότητας (ΔΕΠ-Υ).

● Νοητική Υστέρηση ή οριακή νοημοσύνη.

Φυσική δραστηριότητα

● Συναισθηματικές Διαταραχές.

Τα παιδιά, ιδίως των πόλεων, καλό είναι να συμμετέ-

● Χρόνια προβλήματα υγείας.

χουν σε κάποιο είδος φυσικής δραστηριότητας μερικές

● Αισθητηριακά προβλήματα.

μέρες την εβδομάδα. Στην ηλικία των 7–8 ετών μπο-

ρούν να συμμετέχουν σε οργανωμένα αθλήματα. Είναι

● Αρνητικό οικογενειακό περιβάλλον.

σημαντικό να εξασφαλίζεται ο ασφαλής εξοπλισμός

● Φτωχό γνωστικό περιβάλλον.

109

Σχολική Ηλικία

● Στερητικό κοινωνικο-πολιτισμικό περιβάλλον.

βλήματα ή άλλες νευροαναπτυξιακές διαταραχές.

● Αρνητικές εμπειρίες του παιδιού από τη μάθηση.

Η ιατρική και νευροαναπτυξιακή βάση των ειδικών

● Συχνή αλλαγή σχολείου ή δασκάλων.

μαθησιακών διαταραχών, οι επιδράσεις τους στη λει-

Υποστηρίζεται ότι τα παιδιά με μαθησιακή δυσκο-

τουργικότητα και την ψυχική υγεία του παιδιού, κα-

λία βιώνουν πολύ περισσότερο άγχος από τους συμμα-

θώς και η χρόνια εφόρου ζωής φύση τους δείχνει τον

θητές τους, το οποίο συχνά εκφράζεται είτε σαν φόβος

σημαντικό ρόλο του παιδιάτρου στην έγκαιρη ανα-

αποτυχίας, είτε με ποικιλία σωματικών ενοχλημάτων.

γνώριση και αντιμετώπισή τους κατά την άσκηση της

Ακόμη, έχουν εντονότερο το συναίσθημα της μοναξιάς

πρωτοβάθμιας παιδιατρικής φροντίδας.

και του θυμού και παρουσιάζουν μικρότερη “αντοχή

Εάν υπάρχουν ανησυχίες από τους γονείς ή τους

στη ματαίωση”.

εκπαιδευτικούς, σχετικά με την πρόοδο στο σχολείο ή

Συχνά τα μαθησιακά προβλήματα συνοδεύονται

τη συμπεριφορά, ο παιδίατρος θα πρέπει να προχω-

από διαταραχές στη συμπεριφορά, στο συναίσθημα

ρήσει σε μια πιο αναλυτική ιατρική εκτίμηση που θα

και στην ικανότητα προσοχής και συγκέντρωσης.

περιλαμβάνει ανασκόπηση του ιστορικού (ατομικού,

Αν υπάρχουν δυσκολίες, ανάλογα με τη σοβαρό-

αναπτυξιακού, σχολικού και οικογενειακού) καθώς και

τητά τους, μπορεί να χρειαστεί να γίνει παραπομπή

προσεκτική φυσική εξέταση για αναγνώριση σχετικών

για διαγνωστική εκτίμηση, ώστε να αντιμετωπιστούν

παραγόντων κινδύνου για μαθησιακές δυσκολίες. Εάν

έγκαιρα και με καλύτερο αποτέλεσμα στους τομείς

παρατηρούνται σημαντικά προβλήματα συμπεριφο-

που το παιδί δυσκολεύεται.

ράς, ο παιδίατρος θα πρέπει να διερευνήσει αν οφεί-

λονται σε διαταραχές που σχετίζονται με μαθησιακές

Επιπλέον, οι ακαδημαϊκές δυσκολίες στην Α΄ και

δυσκολίες, ΔΕΠ-Υ ή συναισθηματικές δυσκολίες.

Β΄ Δημοτικού μπορεί να μειώσουν την αυτοεκτίμηση

του παιδιού, να επηρεάσουν αρνητικά τη μελλοντική

Ενδεικτικά, νευροαναπτυξιακές δοκιμασίες, που

του στάση προς το σχολείο και να προκαλέσουν αρκε-

μπορεί να συμπεριλάβει ο παιδίατρος ως μέρος της

τό άγχος στους γονείς.

κλινικής εξέτασης, κατά την τακτική παιδιατρική πα-

ρακολούθηση στη σχολική ηλικία, αναφέρονται στον

Σχολική αποτυχία στο τέλος της Α΄ Δημοτικού

Πίνακα 3.1.

θεωρείται όταν το παιδί δεν έχει κατακτήσει την ικα-

νότητα αποκωδικοποίησης που απαιτείται για την

Τα παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες συχνά δυσκο-

ανάγνωση, δεν μπορεί να γράψει απλές προτάσεις και

λεύονται στις αλληλουχίες και στην εκτέλεση σύνθε-

δεν μπορεί να επιλύσει απλά προβλήματα πρόσθεσης

των οδηγιών. Αρκετά παρουσιάζουν ανώριμη κινητι-

και αφαίρεσης. Παρόλο που αυτές οι δεξιότητες γε-

κότητα και περιορισμένη προσοχή και συγκέντρωση.

νικά διδάσκονται σε όλα τα παιδιά περίπου στην ίδια

Μπορεί να παρουσιάζουν δυσκολίες στην αναγνω-

ηλικία, το εύρος της κατάκτησης αυτών των δεξιοτή-

στική ικανότητα όπως να:

των ποικίλει σημαντικά.

● Κομπιάζουν, χάνουν τη σειρά, σταματούν χωρίς

Σημαντικός αριθμός παιδιών με σχολική αποτυχία

λόγο ή επαναλαμβάνουν αυτό που διάβασαν.

παρουσιάζει ειδικές μαθησιακές διαταραχές, δη-

Έτσι, η ανάγνωση είναι κοπιώδης και δεν έχει

λαδή αποτυχία λόγω εγγενούς δυσκολίας στην πρόσ-

ροή.

κτηση των ικανοτήτων που είναι απαραίτητες για τη

● Διαβάζουν αργά, ακόμη και κείμενα στα οποία

σχολική μάθηση ενώ η νοημοσύνη τους είναι φυσιολο-

έχουν εξασκηθεί και σε κάθε επανάληψη κά-

γική και δεν εμφανίζουν μείζονα αισθητηριακά προ-

νουν νέα λάθη. Δεν τηρούν τα σημεία στίξης.

Πίνακας 3.1

νευροαναπτυξιακές δοκιμασίες για την εκτίμηση της μαθησιακής ικανότητας στο ιατρείο.

Δοκιμασία

Λειτουργία που εκτιμάται

Ζητείται από το παιδί να διαβάσει μια παράγραφο κατάλληλη για την ηλικία του.

Αναγνωστική ικανότητα και κατανόηση

Ζητείται να γράψει μία πρόταση (τέλος Α΄ Δημοτικού) ή μια μικρή παράγραφο

Γραπτή έκφραση

(τέλος Β΄Δημοτικού).

Ζητείται να περιγράψει μια ταινία ή ένα βίντεο που είδε πρόσφατα.

Προφορική έκφραση, μνήμη, αλληλουχίες

Ζητείται να αντιγράψει γεωμετρικά σχήματα.

Λεπτή κινητικότητα και οπτικο-χωρικές δεξιότητες

Ζητείται να επαναλάβει μια σειρά από τυχαίους αριθμούς (τόσους, όση η ηλικία του Βραχύχρονη μνήμη και αλληλουχίες

μείον 1).

Ζητείται να εκτελέσει μια σύνθετη εντολή στη σειρά που δόθηκε.

Ακουστική επεξεργασία και μνήμη

110

Σχολική Ηλικία

● Δυσκολεύονται στη διάκριση διαφορετικών

λίες, θα πρέπει να παραπέμψει το παιδί για διαγνω-

λέξεων, οι οποίες όμως περιλαμβάνουν τα ίδια

στική αξιολόγηση και αντιμετώπιση.

γράμματα π.χ. διαβάζουν της αντί στη, διαβά-

Αφού επιβεβαιωθεί η διάγνωση, το παιδί θα χρεια-

ζουν νόμος αντί μόνος.

στεί να ακολουθήσει ένα εξατομικευμένο πρόγραμμα

● Συγχέουν γράμματα με οπτική ομοιότητα όπως

παρέμβασης βάσει των αναγκών του.

«α» με «ο», ή «ξ» με «ζ», ή ακουστική ομοιότη-

Συχνά ο παιδίατρος είναι απαραίτητο να απαντή-

τα όπως «φ» με «θ», «σ» με «ζ».

σει σε ερωτήματα των γονέων που αφορούν στη μα-

● Διαβάζουν καθρεπτικά π.χ. διαβάζουν σάκα

θησιακή ικανότητα του παιδιού τους και τη διαχείριση

αντί κάσα.

των δυσκολιών του, με δεδομένο ότι είναι το πρόσωπο

● Παρεμβάλλουν άσχετα φωνήματα.

εμπιστοσύνης για την οικογένεια. Για παράδειγμα, θα

● Αντικαθιστούν μια λέξη με άλλη που έχει παρό-

πρέπει να βοηθήσει τους γονείς να κατανοήσουν ότι η

μοια σημασία π.χ. σκοτεινός/μαύρος, κοντός/

δυσλεξία είναι μία εγγενής διαταραχή με νευροβιολο-

χαμηλός.

γικό υπόστρωμα, αρκετά συχνή στην παιδική ηλικία,

● Δυσκολεύονται στην ανάγνωση και προφορά

για την οποία δεν ευθύνεται το παιδί τους.

πολυσύλλαβων ή ασυνήθιστων λέξεων.

Προσέγγιση των μαθησιακών δυσκολιών από

Πολλές φορές δεν κατανοούν το κείμενο που

τον παιδίατρο

διαβάζουν και επέρχεται γρήγορα κούραση.

Ο παιδίατρος πρέπει να είναι ευαισθητοποιημένος

Όταν υπάρχουν δυσκολίες στη γραφή, τα παιδιά

ώστε να μπορέσει να αναγνωρίσει τα σημεία και τα

μπορεί να:

συμπτώματα των μαθησιακών δυσκολιών, πριν αυτά

● Αντικαθιστούν γράμματα που έχουν παρόμοιο

εξελιχθούν σε σχολική αποτυχία.

σχήμα π.χ. πλέγω αντί πλένω.

Κατά την εκτίμηση ενός παιδιού με υποψία μαθη-

● Δυσκολεύονται στην ακουστική διαφοροποίηση

σιακών δυσκολιών, ο παιδίατρος θα χρειαστεί να αξι-

των φθόγγων π.χ. μάσεψε αντί μάζεψε.

οποιήσει τα ακόλουθα στοιχεία ιστορικού:

● Αντικαθιστούν γράμματα π.χ. χαρογράφησαν

ίατρικό ιστορικό

αντί χορογράφησαν.

Το ιστορικό προηγούμενων αποβολών, προβλήματα

● Αντικαθιστούν το γράμμα «ρ» με τον αριθμό

κατά τη διάρκεια της κύησης ή του τοκετού και της

«9» ή το «ε» με το «3».

περιγεννητικής περιόδου μπορεί να σχετίζονται με

● Παραλείπουν, προσθέτουν και αντιμεταθέτουν

μαθησιακές δυσκολίες.

γράμματα μέσα στην ίδια λέξη π.χ. πότι ή πι

Είναι σημαντικό ο παιδίατρος να διερευνήσει

αντί τόπι, σήμαινα αντί σημαία, γωεργός αντί

προηγούμενο ιστορικό σπασμών ή αισθητηριακά ελ-

γεωργός.

λείμματα, όπως διαταραχή της ακοής ή της όρασης.

● Παραλείπουν, προσθέτουν και αντιμεταθέτουν

Μερικές φορές, μια χρόνια νόσος που δεν ελέγχεται

συλλαβές π.χ. διαζουμε αντί διαβάζουμε, μάθη-

καλά, π.χ. βρογχικό άσθμα, σακχαρώδης διαβήτης,

θημα αντί μάθημα, νάμα αντί μάνα.

καρδιολογικό ή νεφρολογικό νόσημα, μπορεί να επη-

● Συγχέουν συμφωνικά συμπλέγματα π.χ. πάτρι

ρεάσει την παρακολούθηση του σχολείου, όπως και

αντί πάρτυ.

την ικανότητα του παιδιού να συγκεντρώνεται. Είναι

● Αντικαθιστούν λέξεις π.χ. πρόγραμμα αντί

σημαντικό να ερωτηθεί εάν το παιδί λαμβάνει φάρμα-

πράγματα.

κα, καθώς μερικά φάρμακα έχουν αρνητική επίδραση

● Κάνουν συντακτικά λάθη.

στην προσοχή και στη γνωστική λειτουργία.

Επιπλέον, συχνά η αυθόρμητη γραφή τους είναι δυ-

αναπτυξιακό ιστορικό

σανάγνωστη, καθώς κόβουν τις λέξεις και καταργούν

Ο παιδίατρος θα πρέπει να διερευνήσει την εμφάνιση

τα μεταξύ τους όρια, μεταφέροντας στοιχεία της μίας

των σημαντικών οροσήμων για κάθε τομέα της ανά-

λέξης στην άλλη. Τα ορθογραφικά τους λάθη είναι πολ-

πτυξης: αδρή-λεπτή κινητικότητα (συμπεριλαμβανο-

λά και διαφορετικά κάθε φορά στις ίδιες λέξεις π.χ. η

μένου του ντυσίματος και της σίτισης), γλωσσική ανά-

λέξη τυρί μπορεί να γράφεται ως τιρί, τηρί, τιρεί, κ.ά.

πτυξη και έλεγχο των σφιγκτήρων. Άλλα σημαντικά

Τέλος, υπάρχουν παιδιά που παρουσιάζουν δυσκο-

στοιχεία από το αναπτυξιακό ιστορικό περιλαμβάνουν

λίες στα μαθηματικά με ή χωρίς δυσκολίες στη γραφή

πληροφορίες σχετικά με τις κοινωνικές δεξιότητες του

και την ανάγνωση.

παιδιού, όπως διατήρηση διαλόγου, φιλίας, σχέση με

Αν ο παιδίατρος, ολοκληρώνοντας την εξέταση του

αδέλφια, ενήλικες και συμμετοχή σε ομαδικές δρα-

παιδιού, έχει ισχυρές ενδείξεις για μαθησιακές δυσκο-

στηριότητες. Επιπλέον, ενδιαφέρει πώς το παιδί συ-

111

Σχολική Ηλικία

μπεριφέρεται σε κοινωνικούς χώρους εκτός σπιτιού ή

καθημερινό πρόγραμμα κατά τη διάρκεια της

σχολείου.

σχολικής χρονιάς

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ο παιδίατρος να γνωρίζει

Οικογενειακό ιστορικό

πληροφορίες σχετικά με το καθημερινό πρόγραμμα

Ο παιδίατρος θα πρέπει να ρωτήσει εάν υπάρχει ιστο-

του παιδιού. Στο ιστορικό που θα πάρει είναι σημαντι-

ρικό κάποιου είδους μαθησιακής δυσκολίας ή δυσλεξί-

κό να υπάρχουν πληροφορίες όπως:

ας στα μέλη της ευρύτερης οικογένειας.

● Τι ώρα ξυπνάει το πρωί;

Φυσική εξέταση

● Πόσο εύκολο είναι να σηκωθεί από το κρεβάτι;

Αν και δεν υπάρχει εύρημα από τη φυσική εξέταση

● Χρειάζεται αρκετή επίβλεψη για να ντυθεί και

που να είναι παθογνωμονικό για τις μαθησιακές δυ-

να ετοιμαστεί για το σχολείο;

σκολίες, κάποια ευρήματα μπορεί να βοηθήσουν ενι-

● Πόσες ώρες είναι η παρακολούθηση του σχολεί-

σχύοντας τη διάγνωση ή δίνοντας πληροφορίες για

ου;

την αιτία. Είναι σημαντικό να γίνει επισκόπηση του

● Κάνει δραστηριότητες μετά το σχολείο; Εάν

δέρματος για στίγματα που συνδέονται με νευροδερ-

ναι, πρόκειται για δομημένες δραστηριότητες ή

ματικά νοσήματα. Συγκεκριμένα, παιδιά που έχουν

για ελεύθερο παιχνίδι;

νευροϊνωμάτωση τύπου 1, που χαρακτηρίζεται μεταξύ

● Τι ώρα ξεκινάει τη μελέτη για το σχολείο;

άλλων και από αρκετές café-au–lait κηλίδες στο δέρ-

μα, έχουν περίπου 50% πιθανότητα για μαθησιακές

● Σε καθημερινή βάση, πόσες ώρες μελετά και

δυσκολίες ή Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής-Υ-

πόση επίβλεψη χρειάζεται;

περκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ).

● Τι ώρα πέφτει για ύπνο;

Πρέπει να εξετάζεται η μυϊκή ισχύς, ο μυϊκός τόνος

● Γενικά κοιμάται εύκολα και ο ύπνος του είναι

καθώς και η ακεραιότητα της λειτουργίας των κρανι-

συνεχόμενος στη διάρκεια της νύχτας;

ακών νεύρων.

● Τρώει ένα ισορροπημένο διαιτολόγιο;

Ήπια νευρολογικά ευρήματα – που συχνά ονο-

● Η διάθεσή του για φαγητό επηρεάζεται από τα

μάζονται «soft signs»– μπορεί να δώσουν ερμηνείες

σχολικά προβλήματα;

σε σχέση με τη σχολική επίδοση μέσα στο πλαίσιο

ίστορικό προηγούμενων εκτιμήσεων

άλλων νευρολογικών ή αναπτυξιακών διαταραχών.

Τα νευρολογικά «soft signs», αν και από μόνα τους

Εάν το παιδί είχε χρειαστεί να εκτιμηθεί αναπτυξιακά

αποτελούν μικρής σημασίας ευρήματα, υποδηλώνουν

στο παρελθόν και είχε κάνει πρόγραμμα παρέμβασης,

νευρολογική δυσλειτουργία που μπορεί να επηρεάσει

όπως λογοθεραπεία ή εργοθεραπεία, πρέπει να λαμ-

σημαντικά τις σχολικές δεξιότητες.

βάνεται υπόψη. Επιπλέον, ο παιδίατρος θα πρέπει να

ρωτήσει εάν το σχολείο ζήτησε εκτίμηση του παιδιού

Σχολικό ιστορικό

από τα ΚΕ.Δ.Δ.Υ. (Κέντρα Διαφοροδιάγνωσης, Διά-

Ένα λεπτομερές ιστορικό θα πρέπει να αρχίζει από

γνωσης και Υποστήριξης Ειδικών Εκπαιδευτικών Ανα-

την προσχολική αγωγή (παιδικός σταθμός, νηπιαγω-

γκών) και αν το παιδί παρακολουθεί το τμήμα ένταξης.

γείο) και να περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με την

Εργαστηριακός έλεγχος

προσαρμογή του παιδιού και το εάν υπήρχαν θέματα

που απασχόλησαν τις νηπιαγωγούς. Είναι σημαντικό

Εξετάσεις αίματος, ούρων ή απεικονιστικός έλεγχος,

να ερωτηθεί, αν τέθηκε θέμα σχολικής ετοιμότητας ή

γενικά δεν χρειάζονται στην εκτίμηση των ειδικών μα-

αν το παιδί επανέλαβε το νηπιαγωγείο.

θησιακών δυσκολιών, εφόσον η κλινική εικόνα και η

φυσική εξέταση είναι φυσιολογικά.

Για το παιδί 7,5-8 ετών που τελειώνει τη Β΄ Δημο-

τικού, ενδιαφέρει η πορεία του στην Α΄ Δημοτικού,

Η οπτική και ακουστική ικανότητα θα πρέπει να

αν δυσκολεύτηκε στις δεξιότητες της ανάγνωσης, της

έχουν ελεγχθεί.

γραφής ή των μαθηματικών και αν αυτή η δυσκολία

Επί υποψίας νευρολογικού, γενετικού ή μεταβολι-

συνεχίστηκε και στη διάρκεια της Β΄ τάξης. Για τα

κού νοσήματος, συνιστάται περαιτέρω εργαστηριακός

μεγαλύτερα παιδιά χρειάζεται να ερωτηθεί πόσο επι-

έλεγχος.

τυχής ήταν η κάθε σχολική χρονιά και να διερευνηθεί

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής–Υπερκι-

αν υπήρξε αλλαγή στην επίδοση κατά τη διάρκεια των

νητικότητας (ΔΕΠ-Υ) και μαθησιακές δυσκο-

χρόνων. Τέλος, χρειάζεται να αναφερθεί εάν τέθηκε

λίες

ποτέ θέμα επανάληψης τάξης, ενώ ιδιαίτερα σημαντι-

Πρόκειται για νευροβιολογική διαταραχή που χαρα-

κό είναι και το εάν έχει εκφρασθεί ανησυχία σχετικά

κτηρίζεται από εγγενή ανεπάρκεια στη διατήρηση

με τη μαθησιακή ικανότητα του παιδιού.

επιλεκτικής προσοχής. Είναι κληρονομική στο 70%

112

Σχολική Ηλικία

των περιπτώσεων, όμως στην εκδήλωσή της συμβάλ-

Στο αναπτυξιακό ιστορικό των παιδιών με ΔΕΠ-Υ

λουν και περιβαλλοντικοί παράγοντες.

αναφέρονται συχνά δυσκολίες συμπεριφοράς από

Το σύνδρομο χαρακτηρίζεται από:

πολύ νωρίς, π.χ. ευερέθιστα βρέφη, πιο αργά στην

● Υπερβολική κινητικότητα που είναι περισ-

προσαρμογή, έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις ή

σότερο εμφανής σε δομημένες και οργανωμένες

αρνητική διάθεση, διαταραχές ύπνου και/ή περιγεν-

καταστάσεις που απαιτούν υψηλό βαθμό αυτο-

νητικά στρεσσογόνα γεγονότα. Πολλές φορές υπάρχει

ελέγχου. Το παιδί φαίνεται ιδιαίτερα δραστήριο

πρώιμη ανάπτυξη των κινητικών λειτουργιών. Αν και

αλλά η ενεργητικότητά του είναι πολλές φορές

τα συμπτώματα πρωτοεμφανίζονται πριν την ηλικία

άσκοπη. Μεταπηδά από τη μία δραστηριότητα

των 7 ετών, η μέγιστη έντασή τους παρατηρείται στη

στην άλλη, χωρίς ποτέ να τελειώνει κάτι που έχει

σχολική ηλικία.

αρχίσει. Δεν μπορεί να μείνει καθιστό περισσό-

Μερικά παιδιά με προβλήματα προσοχής μπορεί

τερο από μερικά λεπτά, τρέχει, χοροπηδάει, εί-

να παρουσιάζουν ήπια νευρολογικά σημεία (soft

ναι υπερβολικά ομιλητικό και θορυβώδες, κου-

signs). Πρόκειται για μη εστιακά νευρολογικά ευρή-

νά ένα μέρος του σώματος του ή στριφογυρίζει

ματα, όπως είναι η κινητική αστάθεια, συνκινησίες

ακόμη και σε καταστάσεις υποθετικής ηρεμίας.

(κίνηση ενός μέρους του σώματος χωρίς πρόθεση, ενώ

Είναι ανυπόμονο, απαιτητικό και δεν αντέχει τις

το παιδί εστιάζει στην κίνηση άλλου μέρους σώματος),

ματαιώσεις. Δυσκολεύεται να δεχθεί κανόνες και

ελλιπής αντίληψη δεξιού-αριστερού και φτωχή βρα-

να σεβαστεί την επιβαλλόμενη πειθαρχία. Το βα-

χύχρονη μνήμη.

σικό κριτήριο είναι η υπερβολική δραστηριότη-

Η διάγνωση της ΔΕΠ-Υ βασίζεται στο ιατρικό ιστο-

τα, σε σχέση με την αναμενόμενη για τις εκάστο-

ρικό και στο ιστορικό συμπεριφοράς και θα πρέπει να

τε συνθήκες και σε σύγκριση με άλλα παιδιά της

περιλαμβάνει αναφορές τόσο από τους γονείς όσο και

ίδιας ηλικίας και του ίδιου δείκτη νοημοσύνης.

από τους δασκάλους. Οι δάσκαλοι, καθώς έχουν τη

● Έντονη παρορμητικότητα, που το κάνει

δυνατότητα να παρατηρούν τη συμπεριφορά των παι-

να εμπλέκεται σε επικίνδυνες καταστάσεις και

διών μέσα στην τάξη καθ’ όλη τη διάρκεια της σχολι-

μερικές φορές δείχνει να ενεργεί χωρίς να σκέ-

κής ημέρας, συχνά είναι οι πρώτοι που αναγνωρίζουν

φτεται. Έχει βρεθεί αυξημένο ποσοστό ατυχη-

παιδιά με ΔΕΠ-Υ. Η ελλειμματική προσοχή που σχετί-

μάτων και δηλητηριάσεων στα υπερκινητικά

ζεται με φτωχές δεξιότητες ακρόασης, μειωμένη μνή-

παιδιά, τα οποία απαιτούν ιδιαίτερη επίβλεψη.

μη, παρορμητικότητα και έλλειψη οργάνωσης μπορεί

● Ελλειμματική προσοχή, που καθιστά τα παι-

να μην γίνει εμφανής στο ήρεμο και χωρίς πολλά δι-

διά να αδυνατούν να συγκεντρωθούν και να

ασπαστικά ερεθίσματα περιβάλλον του παιδιατρικού

εκτελέσουν καθήκοντα που απαιτούν προσήλω-

ιατρείου. Επιπλέον, η φυσική εξέταση είναι συνήθως

ση προσοχής.

χωρίς ιδιαίτερα ευρήματα.

Κατά συνέπεια παρουσιάζουν μαθησιακές δια-

Στις πρώτες τάξεις του Δημοτικού, για να τα κατα-

ταραχές και η εν γένει συμπεριφορά τους τα κάνει

φέρει ένας μαθητής θα πρέπει να μπορεί να εστιάσει

ανεπιθύμητα στην τάξη. Παρουσιάζουν γρήγορες και

και να διατηρήσει την προσοχή του μέσα στην τάξη για

ξαφνικές αλλαγές της ψυχικής διάθεσης και έλλειψη

χρονικό διάστημα από μισή έως μία ώρα. Οι μαθητές

αναστολών στις κοινωνικές σχέσεις. Το υπερκινητικό

πρέπει σε ένα σταθερό πλαίσιο να μην διασπώνται εύ-

παιδί έχει άσχημη εικόνα για τον εαυτό του και χαμη-

κολα, να είναι επιλεκτικοί στο τι παρακολουθούν και

λή αυτοεκτίμηση.

να μπορούν να μετατοπίσουν την εστία της προσοχής

Συχνά, οι σχέσεις του με τους ενηλίκους χαρακτη-

τους γρήγορα. Τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ διασπώνται εύκο-

ρίζονται από έλλειψη κοινωνικών αναστολών και από

λα μέσα στην τάξη, δυσκολεύονται να αρχίσουν και να

έλλειψη τυπικότητας και συστολής, ενώ δεν είναι αγα-

ολοκληρώσουν τη σχολική εργασία και κάνουν λάθη

πητό στα άλλα παιδιά και μπορεί να απομονώνεται.

απροσεξίας. Επιπλέον, αγνοούν τις οδηγίες και τους

Συχνή είναι η διαταραχή των γνωστικών λειτουργιών,

κανόνες και οι εργασίες τους είναι συνήθως ημιτελείς

ενώ είναι δυσανάλογα συχνές οι ειδικές καθυστερή-

και ανοργάνωτες. Δεν μπορούν να συμμορφωθούν,

σεις στην κινητική και τη γλωσσική ανάπτυξη.

κάνουν συνεχώς θόρυβο, πειράζουν τα άλλα παιδιά

και διακόπτουν συνεχώς το μάθημα.

Είναι γνωστό ότι τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ παρουσιά-

ζουν χαμηλή μαθησιακή ικανότητα, όπως επίσης,

Αν και οι νοητικές τους δυνατότητες είναι στο εύ-

ότι τα παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες παρουσιάζουν

ρος της τυπικής ανάπτυξης, η μαθησιακή τους ικανό-

συχνά και συμπτώματα ΔΕΠ-Υ. Η προσοχή και η συ-

τητα είναι κατώτερη και χαρακτηριστικά έχει διακυ-

γκέντρωση είναι βασικές προϋποθέσεις για τη διαδι-

μάνσεις.

κασία της μάθησης.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες της Αμερικανικής Παι-

113

Σχολική Ηλικία

διατρικής Εταιρίας, για την εκτίμηση και διάγνωση

Ψυχοκοινωνικά προβλήματα και μαθησιακές

της ΔΕΠ-Υ από τον πρωτοβάθμιο παιδίατρο, περιλαμ-

δυσκολίες

βάνουν τις ακόλουθες συστάσεις:

Η συναισθηματική υγεία του παιδιού, το οικογενει-

● Σε κάθε παιδί ηλικίας 4 με 18 ετών στο οποίο ανα-

ακό περιβάλλον, το σχολείο και η ευρύτερη κοινότητα

φέρονται θέματα έλλειψης προσοχής, υπερκινη-

αποτελούν σημαντικούς παράγοντες, που ο παιδία-

τικότητα, παρορμητικότητα, δυσκολίες στο σχο-

τρος θα πρέπει να λάβει υπόψη του, όταν υπάρχουν

λείο ή προβλήματα συμπεριφοράς, ο παιδίατρος

μαθησιακές δυσκολίες.

πρέπει να διερευνά την πιθανή παρουσία ΔΕΠ-Υ.

Η μέση παιδική ηλικία είναι συχνά η περίοδος που

● Για τη διάγνωση της ΔΕΠ-Υ, το παιδί πρέπει να

εμφανίζονται για πρώτη φορά προβλήματα ψυχικής

πληροί τα κριτήρια που περιλαμβάνονται στο

υγείας (κατάθλιψη, αγχώδης διαταραχή, διαταραχή

«Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχι-

διάθεσης, διαταραχή διαγωγής, εναντιωματική δια-

κών Διαταραχών DSM-ΙV-ΤR*»:

ταραχή). Σε σημαντικό ποσοστό τα παιδιά αυτά αντι-

• Παρουσία τουλάχιστον 6 από τα 9 συμπερι-

μετωπίζουν ακαδημαϊκές δυσκολίες και προβλήματα

φορικά συμπτώματα στον τομέα της απρο-

συμπεριφοράς μέσα στην τάξη.

σεξίας και/ή στον τομέα υπερκινητικότητας/

Η χρόνια οικογενειακή δυσλειτουργία ή μια αλ-

παρορμητικότητας για τουλάχιστον 6 μήνες,

λαγή στη ζωή της οικογένειας, ακόμα και προσωρι-

σε βαθμό δυσπροσαρμοστικό και ασυνεπή

νή, μπορεί σε ένα ευάλωτο παιδί να προκαλέσει ή να

σε σχέση με το αναπτυξιακό επίπεδο.

επιδεινώσει τη σχολική αποτυχία. Έτσι, αποχωρισμός,

• Κάποια έκπτωση λόγω των συμπτωμάτων

διαζύγιο, μια αρρώστια σε ένα μέλος της οικογένει-

είναι παρούσα σε δύο ή περισσότερους χώ-

ας, κακοποίηση ή παραμέληση είναι μερικές από τις

ρους, π.χ. σχολείο και σπίτι.

καταστάσεις που μπορεί να βιώνουν παιδιά σχολικής

• Παρουσία κάποιων από τα συμπτώματα

ηλικίας και να εμφανίζονται με κυρίαρχη δυσκολία τη

απροσεξίας ή υπερκινητικότητας/παρορμη-

σχολική απόδοση.

τικότητας πριν από την ηλικία των 7 ετών.

Τέλος, το ευρύτερο περιβάλλον του παιδιού στο

• Σημαντική έκπτωση στη μαθησιακή ικανό-

σχολείο και στην κοινότητα μπορεί να επηρεάσει τη

τητα και/ή στην κοινωνική αλληλεπίδραση.

διαδικασία της μάθησης. Ένα πρόγραμμα σπουδών

που δεν ανταποκρίνεται στις εκπαιδευτικές ανάγκες

● Η διαγνωστική εκτίμηση για ΔΕΠ-Υ θα πρέπει

του παιδιού, ένας δάσκαλος που δεν παρέχει κίνητρο

να περιλαμβάνει και εκτίμηση για συνυπάρ-

για μάθηση ή έχει απαιτήσεις δυσανάλογες με τις ικα-

χουσες καταστάσεις. Έτσι, η συννοσηρότητα

νότητες του παιδιού ή μια κοινωνία όπου η σχολική

της ΔΕΠ-Υ περιλαμβάνει προβλήματα ψυχικής

επιτυχία δεν είναι βασικός στόχος, μπορεί να έχουν ως

υγείας, π.χ. εναντιωματική-προκλητική διατα-

αποτέλεσμα μειωμένη μαθησιακή ικανότητα.

ραχή, αγχώδη διαταραχή, κατάθλιψη, διαταρα-

χή διαγωγής και μαθησιακές δυσκολίες.

Ο βαθμός αναγνώρισης των ψυχοκοινωνικών προ-

βλημάτων και των διαταραχών ψυχικής υγείας κατά

● Δεν υπάρχει επιστημονική ένδειξη που να υπο-

την άσκηση της πρωτοβάθμιας παιδιατρικής φροντί-

στηρίζει την ανάγκη για εργαστηριακό έλεγχο,

δας είναι σχετικά χαμηλός. Μελέτες αναφέρουν ότι

όπως γενική αίματος, μόλυβδο αίματος, επίπε-

μόνο 15% των παιδιών σχολικής ηλικίας με σημαντι-

δα θυρεοειδικών ορμονών, απεικονιστικό έλεγ-

κά προβλήματα συμπεριφοράς και συναισθήματος

χο εγκεφάλου, ή ηλεκτροεγκεφαλογράφημα.

αναγνωρίζονται από τους παιδιάτρους. Είναι εφικτή

* Στο πρόσφατα αναθεωρημένο DSM-V ως προς τη διάγνω-

η χρήση ενός ανιχνευτικού ερωτηματολογίου. Το

ση της ΔΕΠ-Υ υπάρχουν οι εξής τροποποιήσεις: 1) Απαιτεί-

Pediatric Symptom Checklist (PSC) είναι ένα ψυχο-

ται η παρουσία αρκετών συμπτωμάτων σε δύο ή περισσό-

κοινωνικό ανιχνευτικό ερωτηματολόγιο που σχεδιά-

τερους χώρους. 2) Απαιτείται η παρουσία κάποιων από τα

συμπτώματα πριν από την ηλικία των 12 ετών.

στηκε για να διευκολύνει την αναγνώριση γνωστικών,

συναισθηματικών και συμπεριφορικών προβλημάτων

Περίπου 6% με 9% των παιδιών σχολικής ηλικίας

σε παιδιά και εφήβους (ηλικίας 4–16 ετών) με σκοπό

παρουσιάζουν συμπεριφορά συμβατή με ΔΕΠ-Υ.

την έγκαιρη αναγνώριση δυσκολιών και την κατάλ-

ληλη παρέμβαση. Παρά τον περιορισμό που θέτει η

Όπως συμβαίνει και με άλλες αναπτυξιακές διατα-

έλλειψη στάθμισής του στην Ελλάδα, μπορεί να χρη-

ραχές, η ακριβής διάγνωση της ΔΕΠ-Υ μπορεί να πε-

σιμοποιηθεί κατά την τακτική παιδιατρική εξέταση,

ριπλέκεται από το γεγονός ότι αρκετά από τα κεντρικά

καθώς η χορήγησή του είναι σύντομη και δεν απαιτεί

συμπτώματα της διαταραχής παρατηρούνται και στα

εκπαίδευση.

φυσιολογικά παιδιά κατά την πορεία της τυπικής ανά-

πτυξης.

114

Σχολική Ηλικία

Παιδική κατάθλιψη

3.3. Θέματα ειδικού

Η κατάθλιψη είναι δύσκολο να αναγνωριστεί στην

παιδοψυχιατρικού

παιδική ηλικία λόγω της αδυναμίας του παιδιού να εκ-

ενδιαφέροντος

φράσει με λόγια τα συναισθήματα θλίψης, απελπισίας

και απόγνωσης. Η καταθλιπτική συμπτωματολογία

εκφράζεται κυρίως με σωματικά συμπτώματα (κοιλι-

Κατά τη σχολική περίοδο εκτός από τα ψυχολογικά

ακά άλγη, κεφαλαλγίες, ανορεξία, αϋπνία) και διατα-

προβλήματα που συνδέονται με τη μάθηση μπορεί να

ραχές της συμπεριφοράς (ευερεθιστότητα, επιθετικό-

παρουσιαστούν και ψυχιατρικές διαταραχές που αφο-

τητα, απώλεια ενδιαφέροντος, απόσυρση).

ρούν το συναίσθημα και τη συμπεριφορά του παιδιού.

Η επίπτωση της κατάθλιψης στα παιδιά υπολογίζε-

αγχώδεις διαταραχές

ται από 0,4 έως 2,5%.

Η κλινική εικόνα της παιδικής κατάθλιψης παρου-

Οι αγχώδεις διαταραχές σε αυτή την ηλικία συνήθως

σιάζει αρκετές διαφορές από εκείνη των ενηλίκων.

εκφράζονται με την εκδήλωση φοβιών, γενικευμένου

Η λεκτική έκφραση των συναισθημάτων θλίψης,

άγχους και ιδεοψυχαναγκαστικών συμπτωμάτων. Ιδι-

απόγνωσης, απελπισίας σπάνια συναντάται στα παι-

αίτερη μορφή αποτελεί η σχολική φοβία, η οποία

διά.

συνδέεται με το άγχος αποχωρισμού της νηπιακής

ηλικίας.

Μελαγχολικά ή ψυχωτικά συμπτώματα, υπολειμ-

ματική λειτουργικότητα, απόπειρες αυτοκτονίας και

Σαν σχολική φοβία περιγράφεται ο παράλογος φό-

αυτοκτονίες, συναντώνται συχνότερα όσο αυξάνει η

βος του παιδιού να πάει σχολείο. Το παιδί λέει ότι φο-

ηλικία. Αντίθετα, είναι συχνότερα στην παιδική ηλικία

βάται, αλλά δεν ξέρει γιατί. Συχνά δίνει λογικοφανείς

άγχος αποχωρισμού, φοβίες, σωματικά συμπτώματα

εξηγήσεις, όπως η άσχημη συμπεριφορά ενός δασκά-

και διαταραχές συμπεριφοράς. Ακόμη και κατά τη δι-

λου απέναντί του, κλπ. Σωματικά συμπτώματα όπως

άρκεια της παιδικής ηλικίας, η κλινική εικόνα της κα-

έμετος, διάρροια, ταχυκαρδία, πονοκέφαλος, κοιλιακό

τάθλιψης αλλάζει ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο

άλγος, αποτελούν τις αιτίες τις οποίες το παιδί προ-

του παιδιού.

βάλλει για να μην πάει σχολείο. Συνήθως τα συμπτώ-

ματα επιδεινώνονται όταν πλησιάζει η ώρα του σχο-

Στη σχολική ηλικία, η κατάθλιψη αναγνωρίζεται

λείου, ενώ δεν υπάρχουν τα Σαββατοκύριακα και τις

κυρίως σαν αλλαγή συμπεριφοράς, πτώση στη σχολι-

αργίες. Ακόμη και αν καταφέρει το παιδί να πάει σχο-

κή απόδοση, διακοπή των σχέσεων με συνομηλίκους,

λείο, φαίνεται αξιολύπητο, φοβισμένο, παραπονείται

απώλεια της ευχαρίστησης του παιχνιδιού, απομόνω-

στον δάσκαλο και με την παραμικρή ευκαιρία ζητάει

ση. Τα παιδιά αυτής της ηλικίας μπορούν να εκφρά-

να γυρίσει σπίτι.

σουν απαισιόδοξες σκέψεις, ιδέες αυτο-υποτίμησης

και αυτομομφής.

Η σχολική φοβία μπορεί να εκδηλωθεί σε οποιαδή-

ποτε ηλικία και παρουσιάζεται στο 2–3% του σχολικού

Οι μαθησιακές δυσκολίες προέρχονται από τη δια-

πληθυσμού. Κυρίως όμως συμβαίνει κατά την έναρξη

νοητική αναστολή που εκδηλώνεται με επιβράδυνση

της σχολικής περιόδου ή σε περιόδους σχολικής αλλα-

της κρίσης, απώλεια συγκέντρωσης και προσοχής,

γής. Όσο μεγαλύτερη είναι η ηλικία εμφάνισης, τόσο

φτωχή φαντασία και προβλήματα μνήμης. Παρουσιά-

βαρύτερη είναι η μορφή της σχολικής φοβίας.

ζεται επίσης, επιβράδυνση της δραστηριότητας με φυ-

σική αδυναμία και κούραση, άρνηση συμμετοχής σε

Η φοβία όταν το παιδί πάει για πρώτη φορά σχο-

ομαδικά παιχνίδια, δυσκολία εκτέλεσης καθηκόντων

λείο είναι συνδεδεμένη με το άγχος αποχωρισμού. Εκ-

που του επιβάλλονται.

φράζει τη δυσκολία του παιδιού να αφήσει τη μητέρα

του και να βρεθεί σε ένα νέο περιβάλλον με άγνωστα

Τα σωματικά συμπτώματα όπως ζάλη, κεφαλαλγία,

πρόσωπα.

ημικρανίες, διαταραχές ύπνου (αϋπνία, εφιάλτες) και

διατροφής (ανορεξία, φοβίες τροφών) είναι τις περισ-

Η διάγνωση δικαιολογείται μόνο όταν ο φόβος του

σότερες φορές παρόντα.

αποχωρισμού αποτελεί το επίκεντρο του άγχους και εμ-

φανίζεται με ασυνήθιστη βαρύτητα για την ηλικία του

Το παιδί δείχνει λυπημένο, δυστυχισμένο. Τίποτα

παιδιού ή εμμένει και πέραν της συνήθους ηλικίας και

δεν το ευχαριστεί και δεν καταφέρνει τίποτα. Πιστεύει

προκαλεί προβλήματα κοινωνικής λειτουργικότητας.

ότι δεν το αγαπούν και δεν το θέλουν. Έχει μια φτωχή

μιμική, με βλέμμα χωρίς έκφραση και μονότονη φωνή.

Η σχολική φοβία συνδεδεμένη με το άγχος απο-

χωρισμού έχει καλή πρόγνωση. Με την πάροδο των

Σ’ αυτή την ηλικία μπορεί να εκφραστούν ιδέες αυ-

ημερών γίνονται συναισθηματικές επενδύσεις στο δι-

τοκτονίας αλλά οι απόπειρες είναι σπανιότερες απ’ ότι

δακτικό προσωπικό και η φοβία υποχωρεί.

στην εφηβεία.

115

Σχολική Ηλικία

Η παιδική κατάθλιψη είναι συνδεδεμένη με αυ-

κατανοηθεί η προβληματική συμπεριφορά έξω από το

ξημένο κίνδυνο αυτοκτονικών συμπεριφορών, χρήση

πολιτισμικό πλαίσιο όπου ζει και κινείται το παιδί.

αλκοόλ και άλλων ουσιών στην εφηβεία και στην ενή-

Ο παιδίατρος, ως ο υπ’ αριθμόν πρώτος επαγγελ-

λικη ζωή.

ματίας επιστήμονας που έρχεται σε επαφή με το παιδί,

Τέλος, υπάρχει ο κίνδυνος εγκατάστασης μονοπο-

αποτελεί βασικό πρόσωπο στην ανίχνευση προβλημα-

λικής ή διπολικής συναισθηματικής διαταραχής. Πα-

τικών συμπεριφορών, στην παραπομπή του παιδιού

ράγοντας κινδύνου για μία τέτοια εξέλιξη είναι η μι-

σε ψυχολόγο ή και ψυχίατρο και στην παροχή συμβου-

κρή ηλικία έναρξης του καταθλιπτικού επεισοδίου, το

λευτικής βοήθειας στην οικογένεια.

οικογενειακό ιστορικό διπολικής ή άλλης συναισθη-

Η αναφορά σε διαταραχή συμπεριφοράς, προϋ-

ματικής διαταραχής και η συνύπαρξη ψυχοκινητικής

ποθέτει το εξεταζόμενο πρότυπο συμπεριφοράς του

καθυστέρησης ή ψυχωτικών χαρακτηριστικών.

παιδιού να:

Ψυχοθεραπεία, φαρμακοθεραπεία ή ο συνδυα-

● Επαναλαμβάνεται συστηματικά σε μεγάλο χρο-

σμός των δύο φαίνεται να είναι οι αποτελεσματικότε-

νικό διάστημα.

ροι τρόποι αντιμετώπισης της παιδικής κατάθλιψης.

● Παραβιάζει τα βασικά δικαιώματα των άλλων ή

Η επιλογή του πλαισίου και της διαδικασίας θα

τους κοινωνικούς κανόνες που έχουν τεθεί για

εξαρτηθούν από την κλινική εικόνα του μικρού ασθε-

κάθε στάδιο της ηλικίας.

νή, την οικογενειακή υποστήριξη, τα κίνητρα και τη

● Είναι πολύ πιο σοβαρό από τις συνήθεις αταξίες

συμμόρφωση προς την προτεινόμενη θεραπεία. Η

της ηλικίας.

ψυχοθεραπεία φαίνεται να είναι κατάλληλη για ελα-

Αυτό σημαίνει ότι πολλά παιδιά κατά την ανάπτυ-

φριάς και μεσαίας βαρύτητας μορφές κατάθλιψης. Σε

ξή τους παρουσιάζουν παραπτωματικά συμπτώματα,

κάθε ψυχοθεραπευτική προσέγγιση απαιτείται η συμ-

αλλά πολύ λιγότερα εμφανίζουν σαφή διαταραχή συ-

μετοχή των γονέων.

μπεριφοράς.

Γενικά, είναι αποδεκτό ότι για την υγιή ψυχοσυ-

Οι διαταραχές συμπεριφοράς είναι πιο συχνές και

ναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού καλό είναι να

εμφανίζονται νωρίτερα στα αγόρια απ’ ότι στα κορί-

αποφεύγονται οι πρώιμοι αποχωρισμοί, π.χ. μακρο-

τσια. Οι δείκτες παραπτωματικότητας είναι υψηλότε-

χρόνια απουσία της μητέρας, ταξίδια, νοσηλεία. Στην

ροι στις μεγαλουπόλεις απ’ ότι στις μικρότερες πόλεις,

περίπτωση θανάτου της μητέρας, οι φροντίδες πρέπει

που με τη σειρά τους εμφανίζουν υψηλότερους δείκτες

να παρέχονται από ένα άλλο σταθερό πρόσωπο και να

από τις αγροτικές περιοχές.

μην υπάρχει συχνή εναλλαγή πλαισίου διαμονής και

φροντιστών.

Οι διαταραχές συμπεριφοράς έχουν πολυπαραγο-

ντική αιτιολογία. Στη δημιουργία τους ενοχοποιού-

Προβλήματα συμπεριφοράς

νται:

Επιστήμονες διαφορετικών ειδικοτήτων χρησιμο-

● Ιδιοσυστατικοί νευροφυσιολογικοί και ορμονι-

ποιούν διαφορετικούς όρους για να περιγράψουν τα

κοί παράγοντες.

παιδιά με την προβληματική συμπεριφορά, οι επικρα-

● Γενετικοί παράγοντες.

τέστεροι από τους οποίους είναι: συναισθηματικές

● Περιβαλλοντικοί παράγοντες.

και συμπεριφορικές διαταραχές, συναισθη-

● Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες.

ματικές, κοινωνικές και συμπεριφορικές δια-

● Ατομικοί ενδοψυχικοί παράγοντες.

ταραχές (emotional, social and behavior problems)

Υποστηρίζεται ότι χρειάζεται συνέργεια περισσο-

και προβλήματα συμπεριφοράς. Όπως αναφέ-

τέρων του ενός παραγόντων για την εμφάνισή τους.

ρεται στη διεθνή βιβλιογραφία, υπάρχει ένα συνεχές

Θεωρείται ότι η υγιής ανάπτυξη του παιδιού και η

(continuum) συμπεριφοράς, ο χαρακτηρισμός της

φυσιολογική του προσαρμογή στην κοινωνία εξαρτά-

οποίας ως «προβληματική» ή «μη προβληματική»

ται από την ύπαρξη, κατά τα πρώιμα στάδια της ζωής

εξαρτάται από το πού ορίζεται από το συγκεκριμένο

του, ικανοποιητικών σχέσεων με τους γονείς (ή τα

περιβάλλον (σχολικό, οικογενειακό, κοινωνικό) το

υποκατάστατά τους), που του προσφέρουν αγάπη και

σημείο τομής ανάμεσα στο αποδεκτό και στο μη απο-

ασφάλεια. Γι΄αυτό δίνεται μεγάλη παθογνωμονική

δεκτό. Έχει επανειλημμένα άλλωστε τονιστεί ότι δεν

σημασία σε ότι διαταράσσει την ανάπτυξη υγιούς «δε-

υπάρχει σαφής διαχωρισμός μεταξύ προβληματικής

σμού» ανάμεσά τους. Η ανυπαρξία σταθερού οικο-

και φυσιολογικής συμπεριφοράς, δεν παίρνει η προ-

γενειακού περιβάλλοντος, η ανατροφή σε απρόσωπα

βληματική συμπεριφορά τις ίδιες μορφές στις διάφο-

ιδρύματα ή η ασυμβατότητα της ιδιοσυγκρασίας παι-

ρες ηλικίες, δεν είναι προβληματική κάθε ενοχλητική

διού και γονέων, θέτουν το παιδί σε μεγαλύτερο κίνδυ-

συμπεριφορά, ενώ δεν μπορεί να αξιολογηθεί και να

νο για την ανάπτυξη παραπτωματικής συμπεριφοράς.

116

Σχολική Ηλικία

Η έλλειψη του πατέρα, η αντικοινωνική συμπεριφο-

συμπτωμάτων, τους παράγοντες που επηρεάζουν την

ρά του, ο αλκοολισμός ή η ανυπαρξία ικανοποιητικού

προβληματική συμπεριφορά του παιδιού και τη θερα-

υποκατάστατου, έχει συσχετισθεί με την παραπτωμα-

πεία που απαιτείται για την αντιμετώπιση της συγκε-

τικότητα των αγοριών. Οι αρνητικές σχέσεις των γο-

κριμένης διαταραχής.

νέων μεταξύ τους που οδηγούν σε ανεπαρκή επίβλε-

ψη της ανατροφής των παιδιών ή σε παραμέληση και

Παιδικές ψυχώσεις

πολλές φορές σε κακοποίησή τους, έχει τεκμηριωθεί

Οι παιδικές ψυχώσεις αποτελούν τις βαρύτερες ψυ-

ότι συμβάλλουν στην ανάπτυξη των διαταραχών της

χικές διαταραχές της παιδικής ηλικίας. Έχουν πολύ-

συμπεριφοράς.

πλοκη κλινική εικόνα εκφραζόμενη με σοβαρές διατα-

Για τη διάγνωση χρειάζεται να λαμβάνονται υπ’

ραχές της σκέψης και της αντίληψης και αλλαγή της

όψιν τα παρακάτω:

συμπεριφοράς που τις συνοδεύει. Χαρακτηρίζονται

● Η διάρκεια των συμπτωμάτων να είναι συνεχής

από τη βαθιά διαταραχή της αντίληψης που έχει το

και όχι μικρότερη των έξι μηνών.

παιδί για τον εαυτό του και των σχέσεων που κάνει με

● Τα συμπτώματα να είναι ανάλογα με την ηλικία.

το περιβάλλον του. Η εκτίμηση της απώλειας επαφής

● Τα συμπτώματα να εντάσσονται σε μία από τις

με την πραγματικότητα και η εναισθησία ή μη του πα-

ακόλουθες συμπεριφορές:

θολογικού, γίνεται σε συνάρτηση με το αναπτυξιακό

επίπεδο του παιδιού. Οι επιπτώσεις τους είναι σοβα-

• Καθ’ υπερβολή διενέξεις και εκφοβισμοί.

ρές, τόσο στη δόμηση της προσωπικότητας του παι-

• Ασυνήθιστα συχνές και έντονες εκρήξεις θυ-

διού όσο και στη ζωή της οικογένειας.

μού.

Η θεραπευτική αντιμετώπιση διαφοροποιείται

• Προκλητική συμπεριφορά.

ανάλογα με τη βαρύτητα της κλινικής εικόνας, την

• Επίμονη και σοβαρή ανυπακοή, σκληρότητα

οξεία ή προοδευτική έναρξη και την ηλικία του παι-

προς τα ζώα ή τους άλλους ανθρώπους.

διού. Απευθύνεται τόσο στο παιδί όσο και στην οικο-

• Σοβαρή καταστροφική δραστηριότητα.

γένεια και απαιτεί τη συνεργασία διεπιστημονικής

• Εμπρησμοί, κλοπές, συνεχείς ψευδολογίες.

ομάδας.

• Συχνές απουσίες από το σχολείο και φυγές

Στα ταξινομητικά συστήματα ICD-10 και DSM-V

από το σπίτι.

υπάρχει μόνο η κλινική περιγραφή της σχιζοφρένειας

Τα κλινικά χαρακτηριστικά συμβαδίζουν με τις

ενηλίκων. Η παιδική σχιζοφρένεια διαφοροποιείται

αναπτυξιακές φάσεις. Στην προσχολική ηλικία κυρι-

μόνο από την ηλικία έναρξης. Ο αυτισμός διαχωρίζε-

αρχούν οι εκρήξεις θυμού, η επιθετικότητα στα άλλα

ται και τοποθετείται στο κεφάλαιο των αναπτυξιακών

παιδιά, η ανυπακοή, το πείσμα, η άσκοπη κινητική

διαταραχών. Δεν υπάρχει καμία αναφορά στον όρο

δραστηριότητα και η διάσπαση προσοχής. Στη λαν-

παιδική ψύχωση, ούτε στις ιδιαίτερες συμπεριφεριο-

θάνουσα περίοδο (Δημοτικό) προστίθεται η λεκτική

λογικές διαταραχές που εκδηλώνονται στην παιδική

επιθετικότητα, ενώ εμφανίζεται βίαιη συμπεριφορά

ηλικία.

απέναντι στους άλλους και τα ζώα, κλοπές (συνήθως

Η κλινική εικόνα των παιδικών ψυχώσεων χαρα-

από το σπίτι), ψευδολογίες, ανυπακοή στην τάξη, κα-

κτηρίζεται από τη βαρύτητα αλλά και την πολυμορ-

ταστρατήγηση των σχολικών κανόνων και καταστρο-

φία της παθολογίας. Τα συμπτώματα είναι ποικίλα

φική συμπεριφορά συνήθως απέναντι στο σχολείο.

με σωματική, συμπεριφορική ή καθαρά ψυχική έκ-

Θεραπευτικά έχουν δοκιμασθεί όλες οι δυνατές

φραση. Κανένα σύμπτωμα δεν είναι παθογνωμικό. Ο

ψυχιατρικές θεραπείες, χωρίς σαφείς ενδείξεις υπερο-

συνδυασμός τους όμως δείχνει τη βαθιά διαταραχή

χής καμίας. Χρειάζεται εξατομίκευση της περίπτωσης

των σχέσεων του παιδιού με το περιβάλλον του. Δεί-

και συνδυασμένη θεραπευτική παρέμβαση στο παιδί,

χνει επίσης την αλλοίωση της εικόνας εαυτού και την

στους γονείς και στο περιβάλλον π.χ. σχολείο.

αστάθεια των ορίων του Εγώ.

Στις περιπτώσεις όπου η προβληματική συμπερι-

Η συμπτωματολογία διαφέρει ανάλογα με την ηλι-

φορά του παιδιού ή του εφήβου, εκδηλώνεται συστη-

κία έναρξης.

ματικά και διαρκεί για διάστημα μεγαλύτερο των έξι

Οι ψυχώσεις στη λανθάνουσα περίοδο προσ-

μηνών, είναι απαραίτητο να κατευθύνει ο παιδίατρος

διορίζονται από το γεγονός ότι αυτά τα παιδιά μπό-

την οικογένεια στην αναζήτηση επαγγελματικής βοή-

ρεσαν να κατακτήσουν τρόπους επικοινωνίας κυρίως

θειας από ειδικό ψυχικής υγείας.

μέσω του λόγου. Οι νοητικές τους ικανότητες είναι

Η παραπομπή του παιδιού στον ψυχίατρο ή ψυχο-

φυσιολογικές και η προσαρμογή τους μέχρι την εκ-

λόγο, είναι αναγκαία εφόσον ο ειδικός θα καθορίσει

δήλωση της ψύχωσης σχετικά ικανοποιητική. Κυρι-

την ύπαρξη ή μη της διαταραχής, τη σοβαρότητα των

αρχεί η δυσκολία σύναψης διαπροσωπικών σχέσεων.

117

Σχολική Ηλικία

Η απομόνωση δεν φτάνει στην ένταση της αυτιστικής

ρεί να δώσει στην ενήλικη ζωή την εικόνα της διατα-

απόσυρσης, αλλά είναι μάλλον αποτέλεσμα συναι-

ραχής της προσωπικότητας ή της ελλειμματικότητας,

σθηματικής αναστολής και καταθλιπτικής διάθεσης.

αν συνυπάρχει νοητική καθυστέρηση.

Το συναίσθημα είναι ασταθές και κυμαίνεται από την

Όσον αφορά την παιδική σχιζοφρένεια, οι έρευνες

κατάθλιψη μέχρι την υπερδιέγερση με μανιακή χροιά.

έχουν αποδείξει τη συνέχειά της από την παιδική στην

Το παιδί γίνεται υπερκινητικό, με ακατάπαυστες και

ενήλικη ζωή.

διάσπαρτες δραστηριότητες.

Η θεραπευτική αντιμετώπιση εξαρτάται από την

Η επίμονη εναλλαγή φάσεων, απόσυρσης με κα-

ένταση και τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων, από

ταθλιπτικά συναισθήματα και μη ελεγχόμενης διέγερ-

την οξεία ή μη έναρξη και από την ηλικία του παιδιού.

σης, εκλαμβάνεται ως η κλινική έκφραση των συναι-

Νοσηλεία σε εξειδικευμένο παιδοψυχιατρικό πλαί-

σθηματικών ψυχώσεων που πολύ σπάνια συναντώνται

σιο απαιτείται στην οξεία έναρξη, που συνήθως συμ-

στην παιδική ηλικία.

βαίνει στην εφηβεία και σπανιότερα στη λανθάνουσα

Η πλήρης διακοπή της λεκτικής επικοινωνίας

περίοδο (6–12 ετών). Σε περίπτωση μακροχρόνιας

μπορεί να σηματοδοτήσει την έναρξη της ψύχωσης.

νοσηλείας απαιτείται η θεραπευτική αντιμετώπιση να

Συχνότερα παρατηρείται εξαφάνιση λέξεων, που το

καλύπτει και τις κοινωνικές και τις εκπαιδευτικές ανά-

παιδί είχε μάθει και χρησιμοποιούσε, παραγωγή λέξε-

γκες του παιδιού.

ων χωρίς σημασία και ιδιάζουσα χρήση του λόγου. Η

Όταν η έναρξη είναι προοδευτική και η συμπτω-

κινητικότητα είναι διαταραγμένη με χαρακτηριστικό

ματολογία ανιχνεύεται κυρίως στις διαταραχές συ-

περπάτημα, άκαμπτη στάση του σώματος και δυσκο-

μπεριφοράς και τις δυσκολίες προσαρμογής, καταλ-

λία στις λεπτές κινήσεις.

ληλότερο είναι το νοσοκομείο ημέρας. Το παιδί δεν

Η επιθετικότητα είναι κυρίαρχη σε όλες τις εκδη-

απομακρύνεται από το οικογενειακό πλαίσιο και ταυ-

λώσεις του ψυχωτικού παιδιού. Καταστρέφει αντικεί-

τόχρονα του παρέχεται μακροχρόνια εξειδικευμένη

μενα, τα παιχνίδια του, τις ζωγραφιές του ή στρέφεται

θεραπευτική αγωγή.

εναντίον προσώπων του περιβάλλοντός του (δαγκώ-

Η διαφορετική διαγνωστική εκτίμηση καθορίζει

νει, κλωτσάει, χτυπάει) ακόμη και εναντίον του εαυ-

εν μέρει και τη θεραπευτική προσέγγιση. Η παιδική

τού του.

σχιζοφρένεια απαιτεί φαρμακοθεραπεία και πιθανόν

Στο σχολείο η προσαρμογή είναι δύσκολη λόγω

νοσηλεία. Αντίθετα, οι παιδικές ψυχώσεις με την ευ-

των διαταραχών συμπεριφοράς. Η μάθηση είναι ανι-

ρύτερη έννοια αντιμετωπίζονται κυρίως ψυχοθερα-

σομερής, ορισμένοι τομείς ενδιαφέροντος υπερεπεν-

πευτικά.

δύονται, με αποτέλεσμα να σημειώνονται επιλεκτικές

επιδόσεις, ενώ άλλοι τομείς υπολείπονται και παρου-

σιάζουν κενά. Ψυχαναγκαστικές συμπεριφορές κυ-

ρίως τελετουργίες και άτυπες φοβίες συνυπάρχουν,

χωρίς να παραπέμπουν σε νευρωτικούς μηχανισμούς.

Σ’ αυτήν την ηλικία μπορεί να διαπιστωθεί η ύπαρ-

ξη παραληρήματος και ψευδαισθήσεων, που δεν θεω-

ρούνται όμως στοιχεία απαραίτητα για τη διάγνωση

της παιδικής ψύχωσης.

Η παιδική σχιζοφρένεια είναι πολύ σπάνια. Η

επίπτωση της διαταραχής είναι σταθερή κατά τη λαν-

θάνουσα περίοδο και παρουσιάζει έξαρση στην εφη-

βεία.

Οι τυπικές σχιζοφρενικές διαταραχές εμφανίζονται

από την ηλικία των 6–7 ετών και μέχρι την εφηβεία

αποκτούν βαθμιαία την κλινική εικόνα της σχιζοφρέ-

νειας των ενηλίκων.

Η εξέλιξη διαφέρει αν πρόκειται για παιδική ψύ-

χωση ή αν υπάρχει η δομημένη κλινική εικόνα της παι-

δικής σχιζοφρένειας.

Οι έρευνες για τη συνέχεια της παιδικής ψύχωσης

δείχνουν ότι τα ψυχωτικά παιδιά δεν γίνονται πάντα

σχιζοφρενείς ενήλικες. Συχνά η παιδική ψύχωση μπο-

118

Σχολική Ηλικία

Pediatric Symptom Checklist (PSC)

Συναισθηματική και σωματική υγεία συμβαδίζουν στα παιδιά. Επειδή οι γονείς συχνά είναι οι πρώτοι που παρα-

τηρούν κάποιο πρόβλημα σχετικά με τη συμπεριφορά του παιδιού τους, τα συναισθήματα ή τη μάθηση, μπορείτε

να βοηθήσετε το παιδί σας να έχει την καλύτερη πιθανή φροντίδα απαντώντας αυτές τις ερωτήσεις.

Παρακαλώ υποδείξτε ποια δήλωση περιγράφει καλύτερα το παιδί σας.

ΜΕΡΙΚΕΣ

ΠΟΤΕ

ΦΟΡΕΣ

ΣΥΧΝΑ

1.

Παραπονιέται για πόνους.

2.

Περνάει τον περισσότερο χρόνο μόνο του.

3.

Κουράζεται εύκολα, λίγη ενέργεια.

4.

Δεν μπορεί να καθίσει ήσυχο για πολύ ώρα.

5.

Έχει προβλήματα με τον/τη δάσκαλο/α.

6.

Δεν ενδιαφέρεται πολύ για το σχολείο.

7.

Ενεργεί σαν «κινούμενη μηχανή».

8.

Ονειροπολεί πολύ.

9.

Διασπάται πολύ εύκολα.

10.

Το φοβίζουν οι νέες καταστάσεις.

11.

Νιώθει λυπημένο, δυστυχισμένο.

12.

Είναι ευερέθιστο, θυμωμένο.

13.

Αισθάνεται απελπισμένο.

14.

Έχει προβλήματα συγκέντρωσης.

15.

Δείχνει λίγο ενδιαφέρον για φίλους.

16.

Μαλώνει με τα άλλα παιδιά.

17.

Απουσιάζει από το σχολείο.

18.

Παρουσιάζει πτώση βαθμών στο σχολείο.

19.

Είναι στεναχωρημένο.

20.

Επισκέπτεται το γιατρό χωρίς ο γιατρός να βρίσκει κάτι παθολογικό.

21.

Έχει προβλήματα ύπνου.

22.

Ανησυχεί πολύ.

23.

Θέλει να είναι μαζί σας περισσότερο απ’ ότι παλιότερα.

24.

Αισθάνεται ότι είναι κακό.

25.

Κάνει ριψοκίνδυνα πράγματα.

26.

Τραυματίζεται εύκολα.

27.

Φαίνεται να διασκεδάζει λιγότερο.

28.

Συμπεριφέρεται πιο ανώριμα από τα παιδιά της ηλικίας του.

29.

Δεν υπακούει σε κανόνες.

30.

Δεν δείχνει τα συναισθήματά του.

31.

Δεν αντιλαμβάνεται τα συναισθήματα των άλλων ανθρώπων.

32.

Κοροϊδεύει τους άλλους.

33.

Κατηγορεί τους άλλους για τα προβλήματά του.

34.

Παίρνει αντικείμενα που δεν του ανήκουν.

35.

Αρνείται να μοιράζεται.

Συνολική βαθμολογία ………………

© 1998 Michael Jellinek, Michael Murphy

Επεξεργασία: Ιωάννα Αντωνιάδου-Κουμάτου, Αλεξία Πρασούλη

119

Σχολική Ηλικία

Τι είναι το Pediatric Symptom Checklist (PSC)

To PSC είναι ένα ψυχοκοινωνικό ανιχνευτικό εργαλείο που σχεδιάστηκε για να διευκολύνει την αναγνώριση γνω-

στικών, συναισθηματικών και συμπεριφορικών προβλημάτων σε παιδιά και εφήβους (ηλικίας 4–16 ετών) με σκο-

πό την έγκαιρη και κατάλληλη παρέμβαση.

Οδηγίες για τη βαθμολόγηση

Αποτελείται από 35 ερωτήσεις που απαντώνται από τους γονείς ως «Ποτέ», «Μερικές φορές», ή «Συχνά» ανά-

λογα με το ποιο περιγράφει καλύτερα το παιδί τους. Η βαθμολόγηση στη συνέχεια γίνεται χρησιμοποιώντας την

ακόλουθη κλίμακα:

0=Ποτέ

1=Μερικές φορές

2=Συχνά

Η συνολική βαθμολογία υπολογίζεται προσθέτοντας τους βαθμούς από κάθε μία από τις 35 ερωτήσεις. Οι

ερωτήσεις που έχουν μείνει κενές δεν λαμβάνονται υπόψη (δηλ. βαθμολογούνται με 0). Εάν 4 ή περισσότερες

ερωτήσεις έχουν μείνει κενές, το ερωτηματολόγιο δεν θεωρείται έγκυρο.

Για τα παιδιά 4–5 χρόνων οι απαντήσεις στις ερωτήσεις 5,6,17 και 18 δεν υπολογίζονται διότι δίνουν έμφαση

σε σχολικά θέματα που δεν τα αφορούν.

Για τα παιδιά και τους εφήβους ηλικίας 6–16 χρόνων συνολικό άθροισμα ≥ 28 θεωρείται σημαντική ένδειξη

ψυχοκοινωνικής διαταραχής. Για τα παιδιά 4–5 χρόνων ως διαχωριστικό όριο ορίζεται το ≥ 24.

Πώς να ερμηνεύσετε το PSC

Θετική βαθμολόγηση στο PSC (δηλαδή συνολική βαθμολογία ≥ 28 ή 24 ανάλογα με την ηλικία του παιδιού), υποδεικνύει την ανάγκη για περαιτέρω εκτίμηση από τον επαγγελματία υγείας. Ανασκοπώντας τις κύριες περι-

οχές λειτουργίας του παιδιού (σχολείο, οικογένεια, δραστηριότητες, φίλοι, διάθεση), ο επαγγελματίας υγείας θα

αποφασίσει αν θα παραπέμψει το παιδί ή αν θα το επανεκτιμήσει ο ίδιος σε μια επόμενη συνάντηση. Στοιχεία

από προηγούμενες μελέτες που έχουν χρησιμοποιήσει το PSC, δείχνουν ότι δύο στα τρία παιδιά και εφήβους που

έχουν ανιχνευθεί θετικά στο PSC πράγματι έχουν μέτρια ή σοβαρή διαταραχή στην ψυχοκοινωνική λειτουργία.

Το ένα στα τρία παιδιά ή εφήβους που «λανθασμένα» ανιχνεύεται συχνά έχει μια ήπια διαταραχή, αν και ένα

μικρό ποσοστό συμβαίνει να έχει πολύ μικρή ή και καθόλου διαταραχή (για παράδειγμα ένα παιδί ή έφηβος που

λειτουργεί ικανοποιητικά αλλά έχει έναν εξαιρετικά αγχώδη γονέα).

Στοιχεία σχετικά με το αρνητικό αποτέλεσμα του ανιχνευτικού ελέγχου με το PSC δείχνουν ακρίβεια 95%, που

αν και στατιστικά είναι επαρκής, σημαίνει ότι 1 στα 20 παιδιά και εφήβους που κατατάσσονται ότι λειτουργούν

ικανοποιητικά, μπορεί πραγματικά να έχουν κάποιου είδους διαταραχή.

Συμπερασματικά, η παρουσία τόσο ψευδώς θετικών όσο και ψευδώς αρνητικών αποτελεσμάτων σε ένα ανι-

χνευτικό εργαλείο όπως το PSC είναι αναπόφευκτη και υπογραμμίζει τη σημασία της κλινικής αξιολόγησης των

αποτελεσμάτων της βαθμολόγησής του από τον επαγγελματία πρωτοβάθμιας παιδιατρικής φροντίδας.

120

Σχολική Ηλικία

Για να καθορίσετε τον τύπο των προβλημάτων ψυχικής υγείας που υπάρχουν, προσδιορίστε τις βαθμολογίες

στις 3 υποκλίμακες του PSC:

PSC: Υποκλίμακα προσοχής

PSC: Υποκλίμακα εξωτερικευμένων προβλημάτων

Αποτελείται από 5 ερωτήσεις:

Αποτελείται από 7 ερωτήσεις:

4. Δεν μπορεί να καθίσει ήσυχο για πολύ ώρα

16. Μαλώνει με τα άλλα παιδιά

7. Ενεργεί σαν «κινούμενη μηχανή»

29. Δεν υπακούει σε κανόνες

8. Ονειροπολεί πολύ

31. Δεν αντιλαμβάνεται τα συναισθήματα των άλλων

9. Διασπάται πολύ εύκολα

32. Κοροϊδεύει τους άλλους

14. Έχει δυσκολίες συγκέντρωσης

33. Κατηγορεί τους άλλους για τα προβλήματά του

34. Παίρνει πράγματα που δεν του ανήκουν

Παιδιά που λαμβάνουν ≥ 7 βαθμούς στις

35. Αρνείται να μοιράζεται

παραπάνω 5 ερωτήσεις μπορεί να χρειάζονται

έλεγχο για ΔΕΠ-Υ.

Η υποκλίμακα αυτή ανιχνεύει διαταραχή διαγωγής, εναντιωματική

προκλητική διαταραχή κλπ.

Παιδιά που λαμβάνουν ≥ 7 βαθμούς στις παραπάνω 7 ερωτήσεις

μπορεί να χρειάζονται παρέμβαση.

PSC: Υποκλίμακα εσωτερικευμένων προβλημάτων

PSC: Διερεύνηση αναπτυξιακών/μαθησιακών δυσκολιών

Αποτελείται από 5 ερωτήσεις:

Εάν ένα παιδί αποτύχει σε ολόκληρη τη δοκιμασία μπορεί να

χρειάζεται να παραπεμφθεί για μαθησιακή/αναπτυξιακή εκτίμηση.

11. Νιώθει λυπημένο, δυστυχισμένο

Τα παιδιά με προβλήματα ψυχικής υγείας έχουν σχεδόν σταθερά

μαθησιακά προβλήματα και παιδιά με αναπτυξιακά ή μαθησιακά

13. Αισθάνεται απελπισμένο

προβλήματα είναι υψηλού κινδύνου για προβλήματα ψυχικής

19. Είναι στεναχωρημένο

υγείας.

22. Ανησυχεί πολύ

27. Φαίνεται να διασκεδάζει λιγότερο

Η υποκλίμακα αυτή ανιχνεύει κατάθλιψη και αγχώδη διαταραχή.

Παιδιά που λαμβάνουν ≥ 5 βαθμούς στις παραπάνω ερωτήσεις

μπορεί να χρειάζεται να παραπεμφθούν.

Βιβλιογραφικές πηγές

1) American Academy of Pediatrics. Bright Futures, Guidelines for Health Supervision of Infants, Children and Adolescents.

Tools for Professionals. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.org

2) Jellinek MS, Murphy JM, Little M, et al. Use of the Pediatric Symptom Checklist to screen for psychosocial problems in pediatric primary care: A national feasibility study. Archives of Pediatric and Adolescent Medicine 1999; 153:254–60.

3) Little M, Murphy JM, Jellinek MS, et al. 1994. Screening 4-and 5-year old children for psychosocial dysfunction: A preliminary study with the Pediatric Symptom Checklist. Journal of Developmental and Behavioral Pediatrics 1994; 15:191–7.

4) Gardner W. et al. The PSC-17: A brief pediatric symptom checklist psychosocial problem subscales: A report from PROS

and ASPN. Ambulatory Child Health. 1999; 5:225–36.

121

Σχολική Ηλικία

Βιβλιογραφικές πηγές

5) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ. (2000), Διαταραχές

1) American Academy of Pediatrics. Bright Futures

Πρώιμης Έναρξης στο Γ. Ν. Χριστοδούλου και συν.,

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

Ψυχιατρική, Εκδ. Βήτα, Αθήνα, τομ. 2ος, σελ. 644–658.

and Adolescents. Middle childhood: 7 and 8 Year Visits.

6) Γιαννοπούλου Ι, Γιαννάκη Ρ, Παπανικολάου Α. (2013)

Διαθέσιμο στο: brightfutures.aap.org/3rd_Edition_

Διαταραχές συμπεριφοράς, διαταραχές πρόσληψης

Guidelines_and_Pocket_Guide.html

τροφής, ύπνου και απέκκρισης στο Γ.Ν. Παπαδημητρί-

2) American Academy of Pediatrics. Bright Futures

ου, Ι.Α. Λιάππας, Ε. Λύκουρας, επιμ., Σύγχρονη Ψυχια-

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

τρική, Εκδόσεις ΒΗΤΑ, Αθήνα, 2013:730–744.

and Adolescents. Promoting Child Development.

7) Κολαϊτης Γ, Χριστογιώργος Σ, ΛαζαράτουΕ. (2013)

Διαθέσιμο στο: brightfutures.aap.org/3rd_Edition_

Διαταραχές άγχους και διάθεσης κατά την παιδική και

Guidelines _and_Pocket_Guide.html

εφηβική ηλικία στο Γ.Ν. Παπαδημητρίου, Ι.Α. Λιάππας,

3) American Academy of Pediatrics. Bright Futures

Ε. Λύκουρας, επιμ., Σύγχρονη Ψυχιατρική, Εκδόσεις

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

ΒΗΤΑ, Αθήνα, 2013:717–729.

and Adolescents. Promoting Mental Health. Διαθέσιμο

8) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ. (2001), Παιδικές

στο: brightfutures.aap.org/3rd_Edition_Guidelines

Ψυχώσεις στο Κ. Σολδάτος, Επιμ., Ψυχώσεις: Διάγνωση

_and_Pocket_Guide.html

και Αντιμετώπιση, Έκδοση Ιατρική Εταιρεία Αθηνών,

4) Dixon S., Stein M. Encounters with children. Pediatric

Αθήνα, σελ. 191–204.

behavior and development. 4th edition.2006, Mosby,

9) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ Κ. (2005) «Πρόλη-

Elsevier.

ψη στα διάφορα στάδια ψυχοσυναισθηματικής ανάπτυ-

5) Rimrodt S, Lipkin P. Learning Disabilities and School

ξης του παιδιού» στο Β. Π. Κονταξάκης, Μ. Ι. Χαβά-

Failure. Pediatrics in Review 2011; 32:315–324.

κη-Κονταξάκη, ΓΝ Χριστοδούλου (επιμ) Προληπτική

6) Νίκος Τομαράς. Μαθησιακές Δυσκολίες. Ισότιμες ευ-

Ψυχιατρική και Ψυχική Υγιεινή, Εκδόσεις Βήτα, Αθήνα,

καιρίες στην εκπαίδευση. εκδόσεις Πατάκη, 2008.

σελ. 359–372.

7) Subcommittee on attention-deficit/hyperactivity

10) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ Κ, Χαβάκη-Κο-

disorder, steering committee on quality improvement

νταξάκη Μ Ι. (2005) «Παιδική κατάθλιψη» στο Β. Π.

and management. ADHD: Clinical Practice Guideline

Κονταξάκης, Μ. Ι. Χαβάκη-Κονταξάκη, ΓΝ Χριστοδού-

for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of

λου (επιμ) Προληπτική Ψυχιατρική και Ψυχική Υγιεινή,

Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children

Εκδόσεις Βήτα, Αθήνα, σελ. 455–465.

and Adolescents. Pediatrics; 2011; 128:1007-22.

11) Τσιάντης Γ, Αναγνωστόπουλος Δ. (2000), Νοητική Κα-

8) Αmerican Psychiatric Publishing; 5 edition (May 27,

θυστέρηση στο Γ. Ν. Χριστοδούλου και συν., Ψυχιατρι-

2013). Statistical Manual of Mental Disorders, 5th

κή, Εκδ. Βήτα, Αθήνα, τομ. 2ος, σελ. 618–626.

Edition (DSM-V).

12) Αναγνωστόπουλος Δ, Λαζαράτου Ε. (2000), Μαθησια-

9) Hall D., Elliman D. Health for all children. Revised

κές Δυσκολίες στο Γ. Ν. Χριστοδούλου και συν., Ψυχια-

fourth edition. 2006, Reprinted 2007, 2008. Oxford

τρική, Εκδ. Βήτα, Αθήνα, τομ. 2ος, σελ. 627–633.

university press.

13) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ. (2001), Διαταραχή

10) Rourke Baby Record: Evidence-Based Infant/Child

Ελλειμματικής Προσοχής, Υπερκινητικότητα, στο Γ.

Health Maintenance Guide. Canadian Paediatric

Τσιάντης, Επιμ., Εισαγωγή στην Παιδοψυχιατρική, Εκδ.

Society. Διαθέσιμο στo www.rourkebabyrecord.ca

Καστανιώτη, Αθήνα, Κεφ. VII, σελ. 135–147.

11) Centers for Disease Control and Prevention. Middle

14) Αναγνωστόπουλος Δ. (2001), Μαθησιακές Διαταραχές,

childhood (6–8 years of age). Διαθέσιμο στο: www.

στο Γ. Τσιάντης, Επιμ., Εισαγωγή στην Παιδοψυχιατρι-

cdc.gov/ncbddd/childdevelopment/positiveparenting/

κή, Εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, Κεφ. XVI, σελ. 315–342.

middle.html

15) Αναγνωστόπουλος Δ Κ, Σίνη Α, Ρότσικα Β. (2005)

«Διαταραχές της Σχολικής Μάθησης: Κλινικές εικόνες

Βιβλιογραφικές πηγές ειδικών

και πρόληψη» στο Β. Π. Κονταξάκης, Μ. Ι. Χαβάκη-Κο-

παιδοψυχιατρικών θεμάτων

νταξάκη, ΓΝ Χριστοδούλου (επιμ) Προληπτική Ψυχια-

τρική και Ψυχική Υγιεινή, Εκδόσεις Βήτα, Αθήνα, σελ.

1) Μπεράτη Σ. (1987) Η ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη

419–428.

της λανθάνουσας περιόδου στο Τσιάντης Γ, Μανωλό-

πουλος Σ. Σύγχρονα Θέματα Παιδοψυχιατρικής, Εκδό-

16) Αναγνωστόπουλος Δ Κ. (2005) «Πρόληψη και Σχολείο»

σεις Καστανιώτη, Αθήνα, 1987:31–42.

στο Β. Π. Κονταξάκης, Μ. Ι. Χαβάκη-Κονταξάκη, ΓΝ

Χριστοδούλου (επιμ) Προληπτική Ψυχιατρική και Ψυχι-

2) Αναγνωστόπουλος Δ.Κ., Ρότσικα Β. (2007): «Γενική

κή Υγιεινή, Εκδόσεις Βήτα, Αθήνα, σελ. 409–418.

ψυχοπαθολογία και συναφείς διαταραχές της παιδικής

ηλικίας» στο Σολδάτος Κ. και Λύκουρας Λ. «Σύγγραμ-

17) Αναγνωστόπουλος Δ, Λαζαράτου Ε (2008) «Εκπαίδευ-

μα Ψυχιατρικής» Δεύτερος Τόμος. Ιατρικές Εκδόσεις

ση και Πρόληψη-Προαγωγή Ψυχικής Υγείας» στο Ανα-

ΒΗΤΑ. Αθήνα, σελ. 491–536.

γνωστόπουλος Δ. Λαζαράτου Ε (επιμ) Εισαγωγή στην

Κοινοτική Παιδοψυχιατρική, Εκδ. Ψυχιατρική Κλινική,

3) Λαζαράτου Ε., Αναγνωστόπουλος Δ.Κ. (2010): «Εισα-

Ιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστή-

γωγή στην Ψυχιατρική του παιδιού και του εφήβου»

μιο Αθηνών.

στο Δ.Κ. Αναγνωστόπουλος, Α. Παπαγεωργίου-Βασιλο-

πούλου «Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας του Παιδιού και

18) Αναγνωστόπουλος Δ, Ρότσικα Β, Σίνη Α (2008) «Οι

του Εφήβου». Ιατρικές Εκδόσεις ΒΗΤΑ. Αθήνα, σελ.

μαθησιακές διαταραχές: ένα παράδειγμα έγκαιρης δι-

3–18.

άγνωσηςκαι αντιμετώπισης» στο Αναγνωστόπουλος Δ.

Λαζαράτου Ε (επιμ) Εισαγωγή στην Κοινοτική Παιδο-

4) Αναγνωστόπουλος Δ, Λαζαράτου Ε. (2001), Ψυχοσεξου-

ψυχιατρική, Εκδ. Ψυχιατρική Κλινική, Ιατρική Σχολή,

αλική ανάπτυξη παιδιών και εφήβων στο Ν. Βαϊδάκης,

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Β. Αλεβίζος, Κ. Ευθυμίου, Επιμ., Σεξουαλική Αγωγή

Υγείας στα Σχολεία, Εκδ. Βήτα, Αθήνα, σελ. 21–316.

19) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ. (2008) «Η επίδρα-

ση των ψυχικά ασθενών μητέρων στην ανάπτυξη των

122

Σχολική Ηλικία

παιδιών» στο Αναγνωστόπουλος Δ. Λαζαράτου Ε (επιμ)

Έκδοση Παιδοψυχιατρική Εταιρεία Ελλάδας, Αθήνα,

Εισαγωγή στην Κοινοτική Παιδοψυχιατρική, Εκδ. Ψυχι-

σελ. 60–66.

ατρική Κλινική, Ιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδιστρι-

31) Αναγνωστόπουλος Δ, Λαζαράτου Ε. (1998) Υποτρο-

ακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

πιάζων κοιλιακός πόνος στα παιδιά. Αρχεία Ελληνικής

20) Αναγνωστόπουλος Δ, Λαζαράτου Ε (2008) «Οι ψυχο-

Ιατρικής, τόμος 15, τεύχος 5, σελ.420–423.

σωματικές διαταραχές της παιδικής ηλικίας» στο Ανα-

32) Βλασσοπούλου Μ., Ρότσικα Β., Τσίπρα Ι., Λεγάκη Λ.,

γνωστόπουλος Δ. Λαζαράτου Ε (επιμ) Εισαγωγή στην

Αναγνωστόπουλος Δ. (2010), «Η μακροχρόνια εξέλιξη

Κοινοτική Παιδοψυχιατρική, Εκδ. Ψυχιατρική Κλινική,

των ειδικών αναπτυξιακών διαταραχών του λόγου» στο

Ιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστή-

Κουλιεράκης Γ., Πασχάλη Α., Ρότσικα Β., Τζινιέρη-Κοκ-

μιο Αθηνών.

κώση Μ. (επιμ.) «Κλινική Ψυχολογία και Ψυχολογία της

21) Αναγνωστόπουλος Δ, Λαζαράτου Ε (2008) «Οι ψυχολο-

Υγείας», Εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, σελ. 104.

γικές επιπτώσεις της ασθένειας και της αναπηρίας στα

33) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ. (2003) Παιδιά

παιδιά» στο Αναγνωστόπουλος Δ. Λαζαράτου Ε (επιμ)

υψηλού κινδύνου για την ανάπτυξη σχιζοφρένειας.

Εισαγωγή στην Κοινοτική Παιδοψυχιατρική, Εκδ. Ψυχι-

Ψυχιατρική, τόμος 14, τεύχος 2, σελ. 86–89.

ατρική Κλινική, Ιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδιστρι-

34) Αναγνωστόπουλος Δ. (2000) Η αιτιοπαθογένεια των

ακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

μαθησιακών διαταραχών. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής,

22) Σακελλαρίου Αικ., Βλασσοπούλου Μ., Αναγνωστό-

τόμος 17, τεύχος 5, σελ. 506–517.

πουλος Δ., Πλουμπίδης Δ. (2007): «Η αναγνωριστική

35) Αναγνωστόπουλος Δ, Σίνη Α, Σμπώκου Ο, Πεχλιβανίδου

ικανότητα παιδιών ηλικίας 7–8 ετών, μαθητών της

Ε, Μαδιανός Μ. (2000) Η επίδραση της κοινωνικής και

Β΄ τάξης του Δημοτικού, που εμφανίζουν δυσκολίες

οικονομικής κατάστασης στην εξέλιξη των μαθησια-

στη σχολική μάθηση» στο Βλασσοπούλου Μ., Γιαννε-

κών διαταραχών. Ψυχιατρική, τόμος 11, τεύχος 3, σελ.

τοπούλου Α., Διαμαντή Μ., Κιρπότιν Λ., Λεβαντή Ε.,

184–196.

Λευθέρη Κ. και Σακελλαρίου Γ. «Γλωσσικές δυσκολίες

και γραπτός λόγος στο πλαίσιο της σχολικής μάθησης».

36) Αναγνωστόπουλος Δ. (2001) Η συννοσηρότητα των

Εκδόσεις: Γρηγόρη, Αθήνα, σελ. 211–220.

μαθησιακών διαταραχών. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής,

τόμος 18, τεύχος 5, σελ. 457–465.

23) Αναγνωστόπουλος Δ. (2008): «Η παραπτωματικότητα

των παιδιών και των εφήβων» στο Αθ. Δουζένης και

37) Αναγνωστόπουλος Δ, Ρότσικα Β, Σίνη Α, Τσίτουρα Σ.

Λ. Λύκουρας «Ψυχιατροδικαστική». Έκδοση: Ιατρικές

(2000) Η δυνατότητα έγκαιρης διάγνωσης των εξελικτι-

Εκδόσεις Π.Χ. Πασχαλίδης ΕΠΕ, Αθήνα, σελ. 173–183.

κών μαθησιακών διαταραχών στη σύγχρονη ελληνική

πραγματικότητα. Ψυχιατρική, τόμος 11, τεύχος 2, σελ.

24) Αναγνωστόπουλος Δ.Κ., Λαζαράτου Ε. (2010): «Το

105–112.

παιδί και η οικογένεια απέναντι στην ασθένεια και τη

νοσηλεία» στο Δ.Κ. Αναγνωστόπουλος, Α. Παπαγεωρ-

38) Δ.Κ. Αναγνωστόπουλος, Α. Θ. Σίνη. “Διαταραχές σχο-

γίου-Βασιλοπούλου «Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας του

λικής μάθησης και ψυχοπαθολογία”. Ιατρικές Εκδόσεις

Παιδιού και του Εφήβου». Ιατρικές Εκδόσεις ΒΗΤΑ.

Βήτα. Αθήνα 2005.

Αθήνα, σελ. 35–44.

39) Φρανσίς Κ, Βλασσοπούλου Μ, Αναγνωστόπουλος Δ.

25) Ρότσικα Β., Αναγνωστόπουλος Δ.Κ. (2010): «Νοητική

(2013) Αναπτυξιακές διαταραχές της παιδικής και εφη-

καθυστέρηση» στο Δ.Κ. Αναγνωστόπουλος, Α. Παπαγε-

βικής ηλικίας στο Γ.Ν. Παπαδημητρίου, Ι.Α. Λιάππας,

ωργίου-Βασιλοπούλου «Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας

Ε. Λύκουρας, επιμ., Σύγχρονη Ψυχιατρική, Εκδόσεις

του Παιδιού και του Εφήβου». Ιατρικές Εκδόσεις

ΒΗΤΑ, Αθήνα, 2013:700–711.

ΒΗΤΑ. Αθήνα, σελ. 243–250.

40) Έρικ Έρικσον. Η παιδική ηλικία και η κοινωνία, Εκδό-

26) Λαζαράτου Ε., Αναγνωστόπουλος Δ.Κ. (2010): «Η κα-

σεις Καστανιώτη, Αθήνα, 1990.

τάθλιψη στην παιδική ηλικία» στο Δ.Κ. Αναγνωστόπου-

41) Nospitz Joseph, Basic Handbook of Child Psychiatry,

λος, Α. Παπαγεωργίου-Βασιλοπούλου «Νοσηλευτική

Normal Development. Basic Books Inc., New York,

Ψυχικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου». Ιατρικές

1979, Vol. 1:3–233.

Εκδόσεις ΒΗΤΑ. Αθήνα, σελ. 309–320.

42) Andres Martin, Fred R. Volkmar, Lewis’s Child and

27) Αναγνωστόπουλος Δ.Κ. (2010): «Παραπτωματικότητα

Adolescent Psychiatry: A Comprehensive textbook 4th

στο παιδί και τον έφηβο» στο Δ.Κ. Αναγνωστόπου-

Edition, Development of school-aged children, Wolters

λος, Α. Παπαγεωργίου-Βασιλοπούλου «Νοσηλευτική

Klower, Lippincott, Williams and Wilkins, USA 2007,

Ψυχικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου». Ιατρικές

267–278.

Εκδόσεις ΒΗΤΑ. Αθήνα, σελ. 345–354.

43) Loeber R, Burke J.D, Lahey B.B, Winters A, Zera D.M.

28) Λαζαράτου Ε. Αναγνωστόπουλος Δ.Κ. (2010): «Οι

Oppositional Defiant and Conduct Disorder: A Review

ψυχοσωματικές διαταραχές στην παιδική και εφηβική

of the Past 10 Years, Part I. J. Am. Acad. Child Adolesc.

ηλικία» στο Δ.Κ. Αναγνωστόπουλος, Α. Παπαγεωργί-

Psychiatry, 2000, 39:12, 1468–1484.

ου-Βασιλοπούλου «Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας του

44) Burke J.D, Loeber R, Birmaher B. Oppositional Defiant

Παιδιού και του Εφήβου». Ιατρικές Εκδόσεις ΒΗΤΑ.

and Conduct Disorder: A Review of the Past 10 Years,

Αθήνα, σελ. 381–396.

Part II. J. Am. Acad. Child Adolesc. Psychiatry, 2002,

29) Αναγνωστόπουλος Δ. (1989) Ψυχοδυναμική της Κα-

41:11, 1275–1293.

κοποίησης-Παραμέλησης του παιδιού και ο ρόλος του

45) King NJ., Bernstein GA. School Refusal in Children and

Παιδοψυχίατρου στο Πρακτικά Μετεκπαιδευτικής Ημε-

Adolescents: A Review of the Past 10 Years. J. Am. Acad.

ρίδας για την Κακοποίηση-Παραμέληση του Παιδιού.

Child Adolesc. Psychiatry, 2001, 40:2, 197–205.

Έκδοση Εκπαιδευτικό Κέντρο ΑΧΕΠΑ, Θεσσαλονίκη,

46) Mikkelsen EJ., M.D Enuresis and Encopresis: Ten Years

σελ. 42–44.

of Progress. J. Am. Acad. Child Adolesc. Psychiatry,

30) Αναγνωστόπουλος Δ. (1993) Η διαγνωστική και θε-

2001, 40:1146–1158.

ραπευτική προσέγγιση της παραπτωματικότητας στο

47) Pavuluri MN., Birmaher B, Naylor MW. Pediatric

«Παιδιά με Υπερκινητικό Σύνδρομο και Διαταραχές

Bipolar Disorder: A Review of the Past 10 Years. J. Am.

διαγωγής : Πρόκληση για τους ειδικούς και το Σχολείο».

123

Σχολική Ηλικία

Acad. Child Adolesc. Psychiatry, 2005, 44:9, 846–871.

48) AACAP Official Action. Practice Parameter for the

Assessment and Treatment of Children and Adolescents

With Bipolar Disorder. J. Am. Acad. Child Adolesc.

Psychiatry, 2007, 46:107–125.

49) AACAP Official Action. Practice Parameter for the

Assessment and Treatment of Children and Adolescents

With Enuresis. J. Am. Acad. Child Adolesc. Psychiatry,

2004, 43:1540–1550.

50) AACAP Official Action. Practice Parameter for the

Assessment and Treatment of Children and Adolescents

With Depressive Disorders. J. Am. Acad. Child Adolesc.

Psychiatry, 2007, 46:1503–1526.

51) McClellan J, Stock S, and the American Academy of

Child and Adolescent Psychiatry (AACAP) Committee

on Quality Issues (CQI). Practice Parameter for the

Assessment and Treatment of Children and Adolescents

With Schizophrenia . J. Am. Acad. Child Adolesc.

Psychiatry, 2013, 52:976–990.

52) Thiago Botter Maio Rocha, Cristian Patrick Zeni, Sheila

Cavalcante Caetano, Christian Kieling. Mood disorders

in childhood and adolescence. Revista Brasileira de

Psiquiatría. 2013, 35:S22–S31.

124

Εφηβεία

4. ΕΦΗΒΕία

Εισαγωγή

Οι περισσότερες από αυτές τις σωματικές αλλαγές

Η εφηβική ηλικία είναι μία μεταβατική περίοδος από

σχετίζονται κυρίως με το στάδιο της σεξουαλικής ωρί-

την εξάρτηση στην ανεξαρτησία και αυτοδιαχείριση,

μανσης και όχι με τη χρονολογική ηλικία. Δεν υπάρχει

με χαρακτηριστικά που θυμίζουν την παιδική ηλικία

πάντα συγχρονισμός μεταξύ βιολογικής, ψυχολογικής

αλλά και την ενήλικη ζωή. Παρά τον μεταβατικό της

και κοινωνικής ανάπτυξης, γι’ αυτό και είναι επιτακτι-

χαρακτήρα η εφηβική ηλικία αποτελεί μια ξεχωριστή

κό να εκτιμάται η ψυχοκοινωνική ωρίμανση παράλλη-

αναπτυξιακή περίοδο με ειδικά γνωρίσματα και στό-

λα με τη βιολογική.

χους.

Σεξουαλικότητα

Η εφηβεία ορίζεται ως η εξελικτική διεργασία στη

ζωή του ανθρώπου που αρχίζει βιολογικά με τις μετα-

Σαν αποτέλεσμα των ορμονικών αλλαγών, τα παιδιά

βολές της φυσιολογίας της ήβης και τελειώνει ψυχο-

αρχίζουν να δείχνουν έντονο ενδιαφέρον για τη σεξου-

λογικά με την απόκτηση της ταυτότητας του εαυτού

αλικότητα. Παρακολουθούν προσεκτικά τις αλλαγές

και του φύλου, καθώς και του αισθήματος της ανεξαρ-

που συμβαίνουν στο σώμα τους, το εξερευνούν. Συχνά

τησίας και σηματοδοτεί την ενηλικίωσή του. Η ενηλι-

αυτή η εξερεύνηση γίνεται από κοινού σε παιδιά του

κίωση κοινωνικά γίνεται αποδεκτή με άλλο τρόπο και

ίδιου φύλου.

σε διαφορετικό χρόνο, σύμφωνα με τις πολιτισμικές

Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται μόνον στην εξε-

αξίες της κάθε κοινωνίας. Έτσι, η εφηβεία αντιμετω-

ρεύνηση του σώματος. Η θέα γενικά του γυμνού σώ-

πίζεται ως το σύνολο των ψυχολογικών αναπτυξιακών

ματος τα διεγείρει, φαντασιώνονται, ονειροπολούν

διαδικασιών που συνδέονται με τις ωριμοποιητικές

και συζητάνε για το σεξ. Αγοράζουν πορνογραφικά

μεταβολές της ήβης, δια μέσου των συγκεκριμένων

περιοδικά, κατασκοπεύουν ερωτικές περιπτύξεις ζευ-

ιστορικών και κοινωνικών συνθηκών.

γαριών, αναζητούν κινηματογραφικά έργα με ερωτι-

Η εφηβεία χαρακτηρίζεται από ταχύτατες σωματι-

κές σκηνές. Η υπεραπασχόληση με το σώμα και το σεξ

κές και ψυχοσυναισθηματικές αλλαγές. Ο όρος ενή-

οδηγεί στον αυνανισμό. Η εκσπερμάτωση συμβαίνει

βωση αναφέρεται μόνο στις σωματικές μεταβολές.

κατά τον αυνανισμό ή κατά τη διάρκεια του ύπνου. Τα

Η έναρξή της στα αγόρια σηματοδοτείται από την

κορίτσια αντίστοιχα, εμφανίζουν βλεννώδεις κολπικές

αύξηση του όγκου των όρχεων και συμβαίνει το νω-

εκκρίσεις περίπου έξι μήνες πριν την εμμηναρχή. Ο

ρίτερο στην ηλικία των εννέα χρόνων και το αργότερο

αυνανισμός είναι φυσιολογικός και για τα κορίτσια.

στην ηλικία των δεκατεσσάρων χρόνων. Στα κορίτσια

Προοδευτικά αναπτύσσεται η σεξουαλική ταυτότητα,

σηματοδοτείται από τη διόγκωση και ανάπτυξη των

κυρίως μέσα από πειραματισμούς. Στα πλαίσια αυτά

μαζικών αδένων και αρχίζει ανάμεσα στα οκτώ και τα

μερικοί έφηβοι αναπτύσσουν ενδιαφέρον για τους

δεκατρία χρόνια.

ομόφυλούς τους, χωρίς αυτό να σημαίνει υποχρεωτι-

κά ομοφυλοφιλία. Τα αγόρια σε ομάδες αγγίζονται,

Σωματική ανάπτυξη

τσακώνονται, παλεύουν με θέματα συχνά αθλητικά ή

κυριαρχίας. Τα κορίτσια αντίστοιχα σε ομάδες συζη-

Κατά την ήβη επιταχύνεται η αύξηση του μεγέθους

τούν μεταξύ τους και πειραματίζονται σε θέματα εμ-

του σώματος και μεταβάλλεται το σχήμα και η σύν-

φάνισης και σεξ.

θεσή του. Η επιτάχυνση της αύξησης κατά την ήβη

χαρακτηρίζεται ως εφηβική αυξητική έκρηξη.

Αργότερα αρχίζουν οι σεξουαλικές επαφές, κυρίως

Επέρχονται αλλαγές στο μυοσκελετικό σύστημα και

με τη μορφή των σεξουαλικών παιγνιδιών που μερικές

στην κατανομή του λίπους. Το δέρμα γίνεται λιπα-

φορές ολοκληρώνονται.

ρό, αυξάνεται το έκριμμα των ιδρωτοποιών αδένων

Προς το τέλος της εφηβείας, έχοντας πετύχει την

και αλλάζει η οσμή του. Η τριχοφυΐα αυξάνεται, ενώ

αποκρυστάλλωση της σεξουαλικής ταυτότητας, ανα-

η κατανομή και ποσότητα διαφέρει ανάλογα με το

ζητούν ερωτικό σύντροφο για ολοκληρωμένη σεξουα-

φύλο. Η φωνή των αγοριών αρχίζει να αλλάζει. Αυτές

λική επαφή και δημιουργία δεσμού.

οι ραγδαίες και απότομες βιοσωματικές αλλαγές με-

ταβάλλουν δραματικά την εξωτερική του εμφάνιση

Συναισθηματική ανάπτυξη

και προκαλούν στον έφηβο ψυχικές εντάσεις. Καλεί-

Η σχετικά ήρεμη περίοδος της παιδικής ηλικίας δί-

ται να ενσωματώσει τις αλλαγές της εμφάνισής του

νει τη θέση της σε μία περίοδο έντονης εσωτερικής

στην καινούρια εικόνα του εαυτού του και να προ-

αναταραχής, την εφηβεία. Αυτός ο συναισθηματικός

σαρμοστεί σε αυτήν.

αναβρασμός οφείλεται στην έκρηξη των γενετήσιων

125

Εφηβεία

αναγκών. Η αφύπνιση της σεξουαλικότητας προκα-

● Ενστερνίζονται απόλυτα τις αξίες της εφηβικής

λεί αναβίωση των πρώιμων συγκρούσεων της ηλικίας

παρέας και κουλτούρας.

3–4 χρόνων. Τότε, το παιδί είχε εκτονώσει την ένταση

Αυτή η περίοδος είναι ιδιαίτερα δύσκολη για τους

που του προκαλούσε η ερωτική έλξη προς τον γονέα

γονείς που ανησυχούν βλέποντας το παιδί τους να έχει

του αντίθετου φύλου, με την ταύτιση με τον γονέα του

μεταμορφωθεί σε ένα έφηβο αντιδραστικό, “κακοντυ-

ίδιου φύλου.

μένο”, αγενή κοινωνικά, παραπτωματικό και αντιδρα-

Σε αυτή τη φάση καλείται να επεξεργαστεί τις νέες

στικό ακόμη και στο σχολείο, συχνά με πτώση στη σχο-

συγκρούσεις που του προκαλεί η έκρηξη των γενετή-

λική επίδοση. Ο φόβος είναι το κυρίαρχο συναίσθημα

σιων αναγκών και τελικά να αναζητήσει ένα νέο ερω-

των γονέων, που προσπαθώντας με την υπενθύμιση ή

τικό αντικείμενο έξω από την οικογένεια. Μπροστά σε

την επιβολή του αξιακού συστήματος της οικογένειας

αυτή την αλλαγή, ο έφηβος θα πρέπει να ανατρέξει,

συγκρούονται όλο και περισσότερο, σπρώχνοντας τον

να παλινδρομήσει, σε προηγούμενα στάδια της ζωής

έφηβο ακόμη πιο μακριά.

του και να επεξεργαστεί τα συναισθήματα της παι-

Η οδηγία για αυτή την περίοδο είναι να μην χά-

δικής και βρεφικής ηλικίας. Το ερωτικό ενδιαφέρον

σουν την οριοθέτηση και τους κανόνες της οικογένει-

για τον ετερόφυλο γονέα τώρα τον γεμίζει ενοχές, συ-

ας αλλά να επιτρέπουν στον έφηβο να κάνει τις δικές

γκρούσεις και θυμό γι’ αυτόν και αντιδρά με έντονες

του επιλογές, να ακούνε και να σέβονται τις θέσεις του

συγκρούσεις απέναντι στους γονείς. Αρχίζει να θέλει

και την αισθητική του.

να ντύνεται και να φέρεται με διαφορετική αισθητι-

Ας θυμηθούν τις δικές τους ανοιχτές ή όχι συγκρού-

κή, με βάση την έκφραση της ομάδας των παιδιών της

σεις με τους γονείς τους και ας κάνουν υπομονή, γιατί

εποχής του και συχνά αυτό είναι αιτία συγκρούσεων

αυτή η περίοδος θα τελειώσει και μόνο τότε ο έφηβος θα

και ματαίωσης των γονέων. Η εξιδανίκευση δημοφι-

μπορεί να οδηγηθεί στην αυτονομία που του ζητείται.

λών αστέρων και αθλητικών ινδαλμάτων μπορεί να

Στην επόμενη φάση θα αποκρυσταλλώσει την

θεωρηθεί σαν παλινδρόμηση στον εξιδανικευμένο

ταυτότητά του –σεξουαλική και προσωπική– και θα

γονέα της παιδικής ηλικίας, από τον οποίο ο έφηβος

προχωρήσει στη δημιουργία δεσμού. Τώρα θα μπορεί

προσπαθεί να αποκοπεί. Η αμφιθυμία απέναντι στους

ήρεμος να ενδιαφερθεί για το μέλλον του και τα κοι-

γονείς αποτελεί και αυτή παλινδρόμηση στις αντιδρά-

νωνικά δεδομένα.

σεις αγάπης-μίσους της βρεφικής ηλικίας.

Τελειώνοντας, θα αποδεχθεί τους γονείς του ως συ-

Σε αυτή την περίοδο (11–14 χρόνων) συχνά έχουμε

νηθισμένους ανθρώπους και θα προχωρήσει με ώριμο

ως αποτέλεσμα αυτής της σύγκρουσης:

ηθικό και κοινωνικό εαυτό στην εκπλήρωση των στό-

● Απόσυρση, κακοκεφιά, ξαφνικές αλλαγές στο

χων του.

συναίσθημα.

● Λαιμαργία, βρωμιά, αταξία.

Γνωστική-γλωσσική ανάπτυξη

● Διαταραχές σίτισης και διατροφής.

Οι αλλαγές στη σκέψη και τις γνωστικές λειτουργίες

● Διαταραχές εικόνας σώματος.

ερμηνεύονται από την αυξανόμενη ωρίμανση και μυ-

● Διαταραχές ύπνου (αργή επέλευση, αργό και

ελίνωση του εφηβικού εγκεφάλου και την αφομοίωση

δύσκολο πρωινό ξύπνημα).

των νέων πληροφοριών και δεδομένων.

● Φόβους για αρρώστεια και θάνατο δικό του ή

Έρευνες δείχνουν ότι οι δομές του εγκεφάλου που

των αγαπημένων του.

είναι υπεύθυνες για τον έλεγχο των παρορμήσεων και

Σύμφωνα με την Anna Freud (1968), οι συγκρού-

τη λήψη αποφάσεων (προμετωπιαίος φλοιός), συνεχί-

σεις αυτές οδηγούν σε έντονες αλλαγές της διάθεσης

ζουν να ωριμάζουν με αργό ρυθμό στην εφηβεία, σε

του εφήβου, από τη χαρά στην άγρια απελπισία, μέχρι

αντίθεση με τα συστήματα επιβράβευσης (μεταιχμια-

και την κατάθλιψη και αυτοκτονία.

κό) που είναι υπερευαίσθητα σε αυτή τη φάση. Αυτή

Στη συνέχεια (14–16 χρόνων) και με την πρόοδο

η αναπτυξιακή ετερογένεια στην ωρίμανση αυτών

της λύσης αυτής της σύγκρουσης, αποεπενδύουν από

των περιοχών του εγκεφάλου ερμηνεύει τις γνωστές

τη σχέση με τους γονείς και στρέφονται προς το άλλο

συμπεριφορές της εφηβείας, όπως η υιοθέτηση του

φύλο. Τώρα οι έφηβοι:

καινούριου και ίσως επικίνδυνου, η συναισθηματική

αστάθεια και η εξάρτηση των αποφάσεων από συναι-

● Αποεξιδανικεύουν τους γονείς.

σθηματικούς ή κοινωνικούς παράγοντες, όπως είναι

● Απορρίπτουν τις αξίες της οικογένειας.

η πίεση της ομάδας των συνομηλίκων. Βέβαια αυτό

● Απορρίπτουν κοινωνικές αξίες.

μπορεί κανείς να το διαβάσει και αντίστροφα, δηλ. θε-

● Καυγαδίζουν και είναι απείθαρχοι.

ωρώντας ότι το περιβάλλον δίνει την ετερογένεια στην

● Είναι αντάρτες και καμιά φορά παραπτωματικοί.

εγκεφαλική ωρίμανση.

126

Εφηβεία

Από την ηλικία των 12 χρόνων κατακτάται η αφη-

εφηβείας. Στις δυτικές κοινωνίες τα τελευταία χρόνια, η

ρημένη σκέψη, η ικανότητα διαχείρισης ιδεών αντί

εφηβεία γίνεται αποδεκτή σαν μια ξεχωριστή και ανα-

συγκεκριμένων εννοιών. Ο έφηβος μπορεί να εκτε-

πόφευκτη περίοδος ψυχικών εντάσεων, μια αναπτυξι-

λέσει όλες τις μορφές πράξεων και συλλογισμών που

ακή κρίση απέναντι στην οποία υπάρχει ανοχή και η

εκτελούν οι ενήλικοι. Μπορεί να διαχειρίζεται αφηρη-

οποία αναμένεται να οδηγήσει τελικά στην προσαρμο-

μένες έννοιες όπως η άλγεβρα, να αιτιολογεί με βάση

γή του εφήβου σε νέους ρόλους. Σε κλειστές παραδοσι-

γνωστές αρχές, να συμπεριλαμβάνει και να σταθμίζει

ακές κοινωνίες που αλλάζουν με πολύ αργό ρυθμό, οι

πολλές απόψεις με βάση πλήθος κριτηρίων. Δεν σκέ-

έφηβοι βρίσκουν στο περιβάλλον τους πρότυπα ρόλων

φτεται πια με βάση συγκεκριμένα αντικείμενα και

που πρόκειται να υιοθετήσουν. Στη σύγχρονη κοινωνία

γεγονότα, αλλά σχηματίζει υποθέσεις, χρησιμοποιεί

όμως, η φύση της εργασίας, ο ελεύθερος χρόνος και

επαγωγική σκέψη, αναπτύσσει κριτική στάση στην

οι κοινωνικές απαιτήσεις μεταβάλλονται γρήγορα και

αντιμετώπιση ενός προβλήματος. Μπορεί πια να φα-

έτσι οι γονείς δεν μπορούν να λειτουργήσουν ως πρότυ-

ντάζεται το μέλλον και τις πολλές δυνατότητες και επι-

πα ρόλων για τα παιδιά τους, που στρέφονται προς τους

λογές.

συνομηλίκους και τα μέσα ενημέρωσης για να αναζητή-

Η ικανότητα για αφηρημένη σκέψη τον εισάγει

σουν πρότυπα (M.Mead 1972).

στον κόσμο των ιδεών. Αναπτύσσει απόψεις για διά-

Η ασάφεια και η σύγχυση που υπάρχει στις δυτικές

φορα ζητήματα της καθημερινότητας, εμπλέκεται σε

κοινωνίες γύρω από τον χρόνο ενηλικίωσης, καθώς

φιλοσοφικές συζητήσεις και αναπτύσσει θεωρίες.

και τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματα των εφήβων,

Το λεξιλόγιο του εφήβου παρουσιάζει μεγάλη αύ-

επιτείνουν το άγχος τους και τις εντάσεις που βιώνουν.

ξηση αλλά και ποιοτική διαφοροποίηση. Οι λέξεις που

Σε πολλά παιδιά η μετάβαση αυτή προς την αυτο-

χρησιμοποιεί είναι πιο ακριβείς και έχουν αφηρημέ-

νομία γίνεται ήρεμα χωρίς ανοικτή εξέγερση. Σε αυ-

νο περιεχόμενο. Ο λόγος του αποκτά συναισθηματική

ταρχικές οικογένειες, οι προστριβές μπορεί να οδη-

φόρτιση. Κατανοεί και χρησιμοποιεί σωστά τα αφη-

γήσουν σε διακοπή της επικοινωνίας ανάμεσα στον

ρημένα ουσιαστικά (δικαιοσύνη, δημοκρατία, ελευθε-

έφηβο και τους γονείς του.

ρία), καθώς επίσης επιστημονικούς και εξειδικευμέ-

Σε αυτό το μεταβατικό στάδιο, η ομάδα των συνο-

νους επαγγελματικούς όρους. Συχνά εκφράζεται μέσα

μηλίκων αποτελεί μια σημαντική υποστηρικτική δομή.

από εσωτερικούς μονολόγους ή διαλόγους, γράφει

Το παιδί μεταβιβάζει την ψυχολογική εξάρτηση από

ημερολόγια και ποιήματα. Τέλος, χρησιμοποιεί ένα

τους γονείς στους συνομηλίκους του και ταυτίζεται

γλωσσικό ιδίωμα, ένα είδος αργκό, που τονίζει την ιδι-

μαζί τους. Μοιράζονται κοινά ενδιαφέροντα, περνούν

αιτερότητα της εφηβείας και την ταύτισή του με την

πολύ χρόνο μαζί. Μέσα σε αυτές τις ομάδες δημιουρ-

κουλτούρα της ομάδας.

γούνται σχέσεις που το υποστηρίζουν στον αγώνα του

για ανεξαρτησία από τους γονείς και κατευνάζουν το

κοινωνική ανάπτυξη

άγχος του. Οι εφηβικές ομάδες αποτελούν ένα είδος

Ο έφηβος αρχίζει να συνειδητοποιεί τις διαφορές από

κλειστής κοινωνίας με ειδικούς κώδικες συμπεριφο-

τους γονείς του και νοιώθει την ανάγκη να αποκοπεί

ράς, τη λεγόμενη εφηβική κουλτούρα. Ο έφηβος

από αυτούς και να αυτοπροσδιοριστεί. Αυτός ο αγώ-

συμμορφώνεται απόλυτα με τους κανόνες της ομάδας

νας για αυτονομία αποτελεί αναβίωση της μετάβασης

και υιοθετεί συγκεκριμένα πρότυπα συμπεριφοράς

από τη βρεφική ηλικία στη νηπιακή που συμβαίνει σε

(ντύσιμο, αργκό). Στην αναζήτηση της περιπέτειας

ηλικία δύο ετών.

και κάτω από την πίεση της ομάδας, συχνά υιοθετεί

Ο Erikson θεωρεί ως κύριο χαρακτηριστικό αυτής

επικίνδυνες συμπεριφορές.

της περιόδου την «κρίση ταυτότητας». Καθώς ο

Γιατί απαιτείται ειδική προσέγγιση των εφή-

έφηβος απομακρύνεται προοδευτικά από την οικογέ-

βων από τον παιδίατρο:

νεια, βρίσκεται αντιμέτωπος με μεγάλα ερωτήματα:

● Οι έφηβοι εμφανίζουν ιδιαίτερη επιδημιολογία

«ποιός είμαι», «τι θέλω από τη ζωή μου», «πού πηγαί-

και κινδύνους υγείας. Συνήθη προβλήματα στην

νω». Η διαμόρφωση μιας νέας προσωπικής ταυτότη-

εφηβεία είναι:

τας βασίζεται στη σύνθεση των προηγούμενων εμπει-

ριών με τις καινούριες προσδοκίες και απαιτήσεις.

• διαταραχές της ενήβωσης

Είναι μια επώδυνη διαδικασία και συχνά κυριαρχείται

• εφηβική ιδιοπαθής σκολίωση

από αισθήματα ανασφάλειας και φόβου που οδηγούν

• ιδιοπαθής νεανική αρθρίτιδα

σε αντιδραστική συμπεριφορά.

• ακμή της εφηβείας

Το κοινωνικό πλαίσιο όπου ζει ο έφηβος αποτελεί

• διαταραχές διατροφής (νευρογενής ανορε-

καθοριστικό παράγοντα στη διαχείριση της κρίσης της

ξία, βουλιμία)

127

Εφηβεία

• ψυχιατρικές διαταραχές (διαταραχή αγω-

γής, ψύχωση)

• χρόνια νοσήματα π.χ. άσθμα, διαβήτης, νε-

οπλάσματα, συγγενείς παθήσεις, που στην

εφηβεία εμφανίζουν ιδιαίτερη συμπτωμα-

τολογία και η διαχείριση των οποίων συν-

δυάζει με μοναδικό τρόπο τη βιολογική και

ψυχοκοινωνική σκοπιά.

● Οι έφηβοι εμφανίζουν αυξημένη νοσηρότητα

και θνητότητα ψυχοκοινωνικής αιτιολογίας,

όπως:

• ατυχήματα

• αυτοκτονίες

• επιβάρυνση στα καρδιαγγειακά νοσήματα

λόγω παχυσαρκίας ή καπνίσματος.

● Οι έφηβοι εξερευνούν και υιοθετούν συμπερι-

φορές υψηλού κινδύνου (κάπνισμα, χρήση ου-

σιών, βία, οδήγηση χωρίς τήρηση κανόνων, σεξ

χωρίς προφύλαξη).

● Ο παιδίατρος πλέον επικοινωνεί και προσωπικά

με τον έφηβο.

Στάδια εφηβείας

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η

εφηβεία καλύπτει τις ηλικίες από 11–19 ετών, ενώ η

Αμερικανική Παιδιατρική Ακαδημία ανεβάζει τα όρια

ως τα 21 έτη. Η εφηβεία διαχωρίζεται ηλικιακά σε επι-

μέρους φάσεις με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.

Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες η μετα-εφηβεία

αποτελεί μια ιδιαίτερη φάση της ζωής, μετά το συμβα-

τικό τέλος της εφηβείας.

128

Εφηβεία

Το ενδιαφέρον του μετατοπίζεται από τους γονείς

4.1. Πρώιμη εφηβεία

προς τους φίλους. Οι παρέες είναι συνήθως του ίδιου

(11–14 ετών)

φύλου. Μπορεί να ανήκει ταυτόχρονα σε πολλές δια-

φορετικές ομάδες. Κάποια παιδιά, κυρίως κορίτσια,

υιοθετούν αντιδραστική και συχνά ανοιχτά εχθρική

Χαρακτηρίζεται από την έναρξη της ενήβωσης και τη

στάση προς το αντίθετο φύλο.

σταδιακή ανάδυση της ανεξαρτησίας από την οικογέ-

Στις προσωπικές φιλίες, τα κορίτσια διαφέρουν

νεια. Τα παιδιά προσαρμόζονται σιγά-σιγά στις σωμα-

από τα αγόρια. Οι κοριτσίστικες φιλίες επικεντρώνο-

τικές αλλαγές, αναπτύσσουν περιέργεια γύρω από το

νται στην ανταλλαγή εξομολογήσεων ενώ οι αγορίστι-

σεξ, αποστασιοποιούνται συναισθηματικά από τους

κες εστιάζουν κυρίως σε κοινές δραστηριότητες και

γονείς και αντικαθιστούν τη σχέση τους με την οικο-

στην άμιλλα.

γένεια με τη σχέση με τους συνομηλίκους, κυρίως του

Παρότι οι φίλοι παίζουν όλο και σημαντικότερο

ίδιου φύλου.

ρόλο, τα παιδιά εξακολουθούν να περιμένουν από

Ο έφηβος βιώνει με αγωνία τις ραγδαίες σωματι-

τους γονείς επιβεβαίωση, τρυφερότητα, βοήθεια στις

κές αλλαγές. Η ασύγχρονη ανάπτυξη των διαφόρων

σχολικές εργασίες και εξακολουθούν να απολαμβά-

μερών του σώματος, η αδεξιότητα στις κινήσεις, οι

νουν τις κοινές οικογενειακές εκδηλώσεις, τις εξόδους

σωματικές οσμές και τα σιδεράκια που συχνά φοράει

και τα παιχνίδια με την οικογένεια.

στα δόντια του, δημιουργούν αισθήματα αμηχανίας

Η αλλαγή από το Δημοτικό σχολείο στο Γυμνάσιο,

και ντροπής.

με πολλούς και εναλλασσόμενους καθηγητές, διαφο-

Η σεξουαλικότητα αφυπνίζεται. Αναζωπυρώνο-

ρετικούς τρόπους διδασκαλίας, μεγάλο όγκο στη σχο-

νται οι αιμομικτικές, σεξουαλικές και επιθετικές ενορ-

λική εργασία, νέους συμμαθητές, είναι δύσκολη και

μήσεις. Αναβιώνει η σεξουαλικότητα προς τον γονέα

προκαλεί άγχος.

του αντίθετου φύλου. Οι έφηβοι κατακλύζονται από

Η ανάγκη του εφήβου για εναντίωση στην εξουσία

σεξουαλικές και επιθετικές φαντασιώσεις. Δείχνουν

οδηγεί σε αρνητικές συμπεριφορές μέσα στην τάξη.

έντονο ενδιαφέρον για σεξουαλικά ζητήματα, αλλά

Μιλάει με τους διπλανούς του, αδιαφορεί για το μά-

συνήθως είναι σεξουαλικά ανενεργοί. Κουβεντιάζουν

θημα, είναι αμελής, συχνά αγενής και δυσανασχετεί

γύρω από σεξουαλικά θέματα, εκτονώνονται μέσα

στην επιβολή περιορισμών.

από πειράγματα προς το άλλο φύλο και βωμολοχίες,

συγκρίνουν τα γεννητικά τους όργανα, αυνανίζονται.

Η ανάγκη του για εξερεύνηση μπορεί να οδηγήσει

Η αδυναμία να λύσουν τις εσωτερικές συγκρούσεις

σε επιλογές που βάζουν σε κίνδυνο την υγεία του (κά-

που βιώνουν, συχνά οδηγεί σε εξιδανίκευση του άλλου

πνισμα, αλκοόλ, βία).

φύλου και πλατωνικούς έρωτες.

Η μετάβαση από τη συγκεκριμένη σκέψη του παι-

Εκτός όμως από τη σεξουαλικότητα, οι ορμόνες,

διού της σχολικής ηλικίας στην τυπική αφηρημένη

σε συνδυασμό με τις λειτουργικές αλλαγές που συμ-

σκέψη του εφήβου αρχίζει μετά το 12ο έτος και κατα-

βαίνουν στον εγκέφαλο, επηρεάζουν και τη γενικότε-

κτάται σταδιακά.

ρη συμπεριφορά και κάνουν τον έφηβο ευσυγκίνητο,

Ζητήματα επικέντρωσης

υπερευαίσθητο, νευρικό, με μεγάλη συναισθηματική

● Ανησυχίες γονέων και εφήβων.

αστάθεια. Άλλοτε είναι εκρηκτικά χαρούμενος και

άλλοτε κακόκεφος, νωθρός, στα όρια της κατάθλι-

● Σωματική ανάπτυξη (υγεία, εικόνα σώματος,

ψης. Συχνά αποσύρεται στον εαυτό του, μένει ώρες

υγιεινή διατροφή, σωματική δραστηριότητα).

κλειδωμένος στο δωμάτιό του. Άλλοτε είναι ανήσυχος,

● Συναισθηματική ωρίμανση (διαχείριση συναι-

εύθικτος, ευέξαπτος, ζηλότυπος και εριστικός με τα

σθημάτων, σεξουαλικότητα).

αδέλφια του. Αυτές οι συνεχείς και απότομες αλλαγές

● Συμπεριφορές υψηλού κινδύνου (κάπνισμα, αλ-

στη διάθεση, του απορροφούν την ενεργητικότητα.

κοόλ, παράνομες ουσίες, σχολικός εκφοβισμός,

Δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί και νοιώθει κουρα-

ατυχήματα).

σμένος και απρόθυμος να ολοκληρώσει τις σχολικές

● Σχολική επίδοση.

εργασίες, με αποτέλεσμα απότομη πτώση στη σχολική

επίδοση και συχνά σχολική αποτυχία.

Εξέταση στο ιατρείο

Η ονειροπόληση, μια από τις πιο προσφιλείς ενα-

σχολήσεις του εφήβου, δίνει διέξοδο στις έντονες συ-

Κατά τη διάρκεια της εξέτασης ο παιδίατρος έχει τη

ναισθηματικές εντάσεις. Ταυτίζεται με πρότυπα ηρώ-

δυνατότητα να παρατηρήσει:

ων που μάχονται με τις αντιξοότητες και νικάνε.

● Αλληλεπίδραση γονέων-εφήβου.

129

Εφηβεία

● Ενδιαφέρον του εφήβου για τα ζητήματα υγείας

● Ενημέρωση για την ευεργετική επίδραση του

που τον αφορούν.

αθλητισμού στην υγεία και την εμφάνιση.

● Ενημέρωση για τη βλαπτική επίδραση τηλεόρα-

Υποστήριξη της οικογένειας

σης και ηλεκτρονικών μέσων:

● Ενημέρωση σχετικά με τις αλλαγές που επιφέ-

• παχυσαρκία

ρει η εφηβεία στη σωματική, ψυχολογική, κοι-

• κατάχρηση, εξάρτηση

νωνική, σεξουαλική ανάπτυξη του παιδιού.

● Διαχείριση προβλημάτων όπως ο εκφοβισμός

● Σεβασμός της ανάγκης προσωπικού χώρου του

στο σχολείο.

εφήβου.

● Αποφυγή πειραγμάτων σχετικά με την αλλαγή

Σημεία επαγρύπνησης

στην εμφάνιση του εφήβου.

● Παιδιά με χρόνια προβλήματα υγείας μπορεί

● Ενημέρωση σχετικά με την ανάγκη του εφήβου

να παρουσιάσουν προβλήματα στην ενήβωση ή

για σταδιακό αποχωρισμό από τους γονείς.

στην ψυχοκοινωνική ανάπτυξη.

● Ενθάρρυνση των γονέων να συζητούν με τα

● Διαταραχή στην ενήβωση απαιτεί ενδοκρινολο-

παιδιά για τις αλλαγές που συμβαίνουν στο

γικό έλεγχο.

σώμα τους, τις ανησυχίες τους γύρω από το σεξ

● Παιδιά με προβλήματα ψυχικής υγείας χρειάζο-

και προβλήματα που τυχόν αντιμετωπίζουν στο

νται συμβουλευτική και υποστήριξη.

σχολείο.

● Η φτωχή σχολική προσαρμογή απαιτεί ψυχο-

● Προτροπή για συμμετοχή στις οικογενειακές

λογική και εκπαιδευτική αξιολόγηση (παιδιά

αποφάσεις και στην ανάληψη ευθυνών.

με ΔΕΠ-Υ που ήταν λειτουργικά στο Δημοτικό

● Γεγονότα ζωής, όπως το διαζύγιο ή η μετακίνη-

σχολείο, με την αύξηση των απαιτήσεων μπο-

ση της οικογένειας, επιβαρύνουν τα παιδιά που

ρεί να παρουσιάσουν μαθησιακές δυσκολίες ή

ήδη υφίστανται συναισθηματικές, κοινωνικές

έξαρση της ΔΕΠ-Υ).

και ακαδημαϊκές πιέσεις. Οι γονείς πρέπει να

● Παιδιά που δεν έχουν αναπτύξει σχέσεις με συ-

είναι ενημερωμένοι και υποστηρικτικοί προς τα

νομηλίκους τους ή είναι κοινωνικά απομονωμέ-

παιδιά.

να πρέπει να αξιολογηθούν.

● Οι γονείς πρέπει να παρακολουθούν τις έντονες

μεταπτώσεις στη διάθεση του παιδιού και να τις

αναφέρουν στον παιδίατρο. Η έντονη ανία και

ευερεθιστότητα μπορεί να υποκρύπτουν κατά-

θλιψη.

Υποστήριξη του εφήβου

Βασικός παράγοντας για τη σωστή τοποθέτηση του

εφήβου απέναντι στις αλλαγές που του συμβαίνουν

και τις προκλήσεις που δέχεται είναι η έγκαιρη και

υπεύθυνη ενημέρωση από τον παιδίατρο.

● Ενημέρωση και συζήτηση σχετικά με τις σωμα-

τικές αλλαγές:

• ανάπτυξη μαστών, εμμηναρχή

• διόγκωση μαστών στα αγόρια

• αυνανισμός και νυχτερινή εκσπερμάτιση

• ενημέρωση για τις αλλαγές που συμβαίνουν

στο άλλο φύλο

● Αγωγή υγείας για την πρόληψη επικίνδυνων συ-

μπεριφορών:

• κάπνισμα

• αλκοόλ, χρήση ουσιών

• χρήση κράνους (ποδήλατο και σκέιτ)

• χρήση ζώνης ασφαλείας

130

Εφηβεία

● Πρέπει να γίνει εξαρχής σαφές στον έφηβο ότι

4.2. μέση εφηβεία

σε περίπτωση που θέτει σε κίνδυνο τη ζωή του

(14–17 ετών)

ή βάζει σε κίνδυνο κάποιον άλλον, ο παιδίατρος

θα πρέπει να πάρει τα μέτρα που χρειάζονται.

● Για την κάλυψη του ψυχοκοινωνικού ιστο-

Ο ανταγωνισμός με τους γονείς οξύνεται. Οι έφηβοι

ρικού προτείνεται η χρήση του ακρωνυμίου

αντιδρούν σε κάθε μορφής εξουσία. Αρχίζουν οι πρώ-

HEΕADSSS με βάση το οποίο μπορούν να λη-

τες σεξουαλικές επαφές.

φθούν όλες οι απαραίτητες πληροφορίες για τη

Οι έφηβοι σε αυτήν τη φάση αποσύρουν τα αισθή-

συμπεριφορά και τις δραστηριότητες του εφή-

ματα θαυμασμού από τους γονείς. Αμφισβητούν την

βου, ξεκινώντας από λιγότερο ευαίσθητα και

κρίση τους και τις αξίες τους. Στρέφονται προς τους

δύσκολα θέματα. Το HEEADSSS συνίσταται

συνομηλίκους οι οποίοι παίζουν τον ρόλο του υποκα-

σε:

τάστατου της οικογένειας στην αναζήτηση ασφάλειας,

• H(HOME) που αφορά την οικογένεια (την

αξιών και πηγών πληροφόρησης. Συχνά εκδηλώνουν

κατάσταση που επικρατεί στο σπίτι, το πώς

θαυμασμό για κάποιον άλλο σημαντικό ενήλικα π.χ.

επιλύονται οι διαφωνίες στο σπίτι, τα άτομα

έναν καθηγητή που λειτουργεί σαν γονεϊκό υποκατά-

με τα οποία συγκατοικεί ο έφηβος, οικεία

στατο.

πρόσωπα με τα οποία επικοινωνεί καλύτερα,

Οι παρέες έχουν γίνει πια μεικτές. Δημιουργού-

τον ρόλο του στην οικογένεια, κ.ο.κ.).

νται φιλίες ανάμεσα στα δύο φύλα. Ανταγωνίζονται

• Ε(EDUCATION) που αφορά την εκπαί-

τις αξίες και συνήθειες των μεγάλων αλλά υιοθετούν

δευση (αγαπημένα μαθήματα και καθηγη-

νέες συμβατικές συνήθειες όπως π.χ. το ίδιο ντύσιμο

τές, σχολική επίδοση, φίλοι, εξωσχολικές

και κούρεμα, και γενικά συμμορφώνονται στην «εφη-

δραστηριότητες).

βική κουλτούρα». Οι ομάδες των συνομηλίκων ασκούν

• E(EATING) που αφορά τη διατροφή.

πιέσεις και συχνά οδηγούν τον έφηβο σε επικίνδυνες

επιλογές (βίαιες ενέργειες, μη ασφαλές σεξ, σκασιαρ-

• A(ACTIVITIES) που αφορά τις δραστηρι-

χείο, παραβατικότητα).

ότητες.

Στρέφονται προς το άλλο φύλο για να εκφράσουν

• D(DRUGS) που αφορά τη χρήση ουσιών.

τη σεξουαλικότητά τους. Συχνά οι επαφές τους είναι

• S(SEX/SEXUALITY) που αφορά τη σε-

αδέξιες, χωρίς τρυφερότητα και σε πολλές περιπτώ-

ξουαλικότητα.

σεις φτάνουν στην ολοκλήρωση.

• S(SUICIDE/DEPRESSION) που αφορά

την κατάθλιψη και τον αυτοκτονικό ιδεασμό.

Ζητήματα επικέντρωσης

• S(SAFETY) που αφορά την ασφάλεια.

● Ανησυχίες γονέων και εφήβων.

Κάθε ένας από τους παραπάνω τομείς περι-

● Σωματική ανάπτυξη (μεγάλες αλλαγές στο σω-

λαμβάνει και τα αντίστοιχα ερωτήματα που

ματικό βάρος, συνήθειες ύπνου).

ολοκληρώνουν το ψυχοκοινωνικό ιστορικό.

● Συναισθηματική κατάσταση (ευερεθιστότητα,

επιθετικότητα, πλήξη, ανασφάλεια).

Διαθέσιμο στο: (www2.aap.org/pubserv/psvpreview/

● Σεξουαλικότητα (ενημέρωση, ασφάλεια).

pages/files/headss.pdf).

● Συμπεριφορές που θέτουν σε κίνδυνο την υγεία

Υποστήριξη της οικογένειας

και την ασφάλεια (χρήση παράνομων ουσιών,

αλκοόλ, κάπνισμα, επικίνδυνη οδήγηση, μη

Οι γονείς αποϊδανικοποιούνται από τον έφηβο και χά-

ασφαλής σεξουαλική δραστηριότητα, κατάχρη-

νουν τον ρόλο τους, την ικανοποίηση που τους προ-

ση διαδικτύου, ενδοοικογενειακή και ενδοσχο-

σφέρει η εξάρτηση του παιδιού από αυτούς. Είναι ση-

λική βία).

μαντικό όμως να παραμείνουν κοντά του και να τον

βοηθήσουν να αποκαταστήσει τη συναισθηματική

του ισορροπία. Ο έφηβος έχει απόλυτη ανάγκη από

Εξέταση στο ιατρείο

ένα σταθερό πλαίσιο με σαφή όρια που να μην κατα-

Κατά τη διάρκεια της εξέτασης ο παιδίατρος :

λύεται από τη δική του αντίδραση και επιθετικότητα

● Μπορεί να παρατηρήσει την αλληλεπίδραση

(Winnicot 1965).

γονέων και εφήβων.

● Πρέπει να ζητήσει την άδεια των γονέων για

Υποστήριξη του εφήβου

εξατομικευμένη συνέντευξη με τον έφηβο, με

Ο ίδιος ο έφηβος πρέπει να έχει ιδιωτικό χρόνο με

εξασφάλιση της εχεμύθειας.

τον παιδίατρο με στόχους:

131

Εφηβεία

● Ενημέρωση γύρω από την ασφαλή σεξουαλική

συμπεριφορά.

● Συζήτηση σχετικά με τους τρόπους διαχείρισης

του άγχους.

● Διαβεβαίωση ότι ο παιδίατρος θα είναι παρών

όταν εκφράσει την ανάγκη για βοήθεια.

● Ενθάρρυνση για συμμετοχή σε εξωσχολικές

δραστηριότητες, για ανακάλυψη των ενδιαφε-

ρόντων και των κλίσεών του.

● Προτροπή για σωστή διατροφή και άσκηση.

Σημεία επαγρύπνησης

● Μεγάλες και απότομες μεταβολές του σωματι-

κού βάρους.

● Αδιαφορία για την προσωπική εμφάνιση και

καθαριότητα.

● Αλλαγές και δυσκολίες στις συνήθειες του

ύπνου (αϋπνία ή υπερβολικός ύπνος).

● Απότομη πτώση σχολικής επίδοσης απαιτεί ψυ-

χολογική αξιολόγηση.

● Κοινωνική απομόνωση, πολλοί ερωτικοί σύ-

ντροφοι ταυτόχρονα.

● Συναισθηματικές διαταραχές και διαταραχές

στη συμπεριφορά (ευερεθιστότητα, επιθετικό-

τητα, πλήξη, έντονη θλίψη).

● Ο αυτοκτονικός ιδεασμός απαιτεί παραπομπή

σε ψυχιατρικές υπηρεσίες.

● Παραβατική συμπεριφορά.

132

Εφηβεία

Μερικοί έφηβοι αρχίζουν να εργάζονται στην ηλι-

4.3. Όψιμη εφηβεία

κία των 16–17 ετών ενώ άλλοι σπουδάζουν και καθυ-

(17–21 ετών)

στερούν την ένταξή τους στην παραγωγική απασχόλη-

ση μέχρι τα 23 ή και αργότερα.

Δυστυχώς, στην ηλικία αυτή, έχοντας κατακτήσει

Στο τελικό στάδιο της εφηβείας, στην όψιμη εφηβεία,

μεγαλύτερο βαθμό αυτονομίας, έχουν ευκολότερη

ο νεαρός «ενήλικας» έχει διαγράψει μια πορεία 18

πρόσβαση και περισσότερες ευκαιρίες να εκτίθενται

ολόκληρων ετών και έχει συσσωρεύσει γνώσεις και

σε κινδύνους. Γι’ αυτό και η επαγρύπνηση από τον

εμπειρίες που τον προετοιμάζουν για την τελική μετά-

παιδίατρο και την οικογένεια εξακολουθεί να είναι

βαση στην ενηλικίωση.

σημαντική και απαραίτητη.

Οι βιολογικές αλλαγές της ήβης και η σωματική ωρί-

μανση έχουν, σε μεγάλο βαθμό, ολοκληρωθεί. Οι έντο-

Ζητήματα επικέντρωσης

νες συγκρούσεις με το οικογενειακό περιβάλλον περι-

● Σωματική ανάπτυξη (εικόνα σώματος, διατρο-

ορίζονται και επέρχεται συμφιλίωση με τους γονείς. Γι’

φικές συνήθειες).

αυτό και πολλοί χαρακτηρίζουν την όψιμη εφηβεία ως

● Κοινωνικότητα (σχέσεις με την οικογένεια, τους

τη δεύτερη, μετά την παιδική ηλικία, λανθάνουσα πε-

φίλους, τους συναδέλφους).

ρίοδο της ψυχοσυναισθηματικής ανάπτυξης.

● Ακαδημαϊκή επίδοση, απόδοση στην εργασία.

Η όψιμη εφηβεία θεωρείται το στάδιο της αποκρυ-

● Ψυχοσυναισθηματική ισορροπία, σεξουαλικό-

στάλλωσης της προσωπικής και σεξουαλικής ταυτότη-

τητα.

τας.

● Συμπεριφορές υψηλού κινδύνου (κάπνισμα,

Ο νεαρός ενήλικας είναι λιγότερο επικεντρωμένος

αλκοόλ, παράνομες ουσίες, ανεπιθύμητη εγκυ-

στην εμφάνισή του. Στηρίζεται περισσότερο στον εαυ-

μοσύνη, σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα,

τό του και λιγότερο στην οικογένεια ή στην ομάδα των

οδήγηση).

συνομηλίκων. Αποκτά συναισθηματική αυτονομία.

Δείχνει ενδιαφέρον και ανησυχία για τους άλλους και

αναπτύσσει στενές σχέσεις που χαρακτηρίζονται από

Εξέταση στο ιατρείο

αμοιβαιότητα και τρυφερότητα.

Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης ο παιδίατρος έχει τη

Η ένταξή του σε οργανώσεις ή πολιτικές ομάδες

δυνατότητα να παρατηρήσει:

αποτελεί εισαγωγή στο κοινωνικό σύνολο.

● Πόσο άνετα αλληλεπιδρούν μεταξύ τους ο έφη-

Οι γνωστικές αλλαγές σε αυτήν την ηλικία συμβάλ-

βος και ο γονέας.

λουν στη σταθεροποίηση της εικόνας του εαυτού του.

● Κατά πόσον ενθαρρύνονται οι έφηβοι, και κυ-

Η ικανότητα για αφηρημένη σκέψη τον βοηθά να μπει

ρίως τα νεαρά άτομα με ειδικές ανάγκες, να δι-

στη θέση των άλλων, να κατανοήσει την κατάστασή

αχειρίζονται αυτόνομα τα θέματα υγείας και να

τους ώστε να μπορεί να αναπτύξει ώριμη σχέση μαζί

παίρνουν αποφάσεις.

τους. Φαντάζεται τις πολλές επιλογές και δυνατότητες

● Την ψυχοσυναισθηματική κατάσταση του εφή-

του μέλλοντος. Συνειδητοποιεί τις μελλοντικές επιπτώ-

βου. Στις περισσότερες επισκέψεις ενδέχεται

σεις των πράξεών του. Αυτό σε συνδυασμό με τη μείω-

ο νεαρός ενήλικας να έρχεται μόνος χωρίς τον

ση της παρορμητικότητας σε αυτήν την ηλικία οδηγεί

γονέα. Ο παιδίατρος μπορεί να χρησιμοποιήσει,

σε περιορισμό των συμπεριφορών υψηλού κινδύνου.

στην προσωπική συνέντευξη με τον έφηβο, το

Αποκτά λογική και ρεαλιστική σκέψη, σταθερές αξί-

HEΕADSSS (οδηγίες στο κεφάλαιο της μέσης

ες, μπορεί να διαπραγματευτεί και να συμβιβαστεί αν

εφηβείας) ή να κάνει μια ανοιχτή συζήτηση μαζί

χρειάζεται, να θέσει όρια, να πάρει ώριμες αποφάσεις.

του. Είναι απαραίτητο να γίνεται ευθέως ερώ-

Οι σχέσεις του με το άλλο φύλο συνήθως ολοκλη-

τηση σχετικά με αυτοκτονικό ιδεασμό ή προη-

ρώνονται σεξουαλικά, διαρκούν περισσότερο και χα-

γούμενη απόπειρα αυτοκτονίας με την προϋ-

ρακτηρίζονται από αισθήματα αγάπης και τρυφερό-

πόθεση ότι ο παιδίατρος μπορεί να υποστηρίξει

τητας.

αυτήν τη συζήτηση.

Οι επιλογές και τα ενδιαφέροντα σταθεροποιού-

Υποστήριξη της ανάπτυξης

νται. Ο νεαρός ενήλικας αντιμετωπίζει πια το μέλλον.

Στοχεύει στην απόκτηση κοινωνικών, ακαδημαϊκών

● Υποστήριξη των επιλογών τους για σπουδές ή

ή επαγγελματικών δεξιοτήτων που θα του εξασφαλί-

εργασία.

σουν οικονομική ανεξαρτησία και αίσθηση πληρότη-

● Διαχείριση του άγχους (αθλητισμός, κοινωνική

τας.

δικτύωση).

133

Εφηβεία

● Ενθάρρυνση ώστε να απευθυνθούν για βοήθεια

σε επαγγελματίες ψυχικής υγείας όταν οι συ-

ναισθηματικές δυσκολίες επηρεάζουν την κα-

θημερινότητα και την απόδοσή τους.

● Ενημέρωση και υποστήριξη σε προβληματι-

σμούς σχετικούς με τη σεξουαλική ωριμότητα

και τον σεξουαλικό προσανατολισμό.

Σημεία επαγρύπνησης

● Απότομη πτώση της ακαδημαϊκής επίδοσης ή

απόδοσης στην εργασία.

● Συχνές απουσίες από την εργασία ή τις σπου-

δές.

● Κοινωνική απομόνωση, πολλοί ερωτικοί σύ-

ντροφοι ταυτόχρονα.

● Αυτοκτονικός ιδεασμός.

● Παραβατική συμπεριφορά.

134

Εφηβεία

4.4. μετα-εφηβεία

Η μετεφηβική ηλικία αποτελεί φαινόμενο της σύγ-

χρονης δυτικής κοινωνίας και αναφέρεται σε νεαρούς

ενήλικες που λόγω συνθηκών όπως μακροχρόνιες

σπουδές παραμένουν εξαρτημένοι από την οικογέ-

νεια. Έτσι διανύουν μια παρατεταμένη μεταβατική

φάση που για άλλους είναι δημιουργική και για άλλους

συγχυτική εφόσον τα όρια και οι ρόλοι δεν είναι ξεκα-

θαρισμένοι.

Στις περισσότερες περιπτώσεις σε αυτήν την ηλικία

αποδέχονται πλέον τους γονείς σαν συνηθισμένους

ανθρώπους. Η σεξουαλική τους ζωή είναι ολοκληρω-

μένη και τους δίνει ικανοποίηση. Οι επιλογές τους στις

φιλίες, τον τρόπο ζωής και τις διαπροσωπικές σχέσεις

έχουν σε μεγάλο βαθμό σταθεροποιηθεί. Η διαμόρ-

φωση της ηθικής τους προσωπικότητας εξαρτάται πια

από τον κοινωνικό περίγυρο.

135

Εφηβεία

για να μπορέσει να αποχωριστεί συμβολικά

4.5. Θέματα ειδικού

τους γονείς του.

παιδοψυχιατρικού

● Το συναισθηματικό εκκρεμές. Ο έφηβος

συμπεριφέρεται άλλοτε σαν ώριμος ενήλικας

ενδιαφέροντος

και άλλοτε σαν μικρό παιδί. Αυτό είναι το απο-

τέλεσμα της κίνησης των συναισθημάτων του

Υποστηρίζεται ότι ένας στους πέντε εφήβους παρου-

ανάμεσα στην παλινδρόμηση και στην ανάπτυ-

σιάζει στη διάρκεια της εφηβείας προβλήματα που

ξη. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί και επαναδια-

σχετίζονται με την ψυχική του υγεία. Η επίπτωση ψυ-

πραγματεύεται τα νέα δεδομένα.

χικών διαταραχών στην εφηβεία ανέρχεται σε 13%

● Η διεργασία αποχωρισμού-εξατομίκευ-

από συνεντεύξεις με τους γονείς και 21% από τις συ-

σης. Η εφηβεία ξεκινάει με την ανάγκη να

νεντεύξεις με τους ίδιους τους εφήβους. Οι γονείς και

εγκαταλείψει ο έφηβος τις εξαρτητικές σχέσεις

οι δάσκαλοι συνήθως παρατηρούν τις διαταραχές της

που έχει με το γονεϊκό αντικείμενο. Αυτό γίνε-

συμπεριφοράς των εφήβων, ενώ δυσκολεύονται να

ται με τη διαφοροποίηση των αναπαραστάσεων

αναγνωρίσουν το πώς νοιώθουν. Το αντίθετο συμβαί-

του εαυτού του από τα εσωτερικευμένα γονεϊκά

νει με τους ίδιους τους εφήβους.

αντικείμενα. Αυτή είναι η δεύτερη φάση απο-

Συνολικά παρατηρείται μια σημαντική αύξηση

χωρισμού-ατομικοποίησης. Έτσι, ερμηνεύεται

στην επίπτωση των ψυχικών διαταραχών από την

η γνωστή “γεωγραφική” λύση που δίνει ο έφη-

παιδική ηλικία στην εφηβεία (από 15,8% σε ηλικία

βος, όταν δεν τα καταφέρνει να αντιμετωπίσει

4–11 ετών, στο 20,2% σε ηλικία 12–16 ετών). Επίσης,

το άγχος που προκύπτει από τη σχέση του με

η επίπτωση αυξάνει όσο ο έφηβος προχωρά προς την

τους γονείς. Τότε απομακρύνεται συναισθημα-

ενήλικη ζωή (10–15% στο πρώτο στάδιο εφηβείας και

τικά από το αντικείμενο και πολλές φορές και

20% τελικό).

πραγματικά, π.χ. επιχειρεί φυγές από το σπίτι

Ο μακρύς χρονικός προσδιορισμός της εφηβείας

ή/και διαβιώνει σε κοινόβια.

(από 11 έως 20 χρόνων) έχει το πλεονέκτημα να περι-

● Η διαδικασία αποϊδανικοποίησης. Ο έφη-

λαμβάνει τόσο την περίοδο των αναπτυξιακών μετα-

βος θα πρέπει σιγά-σιγά να ξεφύγει από το παι-

βολών από την παιδική ηλικία στην εφηβεία, όσο και

δικό ιδεώδες του Εγώ που είχε, που όλα ήταν

την περίοδο των αναπτυξιακών μεταβολών από την

εξιδανικευμένα, τέλεια και να βάλει τα πραγ-

εφηβεία στην πρώιμη ενήλικη ζωή.

ματικά όρια. Πρέπει να προσαρμόσει το ιδεώ-

Φυσιολογικά ο έφηβος διέρχεται από συναισθημα-

δες του Εγώ σ’ αυτό που είναι δυνατόν να γίνει

τικά επώδυνες διεργασίες που σηματοδοτούν το πέ-

κάθε φορά. Αυτή είναι μια επώδυνη διαδικασία,

ρασμα από την παιδική στην ενήλικη ζωή. Οι κύριες

που προϋποθέτει την εγκατάλειψη των παιδι-

ψυχολογικές διεργασίες της εφηβείας είναι:

κών αυταπατών και την αποδοχή της αρχής της

● Η αναβίωση της παιδικής σεξουαλικό-

πραγματικότητας.

τητας. Με την είσοδο στην εφηβεία κάτω

από την επίδραση των ορμονικών μεταβολών

Διαταραχές της εφηβείας

ενεργοποιούνται οι σεξουαλικές ενορμήσεις με

Οι ψυχικές διαταραχές της εφηβείας μπορούν να ταξι-

αποτέλεσμα την αναβίωση της παιδικής σεξου-

νομηθούν σε τρεις βασικές κατηγορίες. Η πρώτη περι-

αλικότητας. Έτσι, η οιδιπόδεια προβληματική

λαμβάνει τις διαταραχές που έχουν την αφετηρία τους

έρχεται ξανά στο προσκήνιο με μεγάλη ένταση.

στην παιδική ηλικία και συνεχίζουν στην εφηβεία, η

Το νέο στοιχείο σε σχέση με την παιδική ηλικία

δεύτερη περιλαμβάνει τις διαταραχές που σχετίζο-

είναι ότι ο έφηβος μπορεί να πραγματοποιήσει

νται με τα ιδιαίτερα προβλήματα που έχει να επιλύσει

τις αιμομικτικές και επιθετικές του φαντασιώ-

ο έφηβος κατά τη μετάβαση από την παιδική ηλικία

σεις προς το αντικείμενο-γονέα.

στην ενήλικη ζωή και η τρίτη περιλαμβάνει τις διατα-

● Η αίσθηση απώλειας του αντικειμένου. Ο

ραχές που έχουν την αφετηρία τους στην εφηβεία και

έφηβος αποεπενδύει τις αναπαραστάσεις των

συνεχίζουν στην ενήλικη ζωή.

γονεϊκών αντικειμένων της παιδικής ηλικίας,

Η εφηβική ψυχοπαθολογία κυριαρχείται από την

απορρίπτει την αυθεντία τους. Χάνεται έτσι ο

παθολογία της πράξης και την παθολογία της σωματι-

στηρικτικός ρόλος των γονέων. Αυτό έχει σαν

κής έκφρασης.

αποτέλεσμα την ανάπτυξη συναισθημάτων μο-

Η παθολογία της πράξης αναφέρεται στην εκ-

ναξιάς, πλήξης, κενού. Ο έφηβος χρειάζεται να

δραμάτιση (acting out) που υποδηλώνει ότι ο έφηβος

περάσει μέσα απ’ τις διεργασίες του πένθους

αρνείται την εσωτερική του σύγκρουση και προβάλει

136

Εφηβεία

προς τα έξω το άγχος που προκύπτει απ’ αυτήν. Έτσι

ες στη σχολική ή επαγγελματική ζωή του εφήβου που

εξηγείται η συχνή εμφάνιση συμπεριφορών με ψυχο-

μπορούν να τον αποκόψουν από τους συνομηλίκους

παθητικά χαρακτηριστικά καθώς και οι απόπειρες αυ-

του, αποκλείοντάς τον καθοριστικά από σειρά κοι-

τοκτονίας.

νωνικών εκδηλώσεων, αλλοιώνοντας την εικόνα του

Η παθολογία του σώματος εστιάζεται στο γε-

εαυτού του και συμβάλλοντας στο να κλειστεί μέσα σε

γονός ότι ο έφηβος δυσκολεύεται να αποδεχτεί το

μια παθολογία που έχει την τάση της αυτοδιατήρησής

καινούργιο του σώμα και τον καινούργιο του εαυτό.

της. Εφόσον ο έφηβος βρει μια αυτόνομη πηγή ευχα-

Παρατηρείται αύξηση στην επίπτωση νοσολογικών

ρίστησης και προστασίας απέναντι στο άγχος, ακόμα

οντοτήτων όπως η ανορεξία, η βουλιμία, ο αλκοολι-

κι αν είναι παθολογική, τότε θα είναι πολύ δύσκολο

σμός, η τοξικομανία, οι σεξουαλικές παρεκκλίσεις, οι

να τον κάνεις να την εγκαταλείψει για να δοκιμασθεί

ψυχοσωματικές διαταραχές. Ενώ η δυσμορφοβία που

στις σχέσεις του με τους άλλους. Γι’ αυτό η παρέμβαση

εκδηλώνεται στην εφηβεία μπορεί να σηματοδοτεί την

πρέπει να γίνει πριν η διαταραχή οργανωθεί ως ένας

έναρξη της σχιζοφρένιας.

τρόπος μόνιμης επένδυσης ή προτιμώμενης άμυνας.

Όσον αφορά την κατηγορία των ψυχικών διατα-

Αυτό που διακυβεύεται δεν είναι μόνο η ψυχική

ραχών με έναρξη στην παιδική ηλικία, διαπιστώνεται

υγεία του εφήβου, αλλά και ένας μέρος της σωματικής

μεν η συνέχεια αλλά παρατηρείται μια διαφοροποίη-

του υγείας.

ση της κλινικής εικόνας. Οι ειδικές αναπτυξιακές δια-

Τέλος, έχει σημασία να τονισθεί ότι, κατά τη δι-

ταραχές, όπως η καθυστέρηση του λόγου, στην εφη-

άρκεια της εφηβείας όλες οι προηγηθείσες ψυχικές

βεία παρουσιάζονται σαν μαθησιακές διαταραχές. Η

συγκρούσεις επανέρχονται στο προσκήνιο και υπόκει-

υπερκινητικότητα των πρώτων παιδικών χρόνων μπο-

νται σε επαναχειρισμό πριν πάρουν την καθοριστική

ρεί να μετασχηματιστεί σε διαταραχή συμπεριφοράς.

τους θέση στην οργάνωση της προσωπικότητας.

Οι ψυχαναγκαστικές διαταραχές και οι μετατρεπτικές

νευρώσεις διαγιγνώσκονται συχνότερα στην εφηβεία.

Εφηβική κατάθλιψη

Αντίθετα, συχνές φοβίες της παιδικής ηλικίας, όπως

Η εφηβεία συχνά περιγράφεται με όρους που θα ταί-

οι φοβίες ζώων, σπάνια ξεκινούν στην εφηβεία. Στην

ριαζαν για την περιγραφή ενός καταθλιπτικού επεισο-

εφηβεία μπορούν να εμφανιστούν ή/και να επανεμ-

δίου. Η καθημερινή παρατήρηση προσφέρει πλείστα

φανιστούν οι κοινωνικές φοβίες, η αγοραφοβία και η

παραδείγματα εφήβων που περνούν ατέλειωτες ώρες

σχολική φοβία.

απομονωμένοι, ξαπλωμένοι ή καθιστοί, δείχνοντας

Η κατάθλιψη στα παιδιά εκδηλώνεται κυρίως με

βαρεμάρα και αδιαφορία για το κάθε τι που αγγίζει

αναστολή για το παιχνίδι ή/και αναστολή της μάθη-

η καθημερινότητα. Στον λόγο τους διακρίνουμε αι-

σης. Η κατάθλιψη στην εφηβεία παρουσιάζεται κυ-

σθήματα ενοχής, ντροπής, απογοήτευσης που εναλ-

ρίως με το νοσολογικό μοντέλο των ενηλίκων. Διαπι-

λάσσονται με εξάρσεις πάθους και μεγαλομανίας. Η

στώνεται καταθλιπτικό συναίσθημα, ιδέες ενοχής και

απότομη αλλαγή της διάθεσης είναι γνωστό χαρακτη-

αυτο-υποτίμησης που οδηγούν σε αύξηση των περι-

ριστικό της εφηβείας, αλλά οι περισσότεροι έφηβοι

στατικών απόπειρας αυτοκτονίας, κυρίως μεταξύ 15–

παρουσιάζουν συχνά σταθερό καταθλιπτικό συναί-

19 ετών. Συχνά οι τυπικές διπολικές συναισθηματικές

σθημα. Ένα μεγάλο μέρος των διεργασιών της εφηβεί-

διαταραχές ξεκινούν στην εφηβεία, ενώ η διάγνωσή

ας συνδέεται με τις διεργασίες του πένθους. Ο έφηβος

τους στην παιδική ηλικία είναι εξαιρετικά σπάνια.

είναι αναγκασμένος να αποχωρισθεί συμβολικά τους

Οι ψυχοπαθητικές συμπεριφορές αυξάνονται ανά-

γονείς του, να διακόψει τους δεσμούς μαζί τους και να

μεσα στις ηλικίες 14–17 ετών, ενώ σπάνια ξεκινούν

απομακρυνθεί από τον παράδεισο των παιδικών του

στην ενήλικη ζωή. Εκδηλώνονται σαν βανδαλισμός

χρόνων για να αντιμετωπίσει μόνος του μια νέα πραγ-

στην αρχή, ενώ το αλκοόλ και τα ναρκωτικά προστί-

ματικότητα. Αυτή η διεργασία διακοπής των δεσμών

θενται αργότερα.

και απώλειας του αντικειμένου, έχει ακριβώς τα ίδια

Όσον αφορά τα ναρκωτικά ο πειραματισμός μπο-

στάδια, όπως η διεργασία αντιμετώπισης του θανά-

ρεί να ξεκινήσει από την προεφηβεία, ενώ η χρήση

του ενός αγαπημένου προσώπου. Ταυτόχρονα, ενώ ο

ουσιών και ο εθισμός παρατηρούνται στο τέλος της

έφηβος απομακρύνεται από τα αντικείμενα αγάπης

εφηβείας.

της παιδικής του ηλικίας, περνάει μια περίοδο όπου η

Η σχιζοφρένεια παρουσιάζεται με το μοντέλο των

ενασχόλησή του είναι κυρίως στραμμένη προς τον ίδιο

ενηλίκων, που διαφοροποιείται από την παιδική ψύ-

του τον εαυτό. Πρόκειται για μια ναρκισσιστική πα-

χωση.

λινδρόμηση, όπου οι ικανοποιήσεις αναζητούνται όχι

στις σχέσεις με τους άλλους, αλλά στις φαντασιώσεις

Οι δυσκολίες της εφηβείας συνιστούν πάντα μια

και τα προσωπικά σενάρια του εφήβου. Από εδώ πη-

επείγουσα κατάσταση. Έχουν συχνά άμεσες συνέπει-

γάζουν τα αισθήματα ντροπής, κατωτερότητας, χαμη-

137

Εφηβεία

λής αυτοεκτίμησης και εκφράζουν την απόσταση από

Οι διαταραχές της διαγωγής, επίσης με εικόνα

αυτό που θα ήθελε ο έφηβος να είναι και από αυτό που

ψυχοπαθητικής διαταραχής, μπορεί να αποτελούν κα-

πραγματικά είναι.

ταθλιπτικό ισοδύναμο.

Αυτή η κατάσταση μας οδηγεί στο να αναρωτηθού-

Η κατάθλιψη μπορεί να εντάσσεται στα πλαίσια

με αν και πότε η κατάθλιψη αποτελεί μια φυσιολογική

της διπολικής διαταραχής, δηλαδή αποτελεί μέρος

εκδήλωση της εφηβείας ή εντάσσεται στα πλαίσια του

της μεικτής εικόνας της μανιοκατάθλιψης. Η διπολι-

παθολογικού και αποτελεί ψυχιατρική διαταραχή.

κή διαταραχή συνήθως ξεκινάει με κατάθλιψη στην

Παρ’ όλες τις ομοιότητες όμως, η εφηβεία διαφο-

προ-εφηβεία και κατά την εφηβεία εμφανίζεται η υπο-

ροποιείται από τη διεργασία πένθους, διότι υπάρχει

μανία ή μανία. Συνήθως παρουσιάζει μεικτά συμπτώ-

μια πορεία δυναμική. Ο έφηβος περνάει σταδιακά

ματα και από τους δύο πόλους των συναισθηματικών

από διεργασίες που θα τον οδηγήσουν μακριά από την

διαταραχών. Καταθλιπτικά και μανιακά συμπτώματα

επώδυνη κατάσταση.

είναι αναμεμιγμένα ή εναλλάσσονται ταχύτατα κάθε

Η κατάθλιψη είναι ένα από τα συχνότερα προ-

λίγες μέρες ή μέσα στην ίδια μέρα. Εξαιρετικά μεγά-

βλήματα της εφηβείας. Η επίπτωσή της ανέρχεται σε

λη ευερεθιστότητα ιδιαίτερα το πρωί και ξεσπάσματα

2,8%–8,3%. Είναι ενδιαφέρον να παρατηρηθεί ότι, η

θυμού που κρατάνε για μέρες είναι συχνότερα στους

επίπτωση της κατάθλιψης είναι μεγαλύτερη όταν οι

εφήβους, αντί για την κλασσική ευφορία. Υπάρχει

ίδιοι οι έφηβοι συμπληρώνουν τις διαγνωστικές κλί-

επιβάρυνση στη σχολική επίδοση, στις σχέσεις με τους

μακες και μικρότερη όταν τις συμπληρώνουν οι γονείς

συνομηλίκους και αύξηση του κινδύνου για χρήση ου-

τους. Υπάρχει μια δυσκολία εκ μέρους των εφήβων να

σιών και αυτοκτονία.

μεταδώσουν τα υποκειμενικά συναισθήματα άγχους

Οι αυτοκτονίες και οι απόπειρες αυτοκτονί-

και κατάθλιψης στους ενήλικους και προτιμούν να τα

ας εκλαμβάνονται ως χαρακτηριστική συμπεριφορά

κρατήσουν για τον εαυτό τους ή να ζητήσουν βοήθεια

της εφηβείας. Η συνειδητή επιθυμία θανάτου ανα-

από συνομηλίκους.

φέρεται στην προβληματική της εφηβείας που αφο-

Ως προς το φύλο, υπάρχει μια σαφής υπεροχή των

ρά το πέρασμα στην πράξη (acting-out), την επίθεση

κοριτσιών που παρουσιάζουν κατάθλιψη.

στο σώμα και τις διεργασίες αποχωρισμού. Συνδέεται

Η κατάθλιψη στην εφηβεία έχει κοινά χαρακτηρι-

άμεσα με τη διάγνωση της κατάθλιψης. Οι απόπειρες

στικά αλλά και διαφορές, από εκείνη των παιδιών ή

αυτοκτονίας σηματοδοτούν την αποτυχία του περά-

των ενηλίκων. Τα σύγχρονα ψυχιατρικά ταξινομητικά

σματος στην πράξη και αποτελούν σημαντικό μέσο

συστήματα DSM-V και ICD-10, την τοποθετούν πλη-

χειριστικής συμπεριφοράς και προσέλκυσης της προ-

σιέστερα στην κλινική εικόνα των ενηλίκων τονίζο-

σοχής του περιβάλλοντος. Στην εφηβεία επίσης, συ-

ντας κάποιες διαφορές.

ναντώνται με αυξημένη συχνότητα τα αυτοκτονικά

ισοδύναμα, συμπεριφορές που βάζουν σε κίνδυνο τη

Η βασική διαφορά είναι ότι ο έφηβος μπορεί να

ζωή ή τη σωματική ακεραιότητα, χωρίς να υπάρχει συ-

παρουσιάζει ευερεθιστότητα, αντί του καταθλιπτικού

νειδητή θέληση θανάτου.

συναισθήματος. Γκρινιάζει συνεχώς, όλα του φταίνε,

με αποτέλεσμα να δημιουργούνται προβλήματα στις

Έχει παρατηρηθεί ότι, η επίπτωση των αυτοκτο-

διαπροσωπικές του σχέσεις στην οικογένεια, αλλά και

νιών αυξάνει κατά πολύ από την παιδική ηλικία στην

στο χώρο του σχολείου. Περιορίζει τις δραστηριότη-

εφηβεία και αποτελούν, με 12% θνησιμότητα, τη δεύ-

τες που συνήθως του προσφέρουν ευχαρίστηση και

τερη αιτία θανάτου μετά τα τροχαία. Οι απόπειρες αυ-

τις δραστηριότητες που απαιτούν σημαντική ενέρ-

τοκτονίας διπλασιάζονται στην εφηβεία, ενώ ως προς

γεια. Παραπονείται για κούραση, αλλά κυρίως δείχνει

το φύλο, στις απόπειρες υπερτερούν τα κορίτσια και

μια αδιαφορία και βαρεμάρα που αποτελεί έκφραση

στις επιτυχείς αυτοκτονίες τα αγόρια. Σημαντικό εί-

της ψυχοκινητικής του επιβράδυνσης. Τα σωματικά

ναι επίσης να αναφερθεί ότι, σ’ ένα μεγάλο ποσοστό

ενοχλήματα (πονοκέφαλοι, κοιλιακοί πόνοι), αντικα-

(30–50%), ακολουθεί επανάληψη της απόπειρας σε

θιστούν συχνά τα υποκειμενικά παράπονα που εκ-

διάστημα μικρότερο των 6 μηνών.

φράζουν μιζέρια, δυστυχία και θλίψη. Η χαμηλή αυ-

Η καταθλιπτική συμπτωματολογία δεν προεικά-

τοεκτίμηση οδηγεί σε κρίσεις και σχόλια για τον εαυτό

ζει από μόνη της την αυτοκτονικότητα. Άλλοι παρά-

τους του τύπου “είμαι ηλίθιος, χαζός, βλάκας, αντιπα-

γοντες, όπως δομικά στοιχεία της προσωπικότητας,

θητικός”. Η απότομη και σημαντική μείωση των σχο-

γεγονότα ζωής και οικογενειακά χαρακτηριστικά δι-

λικών επιδόσεων αποτελεί ένα από τα κύρια χαρακτη-

ακρίνουν τους αυτοκτονικούς εφήβους. Στα ατομικά

ριστικά της κατάθλιψης στην εφηβεία.

χαρακτηριστικά του αυτοκτονικού εφήβου περιλαμ-

Η σχολική φοβία με έναρξη στην εφηβεία, θεω-

βάνονται η ψυχιατρική παθολογία, κυρίως κατάθλι-

ρείται καταθλιπτικό ισοδύναμο.

ψη, διαταραχές συμπεριφοράς, αλκοολισμός, τοξικο-

138

Εφηβεία

μανία και η σωματική ασθένεια. Γεγονότα ζωής, όπως

στικές αυτής της ηλικίας. Αφ’ ετέρου ο σημαντικότε-

μετανάστευση, κοινωνική απομόνωση, αλλαγή σχο-

ρος ψυχολογικός παράγοντας σχετίζεται με την ανα-

λείου, σχολική αποτυχία και ερωτική απογοήτευση,

βίωση πρωιμότερων συναισθηματικών συγκρούσεων,

πυροδοτούν το πέρασμα στην αυτοκτονική πράξη. Η

που πυροδοτούνται από τις προαναφερθείσες βιολο-

δυσλειτουργία της οικογένειας, οι ενδοοικογενειακές

γικές αλλαγές και συνδέονται με σημαντικές ανακα-

συγκρούσεις, οι χωρισμοί, η απουσία του πατέρα, η

τατάξεις των οικογενειακών σχέσεων κύρια –αλλά όχι

ψυχική παθολογία και ο αλκοολισμός των μελών απο-

αποκλειστικά– ανάμεσα σε γονείς και έφηβο.

τελούν επιβαρυντικούς παράγοντες της αυτοκτονικής

Η παραπτωματικότητα έχει τις ρίζες της στο πα-

συμπεριφοράς των εφήβων.

ρελθόν του παιδιού. Εάν η βασική συναισθηματική

Κάθε απόπειρα αυτοκτονίας στην εφηβεία, πρέπει

σχέση που αναπτύσσει το παιδί με τους γονείς του εί-

να αντιμετωπίζεται σοβαρά. Αποτελεί την τελική και

ναι καλή και στηρίζεται στην αγάπη και στο αμοιβαίο

απελπισμένη χειρονομία του εφήβου να διατηρήσει

“πάρε δώσε”, τότε μειώνεται κατά πολύ η εκτροπή του

ή να εγκαταστήσει τη σχέση με τους άλλους. Κρύβει

στην παραπτωματικότητα.

φαντασιώσεις κυριαρχίας και αθανασίας ενός εφή-

Στην περίπτωση της παραπτωματικότητας, αυτός

βου, ο οποίος δεν έχει αποκτήσει αίσθημα ταυτότητας

που ζητά βοήθεια είναι συνήθως ο άλλος, είτε πρόκει-

αρκετά ισχυρό και αδυνατεί να διασχίσει επιτυχώς τα

ται για γονείς, είτε για κοινωνικούς θεσμούς, αστυνο-

στάδια της εφηβείας.

μία, δικαστήρια, σχολείο κλπ. Με τη στάση που θα πά-

Λόγω του αυξημένου κινδύνου απόπειρας αυτο-

ρουμε είναι σημαντικό να δείξουμε ότι δεν θεωρούμε

κτονίας και της συνέχισης της παθολογίας στην ενή-

τον έφηβο το μαύρο πρόβατο, ούτε από την άλλη ότι

λικη ζωή, η κατάθλιψη στην εφηβεία χρήζει άμεσης

αδιαφορούμε για το πρόβλημά του. Πρώτα απ’ όλα

και πολύπλευρης θεραπευτικής αντιμετώπισης. Η βα-

να αναγνωρίσουμε το αίτημα που έχει ο έφηβος για

σική αντιμετώπιση γίνεται κυρίως εξωνοσοκομειακά

εμπιστευτικότητα και αποκλειστικότητα και στη συνέ-

και συνδυάζει φαρμακοθεραπεία και ψυχοθεραπεία.

χεια να το αντιμετωπίσουμε. Πρέπει να δεχτούμε ότι

Η νοσηλεία απαιτείται σπάνια, κυρίως όταν υπάρχει

στην αρχή της σχέσης μας θα δοκιμαστούμε. Ο για-

έντονος αυτοκτονικός ιδεασμός ή/και όταν το οικογε-

τρός μπορεί να αντιμετωπίζεται από τον ίδιο έφηβο

νειακό περιβάλλον αδυνατεί να φροντίσει για τη θε-

με διαφορετικό τρόπο κάθε φορά. Ο γιατρός παίρνει

ραπεία του εφήβου ή/και όταν υπάρχουν διαγνωστι-

διάφορα πρόσωπα, πότε σαν γονέας, πότε σαν συνο-

κές αμφιβολίες.

μήλικος και σύμμαχος, πότε σαν παππούς, άλλοτε σαν

άνθρωπος της εξουσίας, άλλοτε σαν ο καλός “θεός”

Παραπτωματικότητα

ή σαν εξωγήινος που δεν καταλαβαίνει τίποτα, κατά

Η διάκριση ανάμεσα σ’ έναν παραπτωματικό έφηβο

περιόδους με αυξημένο κύρος και άλλοτε σαν εχθρός

και έναν μη, πολλές φορές έχει να κάνει με κοινωνι-

που κάθε του αξία οδηγεί τον έφηβο να υιοθετήσει την

κούς, οικονομικούς, αστυνομικούς λόγους και δεν

αντίθετη.

παραπέμπει αναγκαστικά σε ψυχολογικές διαφορές

Η στάση “δεν πειράζει, εφηβεία είναι θα περάσει”,

ανάμεσά τους. Η παιδοψυχιατρική ενδιαφέρεται για

που ουσιαστικά παραπέμπει στη θεωρία που υποστη-

εκείνες τις διαταραχές στην προσωπικότητα και στην

ρίζει ότι η εφηβεία δεν χρειάζεται θεραπεία, κάνει

ανάπτυξη του εφήβου, που έχουν ήδη οδηγήσει ή μπο-

κακό στον έφηβο που θέλει να πάρουμε τη συμπερι-

ρούν να οδηγήσουν στην εκδήλωση μιας παραπτωμα-

φορά του και το μήνυμά της στα σοβαρά. Αφ’ ετέρου

τικής πράξης ή συμπεριφοράς και στην επανάληψή

στην προσπάθεια μας να κερδίσουμε την εμπιστοσύνη

της. Αυτό που είναι απαραίτητο είναι να ακούσουμε

του, πρέπει να αποφύγουμε να του δείξουμε ότι τον

τον έφηβο, να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τη

καταλαβαίνουμε σαν θύμα των γονέων του ή της κοι-

συμπεριφορά του και να σκεφτούμε πώς θα τον αντι-

νωνίας, γιατί έτσι του στερούμε ασυνείδητα τη δυνα-

μετωπίσουμε, με στόχο πάντα την ψυχική του υγεία.

τότητα να έχει την εμπειρία της εκλογής, μέσα από την

Δεν είναι δουλειά των επαγγελματιών υγείας η ηθι-

απόκτηση της δικής του ξεχωριστής υπευθυνότητας.

κή-δικαστική αθώωση ή καταδίκη του.

Η παραπτωματικότητα είναι βιο-ψυχο-κοινωνικό

Διαταραχές διαγωγής

φαινόμενο και σαν τέτοιο πρέπει να αντιμετωπιστεί

(συμπεριφοράς)

διαγνωστικά και θεραπευτικά. Ο κυριότερος βιολογι-

Προκειμένου να τεθεί η διάγνωση των διαταραχών

κός παράγοντας είναι η επίδραση που υφίστανται οι

συμπεριφοράς στην εφηβεία, χρειάζεται να πληρού-

σεξουαλικές και επιθετικές ενορμήσεις του εφήβου,

νται όλες οι προϋποθέσεις που περιγράφονται στο

κάτω από την πίεση της γρήγορης φυσικής ανάπτυξης

αντίστοιχο τμήμα για τις διαταραχές διαγωγής στα

και των ορμονικών μεταλλαγών, που είναι χαρακτηρι-

παιδιά (βλ. σχολική ηλικία).

139

Εφηβεία

Επιδημιολογικά δεδομένα από τις ΗΠΑ, τη Μ. Βρε-

διαταραχή της προσωπικότητας. Αυτή η ομάδα των

τανία και τις Σκανδιναβικές χώρες δείχνουν ότι, κατά

εφήβων συγκρινόμενη με άλλες ομάδες, παρουσιάζει

τις τελευταίες δεκαετίες του περασμένου αιώνα μέχρι

μεγαλύτερη κατάχρηση τοξικών ουσιών, οινοπνεύμα-

σήμερα παρατηρούνται τα εξής:

τος, μαθησιακές δυσκολίες και αργότερα προβλήμα-

● Μεγάλη και συνεχής αύξηση των παραπτωματι-

τα κοινωνικής προσαρμογής π.χ. δυσκολίες στο γάμο,

κών συμπεριφορών, κυρίως κατά την εφηβεία.

στη στρατιωτική θητεία κλπ.

● Σημαντική αύξηση των σοβαρότερων μορφών

Οι περισσότερες έρευνες που μελετούν τη σχέση

παραπτωματικότητας, π.χ. ανθρωποκτονίες.

ανάμεσα στις διαταραχές διαγωγής στην παιδική ηλι-

● Σύνδεση της παραπτωματικότητας σε ποσοστά

κία με την αντικοινωνική συμπεριφορά στην ενήλικη

30–40% των περιπτώσεων με την ύπαρξη ατο-

ζωή, υποστηρίζουν τη συνέχεια της ψυχοπαθολογίας

μικής ψυχοπαθολογίας.

από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή.

Επίσης, τα δεδομένα από την Ευρωπαϊκή Ένωση

Ως παράγοντες που ευνοούν τη συνέχεια των δια-

για τη δεκαετία 1990–2000 δείχνουν παρόμοια αύξη-

ταραχών συμπεριφοράς στην ενήλικη ζωή αναφέρεται

ση της παραπτωματικότητας. Είναι χαρακτηριστικό

το χαμηλό νοητικό πηλίκο (IQ), η κακή σχολική επί-

ότι η παραβατικότητα των ανηλίκων ξεπερνά το 20%

δοση, τα παθολογικά χαρακτηριστικά της προσωπι-

της συνολικής, σε χώρες όπως είναι η Γερμανία, η Γαλ-

κότητας, η χρήση ουσιών στην εφηβεία και η πρώιμη

λία, η Ιταλία και η Μ. Βρετανία.

έναρξη της αντικοινωνικής συμπεριφοράς. Επιπλέον

Όσον αφορά την Ελληνική πραγματικότητα, τα

παράγοντες είναι η δυσλειτουργία της οικογένειας και

δεδομένα για τη χώρα μας δεν συμβαδίζουν με αυτά

η αντικοινωνική συμπεριφορά των γονέων. Θεραπευ-

των άλλων Δυτικών χωρών. Η παραπτωματική συμπε-

τικά, έχουν δοκιμασθεί όλες οι δυνατές ψυχιατρικές

ριφορά των εφήβων παραμένει σταθερά χαμηλή και

θεραπείες, χωρίς σαφείς ενδείξεις υπεροχής καμίας. Η

εστιάζεται στις πιο ήπιες μορφές, π.χ. παραβάσεις του

ψυχοδυναμική κατανόηση των διαταραχών διαγωγής

Κ.Ο.Κ. Παρά ταύτα, και στη χώρα μας, έχουν κάνει

επιτρέπει την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των δια-

την εμφάνισή τους μεμονωμένα κρούσματα σοβαρής

φορετικών θεραπευτικών δυνατοτήτων στη στρατηγι-

παραπτωματικής συμπεριφοράς των εφήβων. Εν τού-

κή της θεραπευτικής αντιμετώπισης.

τοις, ο συνολικός αριθμός τους παραμένει μονοψήφιος

Διαταραχές πρόσληψης τροφής

και αφορά διάστημα μεγαλύτερο της τριακονταετίας.

Αυτή η κατάσταση όμως, δεν πρέπει να δημιουργεί

Οι δύο κύριες νοσολογικές οντότητες είναι η ψυ-

εφησυχασμό, γιατί αυξάνουν συνεχώς και σε σημαντι-

χογενής ανορεξία και η ψυχογενής βουλιμία.

κό βαθμό οι δείκτες κοινωνικής παθολογίας που ευ-

Τα όρια μεταξύ των δύο διαταραχών δεν είναι πά-

νοούν την εμφάνιση παραπτωματικότητας στους εφή-

ντα σαφώς διακριτά. Από τη μελέτη της πορείας των

βους. Για παράδειγμα αναφέρουμε την αύξηση πάνω

διαταραχών διατροφής προκύπτει ότι κατά τη διάρ-

από 200% της σεξουαλικής εκμετάλλευσης και κακο-

κεια μιας παρακολούθησης δέκα ετών, το 15% των

ποίησης, τον υπερδιπλασιασμό των μονογονεϊκών οι-

περιπτώσεων ψυχογενούς ανορεξίας θα μεταπέσει

κογενειών και τον υπερτριπλασιασμό των διαζυγίων

στη διάγνωση της ψυχογενούς βουλιμίας, ενώ το αντί-

κατά τα τελευταία χρόνια.

στροφο θα συμβεί μόνο στο 1% των βουλιμικών.

Στην εφηβεία οι εκδηλώσεις φυσικής επιθετι-

Ένας μεγάλος αριθμός (έως και 60%) πασχόντων

κότητας είναι πιο σπάνιες αλλά πιο σοβαρές. Η κλινι-

δεν πληροί όλα τα κριτήρια των ταξινομητικών συστη-

κή εικόνα περιλαμβάνει «σκασιαρχείο», εμπρησμούς,

μάτων (ICD-10, DSM-V). Ως αποτέλεσμα, οι ασθενείς

κλοπές, καταστροφές και βανδαλισμούς. Επίσης, κα-

αυτοί διαγιγνώσκονται ότι πάσχουν από «άτυπη» ή

τάχρηση τοξικών ουσιών και δυσπροσαρμοστική σε-

«μη καθοριζόμενη αλλιώς» διαταραχή πρόσλη-

ξουαλική συμπεριφορά, κυρίως στα κορίτσια. Γενικά,

ψης τροφής.

τα συμπτώματα επιθετικότητας είναι πιο συχνά στα

Ψυχογενής ανορεξία

αγόρια, ενώ στα κορίτσια τα συμπτώματα διαταραχής

Η ψυχογενής ανορεξία χαρακτηρίζεται από μεγάλη

της σεξουαλικής συμπεριφοράς.

απώλεια βάρους και από την άρνηση του εφήβου να

Η μεγαλύτερη συχνότητα εμφάνισης της διατα-

διατηρήσει το ελάχιστο βάρος για το ύψος και την ηλι-

ραχής διαγωγής είναι στην εφηβεία και στη νεαρή

κία του και συνοδεύεται από διαταραχή της εικόνας

ενήλικη ζωή. Η εμφάνιση παραπτωματικής συμπερι-

του σώματος.

φοράς στην ενήλικη ζωή, σχεδόν πάντα, προϋποθέτει

Η ψυχογενής ανορεξία δεν είναι μια συχνή πάθη-

την ύπαρξη διαταραχής της διαγωγής στην παιδική

ση. Οι περισσότερες μελέτες καταλήγουν στο συμπέ-

ηλικία. Όμως, λιγότεροι από τους μισούς εφήβους

ρασμα ότι η επικράτησή της είναι περίπου 0.3% και

με σοβαρή διαταραχή θα αναπτύξουν αντικοινωνική

140

Εφηβεία

εμφανίζεται κατά 90–95% σε γυναίκες κυρίως στην

α) Περιοριστικός τύπος: όταν υπάρχει μόνο πε-

ηλικία μεταξύ 15 και 19 ετών. Το ερώτημα αν η ψυ-

ριορισμός λήψης τροφής.

χογενής ανορεξία έχει γίνει συχνότερη τις τελευταίες

β) Υπερφαγικός-καθαρτικός τύπος: όταν το

δεκαετίες ή όχι παραμένει αναπάντητο.

άτομο έχει τακτικά επεισόδια υπερφαγίας και στη συ-

Η ψυχογενής ανορεξία μπορεί να συνυπάρχει με

νέχεια καταφεύγει σε αυτοπροκαλούμενους εμέτους,

μια σειρά από άλλες ψυχικές διαταραχές, όπως είναι η

χρήση καθαρτικών, διουρητικών ή υποκλυσμών.

κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές και οι διαταραχές

Το αδυνάτισμα είναι εντυπωσιακό και μπορεί να

προσωπικότητας και σπάνια με τη σχιζοφρένεια.

φθάσει μέχρι την απώλεια του 50% του αρχικού βά-

Η αιτιοπαθογένεια είναι πολυπαραγοντική και

ρους, δίνοντας την εικόνα μιας πραγματικής καχεξίας.

πολλές πλευρές της παραμένουν αδιευκρίνιστες έως

Συνοδεύεται από σωματικές εκδηλώσεις, υποθερμία,

σήμερα.

επιβράδυνση καρδιακής λειτουργίας (50–60 σφυγμοί

Η δομή της οικογένειας έχει μελετηθεί επισταμέ-

ανά λεπτό), υπογλυκαιμία και διαταραχές ηλεκτρολυ-

να, με στόχο να καθοριστεί η επίδρασή της στην εμ-

τών (υπονατριαιμία, υποκαλιαιμία).

φάνιση της ανορεξίας. Ο S.Minuchin αναφέρθηκε σε

Η αμηνόρροια εκδηλώνεται συνήθως μετά την

τέσσερεις τύπους οικογένειας με ανορεκτικό μέλος: α)

απώλεια βάρους, αν και μερικές φορές αποτελεί το

τον «υπερεμπλεγμένο», όπου τα όρια μεταξύ των με-

πρώτο σύμπτωμα της κλινικής εικόνας. Οι ορμονολο-

λών δεν είναι ευδιάκριτα, β) τον «αποφευκτικό» όπου

γικές εξετάσεις δείχνουν την ανεπάρκεια του άξονα

κάθε σύγκρουση αποφεύγεται, γ) τον «άκαμπτο» που

υποθαλάμου-υπόφυσης. Είναι μια εικόνα αντιστρέ-

αντιδρά σε κάθε αλλαγή και τέλος δ) τον «υπερπρο-

ψιμη αν και πολλές φορές η αμηνόρροια επιμένει και

στατευτικό». Η M. Salvini-Palazzoni αναφέρθηκε

μετά την επανάκτηση του φυσιολογικού βάρους.

στα δυσλειτουργικά φαινόμενα εντός της οικογένει-

Παράλληλα με την ανορεξία, παρατηρείται μια

ας όπως είναι: η απόρριψη των μηνυμάτων του ενός

σειρά συχνών συμπεριφορών. Οι δραστηριότητες εί-

μέλους προς το άλλο, η επιθυμία των γονέων για ένα

ναι πολυπληθείς και ακατάπαυστες. Περιλαμβάνουν

τέλειο παιδί, η υποτίμηση των προσωπικών επιθυμι-

κυρίως άθληση υψηλού επιπέδου (τρέξιμο, κολύμβη-

ών και η υπερεκτίμηση των αναγκών των άλλων. H

ση, χορό). Η σχολική φοίτηση συνεχίζεται φυσιολογι-

Η.Bruch από ψυχοδυναμική σκοπιά, εστιάστηκε στη

κά συνήθως με υψηλές επιδόσεις. Οι δραστηριότητες

συγκρουσιακή σχέση μητέρας και κόρης και ιδιαίτερα

των ανορεκτικών είναι σπάνια δημιουργικές κι έχουν

στην προσπάθεια της κόρης να αντισταθεί στην πα-

ένα στερεότυπο και ψυχαναγκαστικό χαρακτήρα. Η

ρεμβατικότητα και στον έλεγχο που ασκεί η μητέρα

εξυπνάδα τους είναι υποταγμένη στις σχολικές απαι-

της, μέσα από τον έλεγχο του σώματος. Η μητέρα πολ-

τήσεις χωρίς καμία πρωτοτυπία. Η κοινωνική ένταξη

λές φορές δεν βιώνει την κόρη ως ανεξάρτητο πρόσω-

είναι επιφανειακή και οι διαπροσωπικές σχέσεις πε-

πο αλλά σαν προέκταση του εαυτού της. Επίσης, έχει

ριορισμένες. Δεν εκδηλώνουν κανένα ενδιαφέρον για

τονιστεί και η ανεπαρκής φυσιογνωμία του πατέρα, ο

τη σεξουαλικότητα. Οι σωματικές αλλαγές της εφηβεί-

οποίος είναι «απών» είτε κυριολεκτικά είτε σε συμβο-

ας αποτελούν ενόχληση και ο τρόπος ντυσίματος που

λικό επίπεδο.

επιλέγεται (παντελόνια, φόρμες γυμναστικής) δεν επι-

Το σύνδρομο της ψυχογενούς ανορεξίας στο DSM-

τρέπει να διαφανεί κανένα ίχνος θηλυκότητας.

ΙV-TR ορίζεται με τα ακόλουθα κριτήρια :

Η παθολογία δεν αναγνωρίζεται. Ακόμη και στα

● Άρνηση του ατόμου να διατηρήσει το βάρος του

τελικά στάδια της ασθένειας οι ανορεκτικές αρνού-

σώματος στο επίπεδο ή πάνω από το επίπεδο

νται τη σοβαρότητα της κατάστασής τους.

του ελάχιστου φυσιολογικού βάρους για την

ηλικία και το ύψος του.

Ψυχογενής βουλιμία

● Έντονος φόβος του ατόμου ότι θα αυξηθεί το

Η ψυχογενής βουλιμία χαρακτηρίζεται από επανα-

βάρος του ή ότι θα παχύνει ακόμη και όταν το

λαμβανόμενα επεισόδια ανεξέλεγκτης, υπερβολικής

βάρος του είναι κάτω από το κανονικό.

λήψης τροφής και αντιρροπιστικές συμπεριφορές για

την αποφυγή αύξησης του βάρους.

● Διαταραχή του τρόπου με τον οποίο βιώνεται το

βάρος, υπέρμετρη επίδραση του βάρους στην

Η ετήσια επίπτωσή της έχει υπολογιστεί στα 12 νέα

αυτοαξιολόγηση, άρνηση της σοβαρότητας του

περιστατικά ανά 100.000 κατοίκους ετησίως, φτάνει

υπάρχοντος χαμηλού βάρους του σώματος.

όμως τα 300 όταν υπολογίζεται στην ηλικία 16 έως 20

χρόνων. Όπως και η ψυχογενής ανορεξία, έτσι και η

● Σε γυναίκες αμηνόρροια, δηλ. απουσία τουλά-

βουλιμία εμφανίζεται κυρίως σε γυναίκες. Μόνο το

χιστον τριών διαδοχικών εμμηνορυσιακών κύ-

5–10% των πασχόντων είναι άρρενες. Αξίζει να σημει-

κλων.

ωθεί πως στις περισσότερες περιπτώσεις ψυχογενούς

Προσδιορίζονται δυο τύποι ψυχογενούς ανορεξίας:

141

Εφηβεία

βουλιμίας προηγείται η εμφάνιση αγχώδους διατα-

ότι η διαταραχή, τουλάχιστον αρχικά, δεν εκδηλώνε-

ραχής. Επιπλέον, η ψυχογενής βουλιμία συνυπάρχει

ται με απώλεια της όρεξης αλλά με εκούσιο περιορι-

σε μεγάλο βαθμό (έως 46%) με την κατάθλιψη. Σε

σμό της προσλαμβανόμενης τροφής. Η ψυχογενής

ποσοστό 30–50% οι βουλιμικοί ασθενείς αναφέρουν

ανορεξία αναπτύσσεται πολύ συχνά σε κορίτσια που

κάποια μορφή σεξουαλικής κακοποίησης στην παιδι-

έχουν αρκετές ικανότητες και είναι ιδιαίτερα πειθαρ-

κή ηλικία. Το ποσοστό αυτό είναι ελαφρά μεγαλύτερο

χημένα, με αποτέλεσμα να επιτυγχάνουν εξαιρετικές

από το αναφερόμενο ποσοστό κακοποίησης στον γενι-

επιδόσεις τόσο στο σχολείο όσο και σε άλλες δραστη-

κό ψυχιατρικό πληθυσμό.

ριότητες (όπως ο αθλητισμός, η μουσική και ο χορός).

Η αιτιοπαθογένεια της ψυχογενούς βουλιμίας εί-

Πολλές φορές οι γονείς αιφνιδιάζονται καθώς η κόρη

ναι επίσης πολυπαραγοντική.

τους ήταν «τέλεια σε όλα της».

Η οικογένεια περιγράφεται από τις ίδιες τις βουλι-

Οι εκλυτικοί παράγοντες σχετίζονται με το στρες

μικές ασθενείς σαν συγκρουσιακή, με κακή οργάνω-

και διαφοροποιούνται ανάλογα με την ηλικία έναρ-

ση και ελλείμματα στη φροντίδα των γονέων προς τις

ξης. Στα κορίτσια που εμφανίζουν τη διαταραχή στην

ίδιες. Η εξωτερική παρατήρηση των οικογενειών με

έναρξη της εφηβείας, παρατηρούμε συχνά φόβους

μέλος που πάσχει από βουλιμία, εμφανίζει τις ασθε-

ψυχολογικής ωρίμανσης που εκδηλώνονται με έντονη

νείς ως «οργισμένα υποταγμένες» απέναντι σε εχθρι-

δυσφορία προς το σώμα και ιδιαίτερα προς τα δευτε-

κούς γονείς που τις παραμελούν. Οι περιγραφές των

ρογενή χαρακτηριστικά του φύλου. Η εμφάνιση της

δύο γονέων από την ασθενή σκιαγραφούν τη μητέρα

διαταραχής γίνεται στο πλαίσιο μιας αγωνιώδους προ-

ως απόμακρη, που παραμελεί κυρίως συναισθηματικά

σπάθειας του κοριτσιού να επιστρέψει ψυχολογικά

την κόρη της και τον πατέρα ως υπερπροστατευτικό

και σωματικά στην παιδική ηλικία. Σε μεγαλύτερη ηλι-

που ασκεί όμως έλεγχο χωρίς συναισθήματα.

κία οι εκλυτικοί παράγοντες μπορεί να σχετίζονται με

Τα διαγνωστικά κριτήρια σύμφωνα με το DSM-IV-

την ανεξαρτητοποίηση της εφήβου ή/και με τον καθο-

TR είναι:

ρισμό της ταυτότητάς της καθώς και με συγκρούσεις

● Επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας.

μέσα στην οικογένεια. Η παιδική/εφηβική παχυσαρ-

κία, επίσης, προηγείται στο 7–20% των περιπτώσεων

● Επαναλαμβανόμενη αντιρροπιστική συμπερι-

και οδηγεί συχνά σε αγωνιώδεις προσπάθειες δίαιτας.

φορά προκειμένου να αποτραπεί η αύξηση του

σωματικού βάρους.

Στα αρχικά στάδια του περιοριστικού τύπου, η

ασθενής περιορίζει είτε σταδιακά είτε απότομα την

● Τα προηγούμενα πρέπει να εμφανίζονται του-

πρόσληψη τροφής. Ο περιορισμός γίνεται συνήθως με

λάχιστον δυο φορές την εβδομάδα για διάστη-

γνώμονα του ποια τροφή θεωρείται διαιτητική, επομέ-

μα 3 μηνών.

νως και υγιεινή και ποια μη διαιτητική άρα απαγορευ-

● Η αυτοαξιολόγηση επηρεάζεται υπέρμετρα από

μένη. Στον καθαρτικό/υπερφαγικό τύπο, η ασθενής

το σχήμα και το βάρος του σώματος.

εκτός από τον περιορισμό της διατροφής μπορεί να

● Η διαταραχή δεν εμφανίζεται αποκλειστικά κατά

υποκύπτει σε υπερφαγικά επεισόδια, τα οποία ακο-

τη διάρκεια επεισοδίων ψυχογενούς ανορεξίας.

λουθεί προκλητός έμετος. Οι ιατρικές επιπλοκές της

Η υπερφαγία εκδηλώνεται με αλλοπρόσαλλη, πα-

ψυχογενούς ανορεξίας σχετίζονται κυρίως με τον υπο-

ρορμητική κατανάλωση τροφών. Συνήθως έχει προ-

σιτισμό και είναι ηπιότερες από αυτές που παρατη-

ηγηθεί μια περίοδος «αποτυχημένης» δίαιτας και

ρούμε σε περιπτώσεις πλήρους διακοπής της σίτισης.

εξαντλητικής άσκησης προκειμένου να ελέγξουν την

Στον Πίνακα 4.1 αναγράφονται οι συχνότερες επι-

εξωτερική τους εμφάνιση και διαμέσου αυτής την

πλοκές της νευρογενούς ανορεξίας.

εσωτερική τους εικόνα.

Η ασθενής χρειάζεται τακτικό ηλεκτροκαρδιο-

Η συνηθέστερη αντιρροπιστική συμπεριφορά εί-

γραφικό έλεγχο και μέτρηση των ηλεκτρολυτών και

ναι η πρόκληση εμέτου αμέσως μετά την υπερφαγία.

των λευκωμάτων για να αποφευχθεί η επιδείνωση

Επίσης, χρησιμοποιούνται και η λήψη καθαρτικών και

της καρδιαγγειακής της λειτουργίας. Να σημειωθεί

διουρητικών σκευασμάτων μαζί με νηστεία και εντατική

ότι όλες οι επιπλοκές που αναφέρθηκαν, με εξαίρεση

άσκηση κατά το ενδιάμεσο των υπερφαγικών επεισοδί-

την οστεοπόρωση, υποχωρούν όταν αντιμετωπιστεί ο

ων διάστημα. Η συμπεριφορά αυτή ευθύνεται και για

υποσιτισμός.

τις ιατρικές επιπλοκές που μπορεί να παρατηρηθούν.

Αν δεν υπάρχουν πληροφορίες για εκούσιο περιο-

Παρακολούθηση των διαταραχών πρόσληψης

ρισμό της πρόσληψης τροφής, η διαφορική διάγνω-

τροφής από τον παιδίατρο

ση της νευρογενούς ανορεξίας, θα γίνει αρχικά από

Είναι σημαντικό όταν αναφερόμαστε στην κλινική

σωματικές παθήσεις που μπορούν να προκαλέσουν

εικόνα της ψυχογενούς ανορεξίας, να γνωρίζουμε

ανορεξία ή/και αδικαιολόγητη απώλεια βάρους. Τέ-

142

Εφηβεία

τοιες παθήσεις είναι οι όγκοι του εγκεφάλου, ο καρ-

τους. Καθώς όμως η «τελειότητα» απαιτεί θυσίες, η

κίνος, η φυματίωση, ο υπερθυροειδισμός, η νόσος του

αυστηρή δίαιτα και πολλές φορές η εξαντλητική άσκη-

Addisson και διάφορες παθήσεις του γαστρεντερικού

ση είναι μονόδρομος για την επίτευξη του στόχου. Η

συστήματος π.χ. σύνδρομο δυσαπορρόφησης, νόσος

ασθενής προσπαθεί να τρώει όσο το δυνατόν λιγότερο

του Crohn.

έως τη στιγμή που οι αντιστάσεις της εξασθενούν και

Αν ο κλινικός και παρακλινικός έλεγχος αποκλείσει

τότε είτε λόγω της πείνας, είτε λόγω κάποιας συναι-

τα οργανικά αίτια των συμπτωμάτων, στη συνέχεια

σθηματικής φόρτισης υποκύπτει στη βουλιμία.

πρέπει να αποκλειστούν άλλες, πλην της ψυχογενούς

Η δίαιτα σε συνδυασμό με προνοσηρή παχυσαρ-

ανορεξίας, ψυχικές διαταραχές όπως είναι η κατάθλι-

κία, η ερωτική απόρριψη ή επικριτικά σχόλια για το

ψη, οι φοβίες, οι σωματοποιητικές διαταραχές και η

βάρος και το σχήμα του σώματος αποτελούν παρά-

σχιζοφρένεια.

γοντες κινδύνου για την ανάπτυξη της ψυχογενούς

Στην ψυχογενή βουλιμία το βάρος του σώματος

βουλιμίας. Επίσης, διάφορα ψυχοπιεστικά γεγονότα,

και το σχήμα συγκεκριμένων μερών του, όπως είναι

όπως ο θάνατος προσφιλούς προσώπου, αυξάνουν τον

το στήθος ή οι γοφοί, αποτελεί τον μοναδικό τρόπο

κίνδυνο για την εμφάνιση της διαταραχής.

αξιολόγησης της ελκυστικότητας. Για ορισμένες ασθε-

Το βουλιμικό επεισόδιο αρχικά είναι αιφνίδιο,

νείς είναι ο κεντρικός άξονας αξιολόγησης του εαυτού

αλλά με τον καιρό μπορεί να γίνεται και προγραμ-

Πίνακας 4.1

Συχνότερες επιπλοκές της νευρογενούς ανορεξίας.

Καρδιαγγειακό:

• υπόταση και ορθοστατική υπόταση

• βραδυκαρδία

• ακροκυάνωση

• Η.Κ.Γ με χαμηλά δυναμικά, παράταση του QT διαστήματος και αρρυθμίες

• καρδιακή ανακοπή

Νευρικό:

• δυσκολίες στη συγκέντρωση, την προσοχή, τη μνήμη

• οργανικό ψυχοσύνδρομο και σπανιότερα επιληπτικές κρίσεις

• εικόνα ψευδοατροφίας με αναστρέψιμη διεύρυνση των κοιλιών

• “μυοπάθεια” λόγω έλλειψης μαγνησίου, ασβεστίου και φωσφόρου

Ενδοκρινικό:

• λόγω της μείωσης του λιπώδους ιστού διακόπτεται ο μεταβολικός κύκλος των οιστρογόνων με αποτέλεσμα

ο ρυθμός έκκρισης των γοναδοτροπινών από την υπόφυση να επιστρέφει στα προεφηβικά επίπεδα και έτσι

να εμφανίζεται αμηνόρροια

• μείωση της μάζας του μαστού

• μείωση των επιπέδων των ενεργών κλασμάτων των θυροειδικών ορμονών και αύξηση των ανενεργών

• αύξηση των επιπέδων της κορτιζόλης

• υπογλυκαιμία

• υπερχοληστεριναιμία

• υποθερμία

• μείωση των επιπέδων της λεπτίνης

Πεπτικό:

• μείωση της γαστρικής και εντερικής κινητικότητας με αποτέλεσμα δυσπεψία και αίσθημα κορεσμού

δυσανάλογο με το μέγεθος του γεύματος

• δυσκοιλιότητα

Μυοσκελετικό:

• ο περιορισμός της τροφής σε συνδυασμό με τη χαμηλή συγκέντρωση των οιστρογόνων και την

υπερκορτιζολαιμία οδηγεί σε μείωση της οστικής μάζας

• αναστολή της αύξησης του ύψος στις νεαρές εφήβους και εμφάνιση οστεοπόρωσης

Δέρμα:

• ξηρότητα του δέρματος

• υπέρχρωση λόγω υπερκαροτιναιμίας (οφειλόμενη στον μειωμένο ηπατικό καταβολισμό της καροτένης)

• υπερτρίχωση με λεπτές, άχρωμες τρίχες που εμφανίζονται κυρίως στην πλάτη, την κοιλιακή χώρα και τον

πήχη (lanugo)

Αιμοποιητικό:

• λευκοπενία

• ήπια αναιμία

• θρομβοκυτοπενία

Ουροποιητικό:

• νυκτουρία

• συχνουρία

143

Εφηβεία

ματισμένα, κυρίως τις απογευματινές και βραδινές

για τον εαυτό της, γιατί δεν κατάφερε να συγκρατη-

ώρες. Η ασθενής προτιμά να τρώει βουλιμικά μόνη

θεί, και έτσι ανανεώνει την απόφασή της να ξεκινήσει

της και συχνά οι γονείς αργούν να αντιληφθούν την

ξανά τη δίαιτα με την υπόσχεση στον εαυτό της ότι

ύπαρξη της διαταραχής. Κατά τη διάρκεια του βουλι-

αυτή τη φορά θα τα καταφέρει.

μικού επεισοδίου η ασθενής νιώθει την ακατανίκητη

Οι συχνότερες ιατρικές επιπλοκές της νευρογενούς

επιθυμία να φάει πολύ, με συνέπεια να καταναλώνει

βουλιμίας προέρχονται από τους εμέτους και συνοψί-

τρώγοντας γρήγορα, σημαντικές ποσότητες τροφής.

ζονται στον Πίνακα 4.2.

Συνήθως επιλέγονται τροφές που έχουν έντονη γεύση,

Όπως και στην ψυχογενή ανορεξία, η τακτική πα-

πολλές θερμίδες και απαγορεύονται αυστηρά κατά τη

ρακολούθηση των ηλεκτρολυτών και κυρίως του κα-

διαιτητική φάση. Τα επεισόδια μπορεί να είναι καθη-

λίου και του νατρίου είναι αναγκαία για να αποφευ-

μερινά ή σποραδικά μέσα στην εβδομάδα. Αν και πολ-

χθούν επικίνδυνες καρδιολογικές επιπλοκές.

λές ασθενείς περιγράφουν το βουλιμικό επεισόδιο με

Η διαφορική διάγνωση θα γίνει αρχικά από σω-

θετικό τρόπο, δηλαδή ως μια στιγμή της ζωής τους που

ματικές παθήσεις που μπορούν να προκαλέσουν βου-

δραπετεύουν από την καθημερινότητα και τους περι-

λιμική συμπεριφορά, όπως είναι επιληπτικού τύπου

ορισμούς, ο έντονος φόβος της αύξησης του βάρους

ισοδύναμα και όγκοι του εγκεφάλου.

χαρακτηρίζει το σύνολο των ασθενών.

Αν ο κλινικός και παρακλινικός έλεγχος αποκλεί-

Οι καθαρτικές συμπεριφορές και κυρίως ο έμε-

σει τα οργανικά αίτια των συμπτωμάτων η διαφορι-

τος, ακολουθούν το τέλος της βουλιμίας ή γίνονται

κή διάγνωση περιλαμβάνει επίσης τον υπερφαγικό/

ακόμα και στα ενδιάμεσα του επεισοδίου για να κε-

καθαρτικό τύπο της νευρογενούς ανορεξίας όπου το

νωθεί το περιεχόμενο του στομάχου. Ο έμετος προκα-

σωματικό βάρος είναι χαμηλό και υπάρχει αμηνόρ-

λείται πολλές φορές με ερεθισμό της υπερώας με το

ροια καθώς και την υπερφαγική διαταραχή όπου δεν

δάκτυλο του χεριού ή κάποιο αντικείμενο μέχρι να

υπάρχει αντιρροπιστική του βουλιμικού επεισοδίου

βεβαιωθεί η ασθενής ότι έχει πλήρως απαλλαγεί από

συμπεριφορά. Τέλος, μη προκλητοί έμετοι ή άγχος στο

την «τοξική» τροφή. Ο έμετος, αν και καθησυχάζει

να φάει κανείς σε δημόσιο χώρο μπορεί να συνοδεύ-

την ασθενή προσωρινά από το φόβο της αύξησης του

ουν αγχώδεις διαταραχές όπως η κοινωνική φοβία.

βάρους, μακροπρόθεσμα αυξάνει τη δυσφορία της

Πίνακας 4.2

Συχνότερες επιπλοκές της νευρογενούς βουλιμίας.

Ηλεκτρολύτες:

• υποκαλιαιμία

• υπονατριαιμία

• υποχλωριαιμική αλκάλωση

• υπομαγνησιαιμία

• σπανιότερα υπερφωσφαταιμία

Μυϊκές:

• οι ηλεκτρολυτικές διαταραχές μπορεί να προκαλέσουν μυοπάθεια των σκελετικών μυών με συνοδό αύξηση

της κρεατινίνης του ορού

Νεφρολογικές:

• η αύξηση της κρεατινίνης λόγω της χρόνιας υποκαλιαιμίας μπορεί να οδηγήσει σε νεφροπάθεια ή ακόμα

και σε χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

Καρδιολογικές:

• η υποκαλιαιμία προκαλεί παράταση του διαστήματος QT, αρρυθμία ή και αιφνίδιο θάνατο λόγω ανακοπής

• σπανιότερα παρατηρείται καρδιομυοπάθεια από την κατάχρηση ιπεκακουάνας για την πρόκληση εμέτου

Γαστρεντερικές:

• διόγκωση των σιελογόνων αδένων και ειδικότερα των παρωτίδων λόγω των αυτοπροκαλούμενων εμέτων

• λόγω της συχνής έκθεσης του οισοφάγου στο γαστρικό υγρό παρατηρείται οισοφαγίτιδα που μπορεί

σπανιότερα να οδηγήσει σε ρήξη του οισοφάγου (σύνδρομο Boerhove) ή ακόμα και δημιουργία οισοφάγου

Barett

• γαστρίτιδα και σπανιότερα γαστρορραγία

• δυσκοιλιότητα έως και απώλεια του εντερικού περισταλτισμού λόγω της αφυδάτωσης, της υποκαλιαιμίας

και κυρίως λόγω της χρόνιας κατάχρησης καθαρτικών

Δερματολογικές:

• αλλοιώσεις του δέρματος και ειδικότερα ουλές στη ράχη της άκρας χειρός λόγω της χρήσης των δακτύλων

για την πρόκληση του εμέτου (σημείο του Russel)

Οδοντιατρικές:

• διαβρώσεις της οδοντικής επιφάνειας και προοδευτική καταστροφή τους λόγω της επαφής τους με τα

γαστρικά υγρά

Γυναικολογικές:

• αυξημένη πιθανότητα για υπερέμεση κύησης (Ηyperemesis gravidum)

• διαταραχές στην έμμηνο ρύση έως και αμηνόρροια

144

Εφηβεία

Στον Πίνακα 4.3 αναγράφονται τα χαρακτηριστι-

έντονων ενδοοικογενειακών συγκρούσεων. Επιπλέον,

κά που διαφοροποιούν την ψυχογενή ανορεξία από

το σύντομο χρονικό διάστημα μεταξύ της έναρξης της

την ψυχογενή βουλιμία.

νόσου και της έναρξης της θεραπείας είναι από τους

πλέον σημαντικούς προγνωστικούς δείκτες, επομένως

Παραπομπή για παιδοψυχιατρική αντιμετώπι-

ση

ο παιδίατρος πρέπει άμεσα να συμβουλέψει και να

παραπέμψει την οικογένεια στην αναζήτηση βοήθειας

Από τους ασθενείς με ψυχογενή ανορεξία περίπου το

από παιδοψυχίατρο.

47% παρουσιάζει πλήρη ανάρρωση, το 33% μερική

Η πρόγνωση της ψυχογενούς βουλιμίας είναι κα-

ύφεση, ενώ το 20% μεταπίπτει στη χρονιότητα. Το βά-

λύτερη από την αντίστοιχη της ανορεξίας. Το 70% των

ρος αποκαθίσταται στο 60% των ασθενών, η έμμηνος

ασθενών αναρρώνουν από την πάθηση, το 20% πα-

ρήση στο 57% και οι διατροφικές συνήθειες στο 47%.

ραμένουν με υποκλινικά συμπτώματα, ενώ στο 10% η

Αν και υπάρχουν δυσκολίες στον ακριβή καθορισμό

συμπτωματολογία δεν υποχωρεί. Η θνησιμότητα της

της θνησιμότητας από την ψυχογενή ανορεξία, έχει

ψυχογενούς βουλιμίας είναι πολύ μικρή και υπολογί-

υπολογιστεί ότι ανέρχεται στο 6–10% των ασθενών

ζεται στο 0.4% των ασθενών ανά δεκαετία νόσησης.

ανά δεκαετία διάρκειας της νόσου. Ο θάνατος προ-

Φαίνεται ότι η βραχύτερη διάρκεια της νόσου μέχρι

έρχεται κυρίως από τις καρδιολογικές επιπλοκές του

την έναρξη της θεραπείας, η απουσία συννοσηρότη-

υποσιτισμού, ενώ έως και 45% των θανάτων μπορούν

τας με διαταραχή προσωπικότητας αποτελούν θετι-

να οφείλονται σε αυτοκτονία. Τα παραπάνω ποσοστά

κούς προγνωστικούς παράγοντες.

κατατάσσουν την ψυχογενή ανορεξία στις πλέον επι-

κίνδυνες ψυχικές παθήσεις για τη ζωή.

Όταν αναφερόμαστε στις διαταραχές πρόσληψης

τροφής, η παραπομπή της εφήβου και της οικογέ-

Κακοί προγνωστικοί δείκτες είναι η παρουσία κα-

νειάς της σε θεραπεία είναι ιδιαίτερα σημαντική αφού

ταναγκαστικών στοιχείων στην προνοσηρή προσωπι-

η ψυχογενής ανορεξία και βουλιμία απειλούν άμεσα

κότητα της ασθενούς, οι φόβοι ψυχολογικής ωρίμαν-

τη ζωή. Ο ρόλος του παιδιάτρου είναι κρίσιμος στον

σης, τα βουλιμικά επεισόδια, οι αυτοπροκαλούμενοι

αρχικό εντοπισμό και διευκρίνιση της παθολογίας και

έμετοι καθώς και η χρόνια πορεία της διαταραχής. Ως

στη συνέχεια στην κατάλληλη παραπομπή στον παι-

καλοί προγνωστικοί δείκτες αναφέρονται η παρου-

δοψυχίατρο. Στη συνέχεια απαιτείται η στενή και σε

σία οιστριονικών στοιχείων στην προσωπικότητα του

συμφωνία συνεργασία τους για την αντιμετώπιση και

ατόμου και η πρώιμη έναρξη της νόσου στην εφηβεία.

παρακολούθηση.

Επίσης, καλός προγνωστικός δείκτης είναι η απουσία

Πίνακας 4.3

χαρακτηριστικά ψυχογενούς ανορεξίας και βουλιμίας.

Χαρακτηριστικά της ψυχογενούς ανορεξίας

Χαρακτηριστικά της ψυχογενούς βουλιμίας

Η ασθενής προτιμά να προετοιμάζει μόνη της το φαγητό της έτσι

Η ασθενής προτιμά να τρώει βουλιμικά μόνη της.

ώστε να είναι σίγουρη ότι είναι διαιτητικός ο τρόπος μαγειρέματός

του.

Κόβει το φαγητό σε μικρά κομματάκια και πολλές φορές χρειάζεται Καταναλώνει τρώγοντας γρήγορα, σημαντικές ποσότητες τροφής.

ιδιαίτερα μεγάλο χρονικό διάστημα για να το καταναλώσει.

Κάποιες φορές μασά το φαγητό ώστε να υπάρχει η γευστική

Συνήθως επιλέγονται τροφές που έχουν έντονη γεύση, πολλές

απόλαυση και στη συνεχεία το φτύνει ώστε να μην υπάρχει

θερμίδες και απαγορεύονται αυστηρά κατά τη διαιτητική φάση.

πρόσληψη θερμίδων.

Οι μερίδες είναι συνήθως μικρές, τα γεύματα αραιά και στα

Οι καθαρτικές συμπεριφορές και κυρίως ο έμετος ακολουθούν

μεσοδιαστήματα καταναλώνονται ροφήματα χωρίς θερμίδες ή και

το τέλος της βουλιμίας ή γίνονται ακόμα και στα ενδιάμεσα του

τσίχλες σε μεγάλη ποσότητα.

επεισοδίου.

Πολλές φορές παρατηρούμε υπερενασχόληση της ασθενούς με τη

Ο έμετος προκαλείται πολλές φορές με ερεθισμό της υπερώας με το

μαγειρική χωρίς όμως εκείνη να δοκιμάζει τα φαγητά που ετοιμάζει. δάκτυλο του χεριού ή κάποιο αντικείμενο.

Πολύωρη γυμναστική και γενικότερα αυξημένη σωματική

Προκλητός έμετος με τη λήψη κατάλληλου φαρμακευτικού

δραστηριότητα.

σκευάσματος.

Στέρηση του ύπνου με τη λήψη ψυχοδιεγερτικών ή λήψη

Παρατηρείται κατάχρηση καθαρτικών και σπανιότερα διουρητικών.

θυροειδικών ορμονών για να αυξηθεί η ημερήσια θερμιδική

κατανάλωση.

145

Εφηβεία

Συμβουλευτική οικογένειας και θεραπευτική

χοκοινωνική επανένταξη του ασθενούς. Συνήθως τα

αντιμετώπιση

ενδονοσοκομειακά ψυχοθεραπευτικά προγράμματα

Είναι ιδιαίτερα σημαντικό, οι γονείς των εφήβων που

χρησιμοποιούν περισσότερες από μια ψυχοθεραπευ-

πάσχουν από ψυχογενή ανορεξία ή βουλιμία, να εί-

τικές προσεγγίσεις. Η νοσηλεία έχει μακρά διάρκεια

ναι ενήμεροι για τη φύση και τους κινδύνους των δι-

και ολοκληρώνεται όταν ο ασθενής φτάσει σε Δείκτη

αταραχών πρόσληψης τροφής. Η άμεση και έγκαιρη

Μάζας Σώματος (ΒΜΙ) 18,5–20. Η έξοδος από το νο-

θεραπεία αποτελεί κλειδί για την αντιμετώπισή τους,

σοκομείο σε χαμηλότερο βάρος βρέθηκε να σχετίζεται

ενώ κρίσιμο ρόλο παίζει και το είδος της θεραπείας

με χειρότερη μετανοσοκομειακή πορεία.

που θα ακολουθήσει η ασθενής, καθώς η κατάλληλη

Η αναγκαστική, μέσω νομικής οδού, εισαγωγή στο

θεραπεία δεν είναι πάντα η ίδια για όλους.

νοσοκομείο αποφασίζεται μόνο αν η ζωή του ασθενούς

Για τη θεραπεία των διαταραχών πρόσληψης τρο-

βρίσκεται σε κίνδυνο. Στόχοι είναι κυρίως η σίτιση, η

φής έχουν προταθεί τρεις μορφές θεραπείας: η ενδο-

ιατρική σταθεροποίηση, η ψυχολογική στήριξη του

νοσοκομειακή θεραπεία, η αντιμετώπιση σε κέντρα

ασθενούς και λιγότερο η ψυχοθεραπεία στην οποία

ημέρας και η εξωνοσοκομειακή θεραπεία, που είναι

συνήθως ο ασθενής αρνείται να δεσμευτεί.

και η περισσότερο διαδεδομένη.

Οι διαταραχές πρόσληψης τροφής αποτελούν ένα

Τα θεραπευτικά μέσα περιλαμβάνουν τόσο τη φαρ-

δύσκολο θεραπευτικό εγχείρημα, αφού πολλές φο-

μακοθεραπεία όσο και τις ψυχολογικές θεραπείες.

ρές οι ασθενείς αρνούνται να συνεργαστούν και να

Η φαρμακοθεραπεία των διαταραχών διατροφής

αναγνωρίσουν την ύπαρξη της νόσου. Η σημασία του

αφορά στη χορήγηση αντικαταθλιπτικών. Αν και τα

ρόλου του παιδιάτρου, που είναι ο γιατρός με τη με-

αντικαταθλιπτικά έχουν δοκιμαστεί εκτεταμένα, δεν

γαλύτερη, συνεχή και μακρόχρονη σχέση με την οι-

έχει βρεθεί να έχουν οποιαδήποτε ευεργετική δράση

κογένεια, εκτός από την ιατρική του συμμετοχή στη

στη θεραπεία της ψυχογενούς ανορεξίας. Η δράση

θεραπεία, αναδεικνύεται καθοριστικός κι από τη συμ-

των αντικαταθλιπτικών στις βουλιμικές συμπεριφορές

βολή του στην πραγμάτωση των καλών προγνωστικών

είναι ανεξάρτητη της βελτίωσης της διάθεσης, η δε

παραγόντων που είναι, η έγκαιρη παρέμβαση, η υπο-

προτεινόμενη δοσολογία είναι μεγαλύτερη από αυτήν

μονή αλλά και η δέσμευση του ασθενή και της οικογέ-

της κατάθλιψης. Η αποτελεσματικότητα των αντικα-

νειάς του στη θεραπεία.

ταθλιπτικών είναι μικρότερη της γνωσιακής συμπερι-

φορικής ψυχοθεραπείας, ενώ το θετικό τους αποτέλε-

Ψυχώσεις

σμα φαίνεται ότι χάνεται με την πάροδο των μηνών

Οι ψυχωσικές διαταραχές της εφηβείας μπορούν να

ακόμα και αν συνεχίζεται η χορήγηση του φαρμάκου.

ταξινομηθούν σε τρεις βασικές κατηγορίες.

Η ψυχοθεραπεία ασθενούς που πάσχει από διατα-

Στην πρώτη κατηγορία περιλαμβάνονται οι ψυ-

ραχή πρόσληψης τροφής και ιδιαίτερα από ψυχογενή

χώσεις της παιδικής ηλικίας όπως εξελίσσονται

ανορεξία, παρουσιάζει αρκετές δυσκολίες. Αυτό οφεί-

στην εφηβεία. Στη δεύτερη περιλαμβάνεται η ψυ-

λεται στη φύση των συμπτωμάτων, που είναι σύντονη

χωσική κρίση της εφηβείας και στην τρίτη οι σχι-

με το “εγώ”, την αλληλεπίδραση των ιατρικών συνε-

ζοφρενικές και συναισθηματικές ψυχώσεις.

πειών του υποσιτισμού με την ψυχική κατάσταση του

Ο όρος ψύχωση, υποδηλώνει μια σοβαρή διαταρα-

ασθενούς, τα έντονα ελλείμματα στη συγκρότηση του

χή της αντίληψης της πραγματικότητας στον έφηβο

εαυτού και τέλος τις ισχυρές εσφαλμένες πεποιθήσεις

που εκδηλώνεται με ειδικά παθολογικά σημεία (δια-

σχετικά με τη διατροφή και το βάρος που χαρακτη-

ταραχή της σκέψης, ψευδαισθήσεις, παραληρηματι-

ρίζουν τους ανορεκτικές ασθενείς. Οι ψυχολογικές

κές ιδέες).

θεραπείες που εφαρμόζονται είναι συνήθως: η ψυ-

Η γενική χρήση του όρου καλύπτει μια σειρά ειδι-

χοεκπαίδευση, η οικογενειακή θεραπεία, η γνωσια-

κών νοσολογικών κατηγοριών και δεν πρέπει να ταυ-

κή-συμπεριφορική θεραπεία, η ψυχοδυναμική ψυχο-

τίζεται με αυτές, ούτε να συγχέεται με μία από αυτές,

θεραπεία και η διαπροσωπική θεραπεία.

π.χ. τη σχιζοφρενική διαταραχή.

Η ενδονοσοκομειακή θεραπεία απευθύνεται κυ-

Κατά τη διάρκεια της εφηβείας η συχνότητα των

ρίως σε ανορεκτικούς και σπανιότερα σε βουλιμι-

ψυχωσικών διαταραχών αυξάνει σημαντικά και η συ-

κούς ασθενείς, όταν απειλείται η ζωή τους ή/και όταν

μπτωματολογία τους θεωρείται ότι προσομοιάζει με

υπάρχει αδυναμία εξωνοσοκομειακής αντιμετώπισης.

εκείνη των ενηλίκων.

Οι στόχοι της θεραπείας είναι η επανασίτηση του

ασθενούς, η αντιμετώπιση των ιατρικών επιπλοκών

Ψυχωσική κρίση της εφηβείας

της ανορεξίας, η ψυχοθεραπευτική αντιμετώπιση της

Η ψυχωσική κρίση της εφηβείας είναι μια εξ ορισμού

διαταραχής, η θεραπεία οικογένειας και τέλος η ψυ-

οξεία βραχεία ψυχωτική αντίδραση στα αναπτυξιακά

146

Εφηβεία

άγχη αυτής της περιόδου. Αφορούν τις ψυχολογικές

είναι σε αδυναμία να τον περιέξει και να αντεπεξέλ-

αλλαγές που συνδέονται αφ’ ενός με τη σεξουαλική

θει στις απαιτήσεις του. Γι’ αυτό ουσιώδες μέρος της

ανάπτυξη και αφ’ ετέρου με τις αυξημένες απαιτήσεις

θεραπευτικής προσπάθειας κατευθύνεται προς τους

για ανεξαρτησία.

γονείς.

Θεωρείται ότι όταν οι ψυχολογικές ανάγκες συνδυ-

Η χρήση των ψυχοφαρμάκων γίνεται για την ανα-

άζονται με ένα πιεστικό εξωτερικό περιβάλλον σ’ έναν

κούφιση από τα συμπτώματα.

έφηβο με ευάλωτο εγώ, αδύναμο να αντιμετωπίσει τις

απαιτήσεις τους, τότε επέρχεται η ψυχωτική κατάρ-

Σχιζοφρένεια

ρευση.

Η σχιζοφρένεια χαρακτηρίζεται από ειδικές διαταρα-

Η έναρξη των συμπτωμάτων είναι πάντοτε οξεία,

χές στη σκέψη, την αντίληψη και το συναίσθημα.

σαν «κεραυνός σε καθαρό ουρανό» και πολύ συχνά

Από την εποχή του Kraepelin αναγνωρίστηκε η

αναγνωρίζεται ένας διακριτός εκλυτικός παράγοντας

πρώιμη έναρξη της στην εφηβεία. Ειδικότερα για τους

π.χ. πρώτη σεξουαλική εμπειρία, ακαδημαϊκή αποτυ-

άνδρες η έναρξη προσδιορίζεται μεταξύ 15 και 24 χρό-

χία, περιστασιακή χρήση τοξικών ουσιών.

νων και για τις γυναίκες μεταξύ 25 και 34 χρόνων.

Συνήθως παρατηρείται μια αλλαγή στη συμπε-

Η σχιζοφρένεια με έναρξη στην εφηβεία μεταξύ

ριφορά που εκδηλώνεται με επιθετικότητα. Τα όρια

των 13 και 18 χρόνων, αναφέρεται ως σχιζοφρένεια

ανάμεσα στην πραγματικότητα και το φανταστικό

με πρώιμη έναρξη (ΣΠΕ) και πριν από τα 13 χρό-

χάνονται. Ταυτόχρονα το ίδιο συμβαίνει και με την

νια, ως σχιζοφρένεια με πολύ πρώιμη έναρξη

αίσθηση των ορίων του σώματος. Διαμορφώνεται μια

(ΣΠΠΕ) και θεωρείται πολύ σπάνια.

συγχυτικο-διεγερτική κατάσταση. Ο έφηβος αισθά-

Τα σύγχρονα ταξινομητικά συστήματα DSM-IV και

νεται ότι η βασική δομή του εγώ καταρρέει και προ-

ICD-10 δεν αναγνωρίζουν ποιοτικές διαφορές ανάμε-

σπαθεί να καταλάβει τι του συμβαίνει καταφεύγοντας

σα στη σχιζοφρένεια των ενηλίκων και εκείνη με την

σε παραληρηματικές μορφοποιήσεις. Το παραλήρημα

πρώιμη έναρξη στην εφηβεία. Στην κλινική πράξη δια-

είναι χαρακτηριστικά ασυστηματοποίητο και πολυ-

κρίνονται οι κάτωθι μορφές σχιζοφρένειας:

θεματικό, με ασύνδετες μεταξύ τους ιδέες μεγαλείου,

● Η παρανοϊκή με κύριο σύμπτωμα το παραλήρη-

επίδρασης, αποπροσωποίησης, μυστικιστικές ή ζηλο-

μα.

τυπικές.

● Η κατατονική στην οποία επικρατούν τα συ-

Οι παραισθήσεις και οι παθολογικοί ερμηνευτικοί

μπτώματα από την ψυχοκινητική σφαίρα.

μηχανισμοί είναι συνηθισμένοι και κυριαρχούν στην

● Η αποδιοργανωτική ή ηβηφρενική όπου πα-

κλινική εικόνα, αφήνοντας τις πολλαπλού χαρακτήρα

ρατηρούνται εκσεσημασμένες διαταραχές της

ψευδαισθήσεις, όταν υπάρχουν, σε δεύτερο πλάνο. Οι

σκέψης και του συναισθήματος.

διαταραχές του συναισθήματος χαρακτηρίζονται από

● Η αδιαφοροποίητη που χαρακτηρίζεται από

αστάθεια και κυμαίνονται από το έντονο άγχος, τον

ποικιλία μη διαφοροποιημένων συμπτωμάτων.

πανικό και τη διέγερση στην πλήρη συναισθηματική

● Η απλή με βραδεία και ύπουλη έναρξη και εξέ-

επιπέδωση και αδράνεια. Απουσιάζουν τα φυσικά συ-

λιξη.

μπτώματα.

● Η υπολειμματική με τη συνεχή παρουσία συ-

Η διάγνωση στηρίζεται στην αιφνίδια έναρξη, στην

μπτωμάτων και τη χρόνια περιορισμένη λει-

ύπαρξη εκλυτικού παράγοντος, στη γρήγορη εναλλα-

τουργικότητα.

γή των συμπτωμάτων και στη βραχεία διάρκεια.

Οι ανωτέρω μορφές δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς

Η διαφορική διάγνωση χρειάζεται να γίνει από

στην ΣΠΕ αν και παραδοσιακά η ΣΠΕ θεωρείται λαν-

υστερικές καταστάσεις (αποσχιστικού τύπου) και από

θασμένα, ταυτόσημη με την ηβηφρένεια.

τη σχιζοφρένεια πρώιμης έναρξης. Μεγάλη προσοχή

χρειάζεται πριν τεθεί με βεβαιότητα η διάγνωση, γιατί

Τα συμπτώματα της σχιζοφρένειας διακρίνονται

έχει αποδειχθεί ότι ένας άλλοτε άλλος αριθμός περι-

σε θετικά και αρνητικά.

πτώσεων εξελίσσεται σε σχιζοφρένεια.

Τα θετικά είναι οι παραληρηματικές ιδέες, το πα-

Η πρόγνωση θεωρείται καλή με γρήγορη επάνοδο

ραλήρημα, οι ψευδαισθήσεις, οι διαταραχές της σκέ-

στη λειτουργικότητα που είχε πριν νοσήσει.

ψης, η ψυχοκινητική διέγερση και η καχυποψία, ενώ

στα αρνητικά περιλαμβάνονται το επίπεδο ή/και

Η θεραπεία έχει τον χαρακτήρα του επείγοντος και

απρόσφορο συναίσθημα, η ανηδονία, η απάθεια και η

εστιάζει στη διαμόρφωση συνθηκών ασφάλειας για

κοινωνική απομόνωση.

τον έφηβο και απομάκρυνσης των εκλυτικών αιτίων.

Συνήθως η ψυχωτική κρίση του εφήβου εκδηλώνεται

Η ΣΠΕ χαρακτηρίζεται επιπλέον από την αποδιορ-

στα πλαίσια ενός οικογενειακού περιβάλλοντος που

γάνωση των ψυχικών λειτουργιών, που είναι το ανα-

147

Εφηβεία

πτυξιακό αποτέλεσμα της σχιζοφρένειας στην εφη-

● Την περιοδική ψύχωση της εφηβείας στα κορί-

βεία.

τσια που χαρακτηρίζεται από την παροδική εμ-

Ειδικότερα, στην εφηβεία οι παραληρητικές ιδέες

φάνιση παραληρητικών ιδεών, ψευδαισθήσεων

συνηθέστερα, αφορούν το σώμα του εφήβου και μπο-

και αποπροσανατολισμού πριν από την έμμηνο

ρεί να έχουν μεγαλομανιακό, θρησκευτικό ή φιλοσο-

ρύση.

φικό περιεχόμενο.

● Τις συναισθηματικές ψυχώσεις όταν συνοδεύο-

Οι ψευδαισθήσεις αποτελούν το σταθερότερο ανα-

νται από ψευδαισθήσεις, παραληρητικές ιδέες

φερόμενο σύμπτωμα, αλλά όταν υπάρχουν από μόνες

και διαταραχή της σκέψης.

τους, δεν προδικάζουν την πορεία προς την ψύχωση.

Υπάρχει σημαντική αλληλοεπικάλυψη της κλινικής

Οι διαταραχές της σκέψης αναφέρονται σε ποσο-

εικόνας, πράγμα που οδηγεί πολύ συχνά να διαγιγνώ-

στό 40–80%. Σε αντίθεση με τους ενήλικες, η ασυναρ-

σκονται η μανία και η μείζονα κατάθλιψη ως σχιζο-

τησία και η φτώχεια του περιεχομένου δεν παρατη-

φρένεια, όταν το πρώτο τους επεισόδιο εμφανίζεται

ρούνται συχνά, και επικρατούν η μαγική σκέψη και η

στην εφηβεία. Οι διαγνωστικοί κανόνες των σύγχρο-

χάλαση του συνειρμού. Το συναίσθημα, πολύ συχνά,

νων ταξινομητικών συστημάτων δεν βοηθούν προκει-

είναι επίπεδο ή/και απρόσφορο.

μένου να διαφοροδιαγνωστούν αυτές οι καταστάσεις

Τα κατατονικά συμπτώματα π.χ. ακινησία, παρά-

στα παιδιά και τους εφήβους. Στην κλινική πράξη εί-

δοξη κινητικότητα, κηρώδης ακαμψία κ.ά. είναι εξαι-

ναι η εξέλιξη της νόσου που θα θέσει την οριστική διά-

ρετικά σπάνια.

γνωση, ενώ ένας αριθμός ασθενών θα λάβει ως τελική

Τα αρνητικά συμπτώματα αναφέρονται στη μεί-

διάγνωση αυτή της σχιζοσυναισθηματικής ψύχωσης.

ωση της λειτουργικότητας του εφήβου. Τα κυριότερα

Οι σύγχρονες απόψεις δέχονται ότι υπάρχει συνέ-

είναι το αμβλύ συναίσθημα, η συναισθηματική από-

χεια ανάμεσα στην εφηβική και τη σχιζοφρένεια των

συρση, η απάθεια, η κινητική απόσυρση, η έλλειψη

ενηλίκων. Η πορεία είναι κυμαινόμενη με κάθε επει-

αυθορμητισμού, η δυσκολία στην αφηρημένη σκέψη

σόδιο να χαρακτηρίζεται συνήθως από τρεις φάσεις:

και ο στερεότυπος τρόπος σκέψης. Δυστυχώς, παρά

α) πρόδρομη β) ενεργό και γ) σε αποδρομή, που ακο-

την προφανή αναπτυξιακή σημασία τους για τον έφη-

λουθούνται από υπολειμματικές περιόδους ύφεσης

βο, δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς. Στην οξεία μορφή

των συμπτωμάτων. Γενικά η ΣΠΕ θεωρείται χειρότε-

της νόσου τα αρνητικά συμπτώματα έχουν συνδεθεί

ρης πρόγνωσης με συνηθέστερο χαρακτηριστικό την

με το καλοήθες οικογενειακό ιστορικό και την καλύτε-

προϊούσα λειτουργική έκπτωση του ατόμου.

ρη πρόγνωση. Αντίθετα, η παρουσία χρόνιου αρνητι-

Η φτωχή πρόγνωση είναι ανεξάρτητη από το φύλο

κού συνδρόμου προδικάζει τη δυσμενή εξέλιξη και τη

αν και τα αγόρια που νοσούν είναι διπλάσια των κορι-

μόνιμη λειτουργική έκπτωση.

τσιών. Η προνοσηρή λειτουργικότητα και η σοβαρό-

Η αιτιολογία και η αιτιοπαθογένεια δεν δια-

τητα των θετικών συμπτωμάτων θεωρούνται ως οι πιο

χωρίζεται από εκείνη των ενηλίκων. Παρ’ όλα αυτά θα

αξιόπιστοι προγνωστικοί δείκτες.

πρέπει να σημειωθεί η σημασία της αλληλεπίδρασης

Μια σημαντική επιπλοκή είναι η αυτοκτονία. Το

των ψυχοκοινωνικών με τους βιολογικούς παράγοντες

ερώτημα εάν ο κίνδυνος για αυτοκτονία είναι μεγαλύ-

στην εμφάνιση και την πορεία της νόσου. Η σχιζοφρέ-

τερος στους σχιζοφρενικούς εφήβους από τους ενήλι-

νεια είναι συχνή στους “άστεγους” και “χωρίς οικογέ-

κες, δεν μπορεί να απαντηθεί, γιατί τα δεδομένα που

νεια εφήβους”. Σε πολλές περιπτώσεις ψυχοτραυματι-

υπάρχουν είναι ανεπαρκή.

κά γεγονότα προηγούνται της εμφάνισης της νόσου. Η

Η θεραπεία των σχιζοφρενικών εφήβων αποτελεί

παρουσία αρνητικών γεγονότων στις σχέσεις του εφή-

σημαντική πρόκληση για κάθε κλινικό, γιατί ακόμα

βου με την οικογένειά του, ιδιαίτερα μέσω αρνητικών

και στις περιόδους ύφεσης της νόσου, η αναπτυξιακή

συναισθηματικών εντάσεων και συμπεριφορών, έχει

εξέλιξη εξακολουθεί να είναι διαταραγμένη και να επη-

βρεθεί ότι συμβάλλουν στην υποτροπή και την κακή

ρεάζεται, τόσο από τη νόσο καθαυτή, όσο και από τις

πορεία της νόσου.

θεραπευτικές προσπάθειες για την αντιμετώπισή της.

Σύμφωνα με τα σύγχρονα ταξινομητικά συστήματα

Η στρατηγική του θεραπευτικού σχεδιασμού περι-

(DSM-IV και ICD-10), για τη διάγνωση της σχιζοφρέ-

λαμβάνει δύο άξονες:

νειας στην εφηβική ηλικία δεν προβλέπονται διαφο-

ρετικά διαγνωστικά κριτήρια από αυτά που χρησιμο-

α) Γενικά θεραπευτικά μέτρα

ποιούνται και για τους ενήλικες.

Η έμφαση δίνεται στην ακριβή εκτίμηση των αναγκών,

Η διαφορική διάγνωση θα γίνει από:

των ικανοτήτων και των αδυναμιών του εφήβου κάτω

από την επίδραση της νόσου, έτσι ώστε να μειώσουμε

● Το οργανικό ψυχοσύνδρομο, που μπορεί να

τον ψυχικό πόνο και να βοηθήσουμε την προσαρμογή

προέλθει από την κατάχρηση τοξικών ουσιών.

148

Εφηβεία

του στις κοινωνικές απαιτήσεις π.χ. σχολείο. Επίσης

μέση εφηβεία. Στην εφηβεία δεν παρατηρείται δια-

χρειάζεται να αντιμετωπισθούν οι ψυχικές ανάγκες

φορά ανάμεσα στα φύλα, όπως στην παιδική ηλικία,

της οικογένειας και οι σχέσεις μέσα σ’ αυτήν.

όπου υπερτερούν τα αγόρια.

Β) Ειδικά θεραπευτικά μέτρα

Οι έρευνες στον γενικό πληθυσμό δείχνουν ότι τις

τελευταίες δεκαετίες έχουμε σημαντική αύξηση των

1. Φαρμακοθεραπεία

συναισθηματικών διαταραχών στους εφήβους και

Στην κλινική πράξη χρησιμοποιούνται τα ίδια αντιψυ-

τους νέους ενήλικες. Το ίδιο συμβαίνει και με τους δεί-

χωτικά φάρμακα με τους ενήλικες. Δυστυχώς υπάρχει

κτες αυτοκτονίας.

έλλειψη επαρκούς και τεκμηριωμένης βιβλιογραφίας

Φαίνεται ότι διαφορετικοί αιτιολογικοί παράγο-

για τη χρήση τους στα παιδιά και τους εφήβους. Ιδι-

ντες συμβάλλουν μέσα από ένα τελικά κοινό ψυχοπα-

αίτερη προσοχή πρέπει να δίνεται στις παρενέργειες

θολογικό μονοπάτι στην εμφάνιση των συναισθηματι-

από τη χρήση τους στην ανάπτυξη του εφήβου τόσο

κών ψυχώσεων.

από σωματικής όσο και από ψυχολογικής πλευράς.

Η κλινική εικόνα κατά την εφηβεία εμφανίζει συ-

νηθέστερα οξεία έναρξη. Η διπολική διαταραχή συ-

2. Ψυχοθεραπεία

νήθως ξεκινάει με κατάθλιψη στην προ-εφηβεία και

Η ψυχοθεραπεία έχει υποστηρικτικό χαρακτήρα και

στη συνέχεια κατά την εφηβεία εμφανίζεται υπομανία

απευθύνεται τόσο στον έφηβο όσο και στους γονείς

ή μανία και παρουσιάζει μεικτά συμπτώματα και από

του. Εφαρμόζονται όλα τα μοντέλα ψυχοθεραπείας

τους δύο πόλους των συναισθηματικών διαταραχών.

(ψυχαναλυτικό, γνωσιακό, συστημικό).

Σταθερά ανευρίσκεται ότι περίπου 1 στους 5 εφήβους

3. Ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις

που έχει συναισθηματική διαταραχή ταυτόχρονα πα-

Θεωρούνται ιδιαίτερα χρήσιμες στην πρόληψη των

ρουσιάζει κατάχρηση ουσιών. Η κατάχρηση ουσιών

υποτροπών και οι πιο αποτελεσματικές είναι εκείνες

έχει να κάνει με φαρμακευτικές και άλλου είδους ου-

που εστιάζουν στη μείωση του εκφραζόμενου αρνητι-

σίες και όχι με αλκοόλ όπως στους ενήλικες.

κού συναισθήματος προς τον έφηβο.

Συνήθως συνυπάρχει αγχώδης διαταραχή, διατα-

ραχή συμπεριφοράς και διαταραχή προσωπικότητας.

4. νοσηλεία

Χρησιμοποιούνται τα ίδια διαγνωστικά κριτήρια

Η βραχεία νοσηλεία, υπό προϋποθέσεις, μπορεί να

με τους ενήλικες, παίρνοντας υπόψη τα χαρακτηριστι-

είναι χρήσιμη στο πρώτο επεισόδιο. Η μακροχρόνια

κά της ηλικίας.

νοσηλεία του παρελθόντος δεν θεωρείται σήμερα ότι

Η μέση διάρκεια του καταθλιπτικού επεισοδίου

μπορεί να αποτελεί την κύρια μορφή θεραπείας του

είναι 7–9 μήνες, ενώ για τη δυσθυμία είναι 3 χρόνια.

σχιζοφρενούς εφήβου. Αντίθετα οι μονάδες εφήβων

Αντίθετα, η μέση διάρκεια του μανιακού επεισοδίου

ημερήσιας νοσηλείας και απασχόλησης συνδεδεμένες

είναι συντομότερη και διαρκεί 3–4 μήνες.

με τις κοινοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας είναι πο-

Όσο νωρίτερα το πρώτο επεισόδιο τόσο χειρότερη

λύτιμες.

η πρόγνωση. Συνήθως υπάρχει υποτροπή και υψηλός

Συναισθηματικές ψυχώσεις

κίνδυνος ανάπτυξης διπολικής διαταραχής. Η πρό-

Μέχρι το 1970 οι συναισθηματικές ψυχώσεις στα

γνωση επιβαρύνεται από το γεγονός ότι η εμφάνιση

παιδιά και τους εφήβους δεν αναγνωρίζονταν σαν

συναισθηματικής διαταραχής στην εφηβεία γίνεται

επίσημη ψυχιατρική διάγνωση. Συνήθως δίνονταν οι

σε μία κρίσιμη φάση για την ανάπτυξη με επιβάρυν-

ακόλουθες διαγνώσεις: υπερκινητικό σύνδρομο, δια-

ση στη σχολική επίδοση, στις σχέσεις με τους συνο-

ταραχές συμπεριφοράς, σχιζοφρένεια.

μηλίκους και αύξηση του κινδύνου για χρήση ουσιών,

Από το 1980 και μετά η αύξηση του αριθμού των

αυτοκτονίας και ανάπτυξης διαταραχής προσωπικό-

αποπειρών αυτοκτονίας και αυτοκτονιών στο γενι-

τητας.

κό πληθυσμό και ιδιαίτερα στους εφήβους και νέους

Η δυσθυμική διαταραχή, όταν εμφανιστεί στην

ενήλικες οδήγησε στην έρευνα των συναισθηματικών

εφηβεία, στην ενήλικη ζωή θα εξελιχθεί σε μείζονα

ψυχώσεων στα παιδιά και τους εφήβους. Από τότε και

καταθλιπτική διαταραχή, ενώ η μείζων καταθλιπτική

μέχρι σήμερα έχουμε μια σταθερή αναγνώρισή τους.

διαταραχή σε διπολική διαταραχή.

Οι συναισθηματικές ψυχώσεις αυξάνουν από την

Η θεραπευτική αντιμετώπιση περιλαμβάνει:

προσχολική ηλικία στην εφηβεία. Σύμφωνα με ορι-

● Ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις (εκπαίδευση των

σμένες μελέτες οι συναισθηματικές ψυχώσεις απα-

γονέων, των παιδιών και των δασκάλων στην

ντούν από 0.3 % της νηπιακής ηλικίας, σε 1.8 % στη

αναγνώριση των συμπτωμάτων που σχετίζονται

λανθάνουσα περίοδο, για να φτάσουν στο 4.7 % στη

με τις συναισθηματικές διαταραχές).

149

Εφηβεία

● Νοσηλεία (όταν υπάρχει υψηλός άμεσος κίνδυ-

τους στην ενήλικη ζωή είναι πολύ μεγάλος και αφορά

νος για τη ζωή του εφήβου, όταν η οικογένεια

τις περισσότερες από αυτές.

δεν είναι σε θέση να ανταποκριθεί στις ανάγκες

Η έγκαιρη ανίχνευση των ψυχωτικών συμπτωμά-

της κατάστασης και όταν υπάρχει σοβαρό δια-

των από τον παιδίατρο και η κατάλληλη συνεργασία

γνωστικό πρόβλημα που δεν αντιμετωπίζεται

με τους γονείς επιτρέπουν την αποτελεσματική παρα-

διαφορετικά).

πομπή στον παιδοψυχίατρο. Αυτό βοηθάει στην έγκαι-

● Φαρμακοθεραπεία.

ρη και ακριβή διάγνωση του είδους και της φύσης του

● Ψυχολογικές θεραπείες.

συγκεκριμένου κάθε φορά ψυχωσικού συνδρόμου.

Στην κλινική πράξη, ο συνδυασμός σε εξατομικευ-

Γιατί μόνο τότε μπορούμε να πάρουμε τα πιο αποτε-

μένη βάση όλων ή μερικών από τις παραπάνω θερα-

λεσματικά θεραπευτικά αλλά και προληπτικά μέτρα.

πευτικές μεθόδους έχει τα καλύτερα αποτελέσματα.

Βιβλιογραφικές πηγές

Η μανία είναι δύσκολο να διαγνωστεί στην εφη-

1) American Academy of Pediatrics. Bright Futures

βεία γιατί τα συμπτώματά της επικαλύπτονται με συ-

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

μπτώματα άλλων διαταραχών, όπως οι διαταραχές

and Adolescents. Adolescence. Health supervision: 11

to 14 year, 15 to 17 year, 18 to 21 year visit. Διαθέσιμο

συμπεριφοράς, το υπερκινητικό σύνδρομο και η σχι-

στο: brightfutures.aap.org/3rd_Edition_Guidelines_

ζοφρένεια πρώιμης έναρξης.

and_Pocket_Guide.html

Από αναδρομικές μελέτες ασθενών με διπολική δι-

2) Dixon S., Stein M. Encounters with children. Pediatric

αταραχή διαπιστώθηκε ότι, ένα ποσοστό 15–20% από

behavior and development. 4th edition. 2006, Mosby,

Elsevier.

αυτούς είχε έναρξη της νόσου με μανιακό επεισόδιο

3) Blakemore SJ, Robbins TW. Decision-making in the

στην εφηβεία.

adolescent brain. Nat Neurosci. 2012; 15:1184–91.

Οι έφηβοι διαφέρουν από τους ενήλικες στα εξής:

4) Goldenring JM, Rosen D. Getting into adolescent heads:

an essential update. Contemp Pediatr. 2004; 21:64.

Οι ενήλικες παρουσιάζουν περισσότερο ιδέες με-

5) McIntosh N., Helms PJ. Forfar and Arneills Textbook

γαλείου, μειωμένο ύπνο, διαταραχή στη σκέψη, αλ-

of Pediatrics. 2008, Churchill Livingstone , Elsevier.

λαγή του σεξουαλικού τους ενδιαφέροντος (μείωση ή

6) Ν.Hayes. Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Τόμος Β, 1998,

αύξηση), επιθετική συμπεριφορά και παραληρητικές

εκδ. Ελληνικά Γράμματα.

ιδέες. Οι έφηβοι παρουσιάζουν περισσότερο καταθλι-

7) Ν. Ματσανιώτης, Θ. Καρπάθιος, Π. Νικολαΐδου. Επίτο-

πτικό συναίσθημα, μεγάλη τάση για αυτοκτονία, αυ-

μη Παιδιατρική. 2010, εκδ. Λίτσας.

ξημένη κινητική δραστηριότητα, αίσθημα κούρασης

8) Behrman RE., Kliegman RM., Jenson HB. Nelson

Textbook of Pediatrics, 17th Edition.2003, Elsevier

και υποχονδριακά ενοχλήματα. Γενικά, η εφηβική μα-

Health Sciences.

νία παρουσιάζει μεικτή συμπτωματολογία και λιγότε-

9) Centers for Disease Control and Prevention. Young

ρο συχνά έχει ψυχωτικά συμπτώματα.

Teens (12–14 years of age. Διαθέσιμο στο: www.cdc.

gov/ncbddd/childdevelopment/positiveparenting/

Θεωρείται ότι η εφηβική μανία έχει μεγαλύτερη

adolescence.html

γενετική επιβάρυνση απ’ ότι οι άλλες συναισθηματι-

10) Centers for Disease Control and Prevention. Teenagers

κές διαταραχές.

(15–17 years of age). Διαθέσιμο στο: www.cdc.gov/

Η θεραπεία του μανιακού επεισοδίου συνήθως θα

ncbddd/childdevelopment/positiveparenting/

adolescence2.html

αντιμετωπιστεί ενδονοσοκομειακά. Η νοσηλεία επι-

11) Εισαγωγή στην Παιδοψυχιατρική, Επιμ. Τσιάντης Ι.

τρέπει εκτός των άλλων και την καλύτερη διερεύνηση

2001, εκδ. Καστανιώτη.

και προετοιμασία του εφήβου για τη φαρμακευτική

12) Ψυχοκοινωνικές και βιολογικές ιδιαιτερότητες του

αγωγή που στηρίζεται κυρίως στα σταθεροποιητικά

εφήβου. Ο σύγχρονος ρόλος του παιδιάτρου, Στρογγυλό

της διάθεσης. Παράλληλα, εξασφαλίζονται οι προϋπο-

Τραπέζι, 2005, Παιδιατρική Θεραπευτική Ενημέρωση.

θέσεις συνεργασίας με την οικογένεια και τον έφηβο

Βιβλιογραφικές πηγές ειδικών

για τις διάφορες μορφές υποστηρικτικής ψυχοθερα-

παιδοψυχιατρικών θεμάτων

πείας και ψυχοπροφυλακτικές μεθόδους που θα εφαρ-

1) Κestenberg Ε. (1971), Les psychotherapies des

μοστούν εξωνοσοκομειακά προκειμένου να αποτρα-

adolescents. Confrontations psychiatriques, No 7,

181–197.

πούν οι υποτροπές της νόσου.

2) Steinberg D. (1987), Adolescent psychiatry, chapter 2, in

Ο ρόλος του παιδιάτρου

Derek Steinberg Basic Adolescent Psychiatry, Blackwell

Scientific Publications, Oxford, U.K.

Οι ψυχώσεις στην εφηβεία αποτελούν σοβαρό πρό-

3) World Health Organization (1965), Health Problems

βλημα γιατί εκτός από τη βαρύτητα της ψυχοπαθο-

of Adolescence: Report of a WHO Expert Committee.

λογίας αυτής καθ’ εαυτής, επηρεάζουν αρνητικά τη

WHO Technical Report Series No. 308. Geneva : WHO.

φυσιολογική ανάπτυξη του ατόμου σε μια κρίσιμη

4) Parry-Jones, LL. W. (1995), The future of adolescent

psychiatry, British Journal of Psychiatry, 166, 299–305.

αναπτυξιακή φάση. Επιπλέον, ο κίνδυνος συνέχισής

150

Εφηβεία

5) Copelant D.A. (1996), Adolescent psychiatry: present

Εκδόσεις ΒΗΤΑ. Αθήνα, σελ. 277–289.

status and future trends, International Journal of

22) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ Κ, Χαβάκη-Κοντα-

Adolescent Psychiatry, 77–86.

ξάκη Μ Ι. (2005) «Η κατάθλιψη της εφηβείας» στο Β.

6) Mανωλόπουλος, Σ. (1987), Η ψυχοσυναισθηματική

Π. Κονταξάκης, Μ. Ι. Χαβάκη-Κονταξάκη, ΓΝ Χριστο-

ανάπτυξη του εφήβου, κεφ. 3, στο Τσιάντης Γ, Μανωλό-

δούλου (επιμ) Προληπτική Ψυχιατρική και Ψυχική

πουλος Σ, επιμ. Σύγχρονα Θέματα Παιδοψυχιατρικής,

Υγιεινή, Εκδόσεις Βήτα, Αθήνα, σελ. 467–476.

τόμος Α΄, εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα.

23) Λαζαράτου Ε. Αναγνωστόπουλος Δ.Κ. (2010): «Η κα-

7) Blos P. (1962), Puberty and adolescence, chapter

τάθλιψη στην εφηβεία» στο Δ.Κ. Αναγνωστόπουλος, Α.

1, in Blos P, On Adolescence : A Psychoanalytic

Παπαγεωργίου-Βασιλοπούλου «Νοσηλευτική Ψυχικής

Interpretation, Free Press, New York.

Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου». Ιατρικές Εκδό-

8) Jaemmet PH. (1981), Peut-on Parler d’ une specificité de

σεις ΒΗΤΑ. Αθήνα, σελ. 325–336.

la psychopathologie de l’ adolescence ? L’ Information

24) Αναγνωστόπουλος Δ. (2008): «Η παραπτωματικότητα

Psychiatrique, Vol. 57, No 2, pp. 171–182.

των παιδιών και των εφήβων» στο Αθ. Δουζένης και

9) Offer D., Schonert-Reichl A.K. (1992), Debunking the

Λ. Λύκουρας «Ψυχιατροδικαστική». Έκδοση: Ιατρικές

myths of adolescence: Findings from recent research,

Εκδόσεις Π.Χ. Πασχαλίδης ΕΠΕ, Αθήνα, σελ. 173–183.

Journal of American Academy of Child and Adolescent

25) Αναγνωστόπουλος Δ.Κ. (2010): «Παραπτωματικότητα

Psychiatry, 31:6, 1003–1014.

στο παιδί και τον έφηβο» στο Δ.Κ. Αναγνωστόπου-

10) Rutter M., Graham P., Chadwick D.F. D. & Yule W.

λος, Α. Παπαγεωργίου-Βασιλοπούλου «Νοσηλευτική

(1976), Adolescent turmoil: fact of fiction. J. Child

Ψυχικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου». Ιατρικές

Psychol. Psychiatry, 17:35–56.

Εκδόσεις ΒΗΤΑ. Αθήνα, σελ. 345–354.

11) Pierce L., Klein H. (1982), A comparison of parent and

26) Λαζαράτου Ε. Αναγνωστόπουλος Δ.Κ. (2010): «Η εξέλι-

child perception of the child’s behavior. Behavioral

ξη των ψυχικών διαταραχών της παιδικής και εφηβικής

Disorders, 7:69–74.

ηλικίας στην ενήλικη ζωή» στο Δ.Κ. Αναγνωστόπου-

12) Offord D., Boyle M., Szatmari, P. et al (1987), Ontario

λος, Α. Παπαγεωργίου-Βασιλοπούλου «Νοσηλευτική

child health study II. Six-month prevalence of

Ψυχικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου». Ιατρικές

disorder and rates of service utilization. Arch. General

Εκδόσεις ΒΗΤΑ. Αθήνα, σελ. 469–481.

Psychiatry, 44:832–836.

27) Αναγνωστόπουλος Δ. (1990) Τμήμα ενδονοσοκομειακής

13) Μοζες Λ. (1992), Εφηβική διαταραχή και Ψυχικός κλο-

νοσηλείας του παιδοψυχιατρικού τομέα του Νοσοκομεί-

νισμός, μετ. Β. Τσιάντη, εκδ. Καστανιώτης, ΑΘήνα.

ου Παίδων «Αγία Σοφία» στο Ι. Τσιάντης, Φ. Μπίθαρη,

Επιμ., Ψυχιατρικός Τομέας στο Γενικό Νοσοκομείο για

14) Μανωλόπουλος Σ. (1987) Η ψυχοσυναισθηματική

παιδιά. Λειτουργίες – Προοπτικές, Έκδοση Νοσοκομείο

ανάπτυξη του εφήβου στο Τσιάντης Γ, Μανωλόπουλος

Παίδων «Αγία Σοφία», Αθήνα, σελ. 200–205.

Σ. Σύγχρονα Θέματα Παιδοψυχιατρικής, Εκδόσεις Κα-

στανιώτη, Αθήνα, 1987:3–30.

28) Λαζαράτου Ε., Γιαννάκη Ρ., Αναγνωστόπουλος Δ.

(2011), «Χρήση ψυχοφαρμάκων στα παιδιά: επιστημο-

15) Αναγνωστόπουλος Δ, Λαζαράτου Ε (2008) «Εισαγωγή

νικοί και κοινωνικοί προβληματισμοί» στο Κ. Σολδάτος,

στην εφηβική ψυχοπαθολογία» στο Αναγνωστόπουλος

Δ. Δικαίος (επιμ.) «Κλινική Ψυχοφαρμακολογία, επίκαι-

Δ. Λαζαράτου Ε (επιμ) Εισαγωγή στην Κοινοτική Παι-

ρα θέματα», Εκδ. ΒΗΤΑ, Αθήνα, σελ. 167–180.

δοψυχιατρική, Εκδ. Ψυχιατρική Κλινική, Ιατρική Σχολή,

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

29) Αναγνωστόπουλος Δ.Κ., Λαζαράτου Ε. (2005) «Η

επίδραση των πρώιμων τραυματικών εμπειριών στην

16) Λαζαράτου Ε., Αναγνωστόπουλος Δ.Κ. (2007): «Ψυχι-

ψυχοθεραπεία των διαταραχών διατροφής» Τετράδια

κές διαταραχές της εφηβικής ηλικίας» στο Σολδάτος Κ.

Ψυχιατρικής, τεύχος 89, σελ 110–116.

και Λύκουρας Λ. «Σύγγραμμα Ψυχιατρικής» Δεύτερος

Τόμος. Ιατρικές Εκδόσεις ΒΗΤΑ. Αθήνα, σελ. 557–584.

30) Αναγνωστόπουλος ΔΚ, Λαζαράτου Ε. (2003) «Η θέση

της ψυχογενούς ανορεξίας στην ψυχαναλυτική θεωρία»

17) Λαζαράτου Ε., Αναγνωστόπουλος Δ.Κ. (2010): «Εισα-

Τετράδια Ψυχιατρικής, τεύχος 82, σελ. 49–56.

γωγή στην Ψυχιατρική του παιδιού και του εφήβου»

στο Δ.Κ. Αναγνωστόπουλος, Α. Παπαγεωργίου-Βασιλο-

31) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ. (2001) Η ψυχοσω-

πούλου «Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας του Παιδιού και

ματική διάσταση της ψυχογενούς ανορεξίας. Παιδί και

του Εφήβου». Ιατρικές Εκδόσεις ΒΗΤΑ. Αθήνα, σελ.

Έφηβος, Ψυχική Υγεία και Ψυχοπαθολογία, τόμος 3,

3–18.

τεύχος 1, σελ. 11 –22.

18) Αναγνωστόπουλος Δ, Λαζαράτου Ε. (2001), Ψυχοσεξου-

32) Λαζαράτου Ε, Αναγνωστόπουλος Δ. (2001) Εφηβεία

αλική ανάπτυξη παιδιών και εφήβων στο Ν. Βαϊδάκης,

και Κατάθλιψη. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, τόμος 18,

Β. Αλεβίζος, Κ. Ευθυμίου, Επιμ., Σεξουαλική Αγωγή

τεύχος 5, σελ. 466–474.

Υγείας στα Σχολεία, Εκδ. Βήτα, Αθήνα, σελ. 21–31.

33) Βάρσου Ε, Γονιδάκης Φ, Κωνσταντακόπουλος Γ. (2013)

19) Αναγνωστόπουλος Δ. (1999) Από την κρίση της εφη-

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στο Γ.Ν. Παπαδη-

βείας στο ξεκίνημα της ψυχικής διαταραχής κατά την

μητρίου, Ι.Α. Λιάππας, Ε. Λύκουρας, επιμ., Σύγχρονη

εφηβεία, στο Β. Τομαράς, Δ. Πλουμπίδης, Φ. Πετραλιά,

Ψυχιατρική, Εκδόσεις ΒΗΤΑ, Αθήνα, 2013:433–442.

Επιμ., Ψυχική Υγεία και Μ. Μ. Ε., Εκδ. Ε. Ψ. Ε. και

34) Κολαϊτης Γ, Χριστογιώργος Σ, ΛαζαράτουΕ. (2013)

ΕΣΗΕΑ, Αθήνα, σελ. 77–84.

Διαταραχές άγχους και διάθεσης κατά την παιδική και

20) Αναγνωστόπουλος Δ, Λαζαράτου Ε, (2001), Οι Ψυχώ-

εφηβική ηλικία στο Γ.Ν. Παπαδημητρίου, Ι.Α. Λιάππας,

σεις στην Εφηβεία στο Κ. Σολδάτος, Επιμ., Ψυχώσεις :

Ε. Λύκουρας, επιμ., Σύγχρονη Ψυχιατρική, Εκδόσεις

Διάγνωση και Αντιμετώπιση, Έκδοση Ιατρική Εταιρεία

ΒΗΤΑ, Αθήνα, 2013:717–729.

Αθηνών, Αθήνα, σελ. 205–220.

35) Φρανσίς Κ, Βλασσοπούλου Μ, Αναγνωστόπουλος Δ.

21) Αναγνωστόπουλος Δ.Κ. (2010): «Οι ψυχωσικές διατα-

(2013) Αναπτυξιακές διαταραχές της παιδικής και εφη-

ραχές της εφηβικής ηλικίας» στο Δ.Κ. Αναγνωστόπου-

βικής ηλικίας στο Γ.Ν. Παπαδημητρίου, Ι.Α. Λιάππας,

λος, Α. Παπαγεωργίου-Βασιλοπούλου «Νοσηλευτική

Ε. Λύκουρας, επιμ., Σύγχρονη Ψυχιατρική, Εκδόσεις

Ψυχικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου». Ιατρικές

ΒΗΤΑ, Αθήνα, 2013:700–711.

151

Εφηβεία

36) Ντανιέλ Μαρτσελί, Αλαίν Μπρακονιέ. Τα χίλια πρόσω-

πα της εφηβείας Μετάφραση: Σοφία Λεωνίδη, Εκδόσεις

Καστανιώτη, Αθήνα, 2002.

37) Μόζες Λόφερ. Εφηβική διαταραχή και ψυχικός κλονι-

σμός Μετάφραση:Βάσω Τσιάντη, Εκδόσεις Καστανιώ-

τη, Αθήνα, 1992.

38) Nospitz Joseph, Basic Handbook of Child Psychiatry,

Normal Development. Basic Books Inc., New York,

1979, Vol. 1:3–233.

39) Andres Martin, Fred R. Volkmar, Lewis’s Child and

Adolescent Psychiatry: A Comprehensive textbook

4th Edition, Adolescence, Wolters Klower, Lippincott,

Williams and Wilkins, USA 2007,pp 279–290.

40) Värnik, P «Suicide in the world». International Journal

of Environmental Research and Public Health 2012, 9

(3): 760–71.

41) Pavuluri MN., Birmaher B, Naylor MW. Pediatric

Bipolar Disorder: A Review of the Past 10 Years. J. Am.

Acad. Child Adolesc. Psychiatry, 2005, 44:9, 846–871.

42) AACAP Official Action. Practice Parameter for the

Assessment and Treatment of Children and Adolescents

With Bipolar Disorder J. Am. Acad. Child Adolesc.

Psychiatry, 2007; 46:107–125.

43) P. M. Lewinsohn, J. R. Seeley, D. N. Klein. Bipolar

disorders during adolescence. Acta Psychiatr Scand

2003; 108:47–50.

44) AACAP Official Action. Practice Parameter for the

Assessment and Treatment of Children and Adolescents

With Enuresis. J. Am. Acad. Child Adolesc. Psychiatry,

2004; 43:1540–1550.

45) AACAP Official Action. Practice Parameter for the

Assessment and Treatment of Children and Adolescents

With Depressive Disorders. J. Am. Acad. Child Adolesc.

Psychiatry, 2007; 46:1503–1526.

46) McClellan J, Stock S, and the American Academy of

Child and Adolescent Psychiatry (AACAP) Committee

on Quality Issues (CQI). Practice Parameter for the

Assessment and Treatment of Children and Adolescents

With Schizophrenia . J. Am. Acad. Child Adolesc.

Psychiatry, 2013; 52:976–990.

47) Thiago Botter Maio Rocha, Cristian Patrick Zeni, Sheila

Cavalcante Caetano, Christian Kieling. Mood disorders

in childhood and adolescence. Revista Brasileira de

Psiquiatría. 2013; 35:S22–S31.

48) Patrick L, Eating Disorders: A Review of the Literature

with Emphasis on Medical Complications and Clinical

Nutrition. Alternative Medicine Review 2002, 7:184–

182.

49) Marzola E, Jennifer A Nasser JA, Hashim SA, Shih

PB, Kaye WH. Nutritional rehabilitation in anorexia

nervosa: review of the literature and implications for

treatment. BMC Psychiatry 2013, 13:290.

50) Berkman, N. D., Lohr, K. N. and Bulik, C. M. Outcomes

of eating disorders: A systematic review of the literature.

Int. J. Eat. Disord.,2007, 40:293–309.

51) Lachman A. New developments in diagnosis and

treatment update: Schizophrenia/first episode

psychosis in children and adolescents. Journal of Child

& Adolescent Mental Health 2014, Vol. 26, Iss. 2.

52) Fairchild G, van Goozen SH, Calder AJ, Goodyer

IM. Research review: evaluating and reformulating

the developmental taxonomic theory of antisocial

behaviour. J Child Psychol Psychiatry. 2013, 54:924–

40.

152

Ειδικά Θέματα

5. ΕίΔίκα ΘΕμαΤα

5.1. αναπτυξιακή διαταραχή

οποία παιδιά έχουν καθυστερημένες κινητικές

του κινητικού συντονισμού ή

δεξιότητες για την ηλικία τους, χωρίς όμως να

υπάρχει νευρολογική διαταραχή που να επηρε-

το «αδέξιο» παιδί

άζει την κινητικότητα π.χ. εγκεφαλική παράλυ-

ση, μυϊκή δυστροφία.

Η διαταραχή του κινητικού συντονισμού σε ένα κατά

Παθοφυσιολογία

τα άλλα υγιές παιδί με φυσιολογική νοημοσύνη δεν εί-

ναι σπάνια. Εμφανίζεται στο 5–6% των παιδιών (πε-

Το νευρολογικό υπόστρωμα της διαταραχής είναι

ρίπου ένα παιδί σε κάθε σχολικό τμήμα) και είναι πιο

άγνωστο. Φαίνεται ότι υπάρχει ενδογενής διαταραχή

συχνή στα αγόρια. Τα παιδιά αυτά παρουσιάζουν δυ-

στον κινητικό προγραμματισμό, έλλειψη συντονισμού

σκολίες στο συντονισμό των αδρών κινήσεων ή στους

στο χρονισμό και στην ένταση (δύναμη) που χρειάζε-

λεπτούς χειρισμούς ή και στα δύο. Αρχικά, οι γονείς

ται για την επίτευξη της κίνησης, καθώς και αδυναμία

ή οι δάσκαλοι αντιλαμβάνονται προβλήματα στη λει-

επεξεργασίας των κινητικοαισθητικών πληροφοριών

τουργικότητα του παιδιού, όπως δυσκολία στο ντύσι-

που λαμβάνονται από το περιβάλλον και ενσωμάτω-

μο, ιδιαιτερότητα στο βάδισμα και τρέξιμο ή δυσκολί-

σής τους στο κινητικό σύστημα.

ες στη γραφή. Τα παιδιά αυτά συχνά χαρακτηρίζονται

κλινική εικόνα

από το περιβάλλον ως «αδέξια», «ακατάστατα»,

Τα συμπτώματα ξεκινούν από νωρίς αλλά συνήθως

«απρόσεκτα», «άτσαλα». Οι παραπάνω δυσκολίες

αναδεικνύονται μετά την ηλικία των 5 ετών με την αύ-

παρεμποδίζουν σημαντικά τη σχολική επίδοση ή τις

ξηση των απαιτήσεων στο σχολικό περιβάλλον.

δραστηριότητες της καθημερινής ζωής και επηρεά-

Στον Πίνακα 5.1 αναγράφονται οι τυπικές αποκλί-

ζουν την αυτοεκτίμηση του παιδιού.

σεις από το φυσιολογικό που μπορεί να παρατηρη-

Ορισμός

θούν ανά ηλικία και αναπτυξιακό τομέα. Αυτές συνή-

Ως αναπτυξιακή διαταραχή του κινητικού

θως αποτελούν και τα κύρια αίτια της παραπομπής.

συντονισμού ορίζεται η κατάσταση κατά την

Πίνακας 5.1

Τυπικές δυσκολίες ανά ηλικία παιδιών με αναπτυξιακή διαταραχή κινητικού συντονισμού.

Έτη

0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Καθυστέρηση στην αδρή και λεπτή κινητικότητα.

Το παιδί δεν μπορεί:

Κίνηση

να κάνει τρίκυκλο/ποδήλατο, να πιάσει/πετάξει μπάλα,

να κάνει πηδηματάκια.

-

Δυσκολία στη χρήση κουταλιού ή πιρουνιού,

ακαταστασία στη σίτιση, δυσκολία στο ντύσιμο

(φερμουάρ, κουμπιά, παπούτσια).

Αυτοεξυ πηρέτηση

-

Δυσκολίες στη χρήση μολυβιού και στη γραφή,

ση

σημαντική απόκλιση μεταξύ λεκτικών και

εκτελεστικών δεξιοτήτων.

Εκπαίδευ

-

Περιορισμένη συμμετοχή σε αθλητικές και

εξωσχολικές δραστηριότητες, δεν συμμετέχει

Κοινωνι κότητα

στην παρέα, τάση για απομόνωση.

-

Χαμηλή αυτοεκτίμηση, έλλειψη αυτοπεποίθησης,

άγχος, ευρεθιστότητα, «θυματοποίηση»,

φορά

απόσυρση.

Συμπερι

153

Ειδικά Θέματα

κλινική εξέταση

Πολλά νευρολογικά νοσήματα γενετικής ή επίκτη-

Στη νευρολογική εξέταση τα κρανιακά νεύρα είναι

της αιτιολογίας μπορεί να προβάλλουν ύπουλα, με

φυσιολογικά, αν και η εξέταση της οφθαλμοκινητικό-

σταδιακή εμφάνιση διαταραχών συμπεριφοράς και

τητας αποκαλύπτει σακκαδικές οφθαλμικές κινήσεις

κινητικότητας π.χ. σπαστικότητα, χορεία, αταξία, που

χωρίς όμως νυσταγμό. Ο μυϊκός τόνος μπορεί να είναι

στα αρχικά στάδια δεν είναι διακριτές.

ελαφρώς ελαττωμένος, αλλά η μυϊκή ισχύς και τα τε-

Στον Πίνακα 5.2 αναγράφονται τα σημεία εγρή-

νόντια αντανακλαστικά είναι φυσιολογικά. Οι λεπτοί

γορσης για υποκείμενη νευρολογική διαταραχή.

χειρισμοί στερούνται ακρίβειας και η ισορροπία του

παιδιού είναι περιορισμένη, χωρίς όμως να ανευρί-

αντιμετώπιση και πρόγνωση

σκονται σημεία παρεγκεφαλιδικής αταξίας. Η εξέ-

Είναι πολύ σημαντική η αναγνώριση του προβλήματος

ταση του δέρματος δεν αναδεικνύει νευροδερματικά

από την οικογένεια και το σχολείο ώστε το παιδί να

στίγματα.

πάρει υποστήριξη και βοήθεια αντί της συνηθισμένης

Σημαντική είναι η εξέταση με το μπαλάκι του τέ-

επίπληξης. Απαιτείται συνεργασία μεταξύ ιατρού, θε-

νις, όπου το παιδί δυσκολεύεται να πιάσει το μπαλάκι

ραπευτών, γονέων και δασκάλων. Η αντιμετώπιση πε-

στον αέρα και να το πετάξει με ακρίβεια στα χέρια του

ριλαμβάνει την εργοθεραπεία, τη λογοθεραπεία όταν

εξεταστή.

συνυπάρχει γλωσσική διαταραχή, την αντιμετώπιση

των ειδικών μαθησιακών δυσκολιών, εάν υπάρχουν,

Διάγνωση

καθώς και την ψυχολογική υποστήριξη. Συχνές συν-

Η διάγνωση τίθεται βάσει κριτηρίων τα οποία βασί-

νοσηρότητες, όπως η διάσπαση προσοχής και η υπερ-

ζονται στο ιστορικό, την κλινική εξέταση και τον απο-

κινητικότητα, καθώς και η παχυσαρκία, θα πρέπει να

κλεισμό νευρολογικών και νευρομυϊκών νοσημάτων

αντιμετωπίζονται ανάλογα.

καθώς και αναπτυξιακών διαταραχών όπως ο αυτι-

Με την πρόοδο της ηλικίας παρατηρείται βελτίωση.

σμός.

Με την κατάλληλη παρέμβαση το 80% των παιδιών

Τα διαγνωστικά κριτήρια της αναπτυξιακής διατα-

προσαρμόζονται στο περιβάλλον και τα προβλήματα

ραχής του κινητικού συντονισμού είναι:

αμβλύνονται. Σε ένα μικρότερο ποσοστό, τα προβλή-

ματα επιμένουν και μετά την ηλικία των 15 ετών.

Α. Η εκτέλεση καθημερινών πράξεων που απαιτούν

κινητικό συντονισμό είναι σημαντικά κατώτερη του

αναμενόμενου για την ηλικία και το γνωστικό επίπεδο

Πίνακας 5.2

του παιδιού.

Στοιχεία από το ατομικό και οικογενειακό ιστορικό καθώς

και από την κλινική εξέταση που θέτουν την υποψία

Χαρακτηρίζεται από:

υποκείμενης νευρολογικής διαταραχής.

● καθυστέρηση στην κατάκτηση των κινητικών

Ατομικό αναμνηστικό

Κλινική εξέταση

αναπτυξιακών οροσήμων

• Πρόσφατη έναρξη

• Νευροδερματικές αλλοιώσεις

• Προοδευτική επιδείνωση

• Δυσαρθρία

● αδεξιότητα (πτώση αντικειμένων, δυσκολία στη

• Παλινδρόμηση δεξιοτήτων • Οφθαλμοπληγία

σίτιση, στο ντύσιμο κλπ.)

• Ψυχοκινητική υστέρηση

• Μυϊκή αδυναμία

● κακή επίδοση σε αθλήματα

• Συμπτωματολογία

• Κινητική ασυμμετρία

- Χρόνια κεφαλαλγία

• Πυραμιδική συνδρομή

● δυσκολίες στο γράψιμο, ζωγραφική

- Διπλωπία

• Περιφερική νευροπάθεια

Β. Η διαταραχή επηρεάζει τη λειτουργικότητα (σχο-

- Δυσαρθρία

• Παρεγκεφαλιδική αταξία

λείο ή καθημερινές δραστηριότητες).

- Πτώσεις

• Δυστονία, χορειοαθέτωση

•

Γ. Η διαταραχή δεν οφείλεται σε άλλο νόσημα και δεν

- Εύκολη κόπωση

Μυόκλονος

- Απώλεια βάρους

• Τρόμος

πληρούνται τα κριτήρια της Διάχυτης Αναπτυξιακής

Διαταραχής.

Οικογενειακό ιστορικό

• Νευρολογικό νόσημα

Δ. Απουσία νοητικής υστέρησης.

• Ψυχιατρικό νόσημα

Εργαστηριακός έλεγχος γίνεται όταν ανευρίσκο-

νται στοιχεία από το ατομικό-κληρονομικό ιστορικό

και τη νευρολογική εξέταση που θέτουν υποψία υπο-

κείμενης νευρολογικής διαταραχής ή σε περίπτωση

που, παρά τη σωστή αντιμετώπιση, παρατηρείται επι-

δείνωση της κατάστασης.

154

Ειδικά Θέματα

Βιβλιογραφικές πηγές

1) Cantin N, Polatajko HJ, Thach WT, Jaglal S.

Developmental coordination disorder: exploration of a

cerebellar hypothesis. Hum Mov Sci 2007; 26:491–509.

2) Geuze RH. Postural control in children with

developmental coordination disorder. Neural Plast

2005; 12: 183–96; discussion 263–72.

3) Geuze RH, Jongmans M, Schoemaker M, Smits-

Engelsman B. Developmental coordination disorder.

Hum Mov Sci 2001; 20:1–5.

4) Gillberg C. Deficits in attention, motor control and

perception: a brief review. Arch Dis Child 2003;

88:904–10.

5) Henderson SE, Henderson L. Toward an understanding

of developmental coordination disorder: terminological

and diagnostic issues. Neural Plast 2003; 10:1–13.

6) Holsti L, Grunau RV, Whitfield MF. Developmental

coordination disorder in extremely low birth weight

children at nine years. J Dev Behav Pediatr 2002;

23:9–15.

7) Ivry RB. Cerebellar involvement in clumsiness and other

developmental disorders. Neural Plast 2003; 10:141–53.

8) Missiuna C, Gaines R, Soucie H. Why every office needs

a tennis ball: a new approach to assessing the clumsy

child. Cmaj 2006; 175:471–3.

9) Sigmundsson H. Disorders of motor development

(clumsy child syndrome). J Neural Transm Suppl 2005;

51–68.

10) Zwicker JG, Missiuna C, Boyd LA. Neural correlates

of developmental coordination disorder: a review of

hypotheses. J Child Neurol 2009; 24:1273–81.

155

Ειδικά Θέματα

οποίες δεν μπορεί να ολοκληρώσει. Είναι ανυπόμονο

5.2. Διαταραχή

και δύσκολα οριοθετείται. Με την ένταξη στο σχολείο

ελλειμματικής προσοχής-

καθώς απαιτείται αυξημένη συγκέντρωση και συμ-

μόρφωση στους σχολικούς κανόνες παρατηρούνται:

υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ)

● Αδυναμία ανταπόκρισης σε καθήκοντα στο σπί-

τι και σχολείο, ιδιαίτερα όταν απαιτούν συνεχή

Η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινη-

νοητική προσπάθεια.

τικότητας (ΔΕΠ-Υ) είναι μια νευροαναπτυξιακή δια-

● Αδυναμία οργάνωσης καθηκόντων και δραστη-

ταραχή που αφορά στο 5% των παιδιών και εφήβων

ριοτήτων και συχνή απώλεια σημαντικών αντι-

παγκοσμίως. Χαρακτηρίζεται από δυσκολία συγκέ-

κειμένων.

ντρωσης της προσοχής, υπερβολική κινητική δρα-

Όταν συνυπάρχει παρορμητικότητα παρατηρείται:

στηριότητα και παρορμητικότητα. Οι συμπεριφορές

● Δυσκολία συνεργασίας με συνομηλίκους, εκνευ-

αυτές είναι δυσανάλογες σε σχέση με την ηλικία και

ρισμός και απογοήτευση των ενηλίκων που έρ-

το αναπτυξιακό επίπεδο του παιδιού, εκδηλώνονται

χονται σε επαφή με το παιδί με αποτέλεσμα την

σε περισσότερους από ένα χώρους λειτουργίας του

κοινωνική του απόρριψη (ανεπιθύμητα παιδιά

παιδιού π.χ. σχολείο, σπίτι, και παρεμποδίζουν σημα-

στο σχολείο και στις κοινωνικές εκδηλώσεις).

ντικά τη λειτουργικότητα στην καθημερινή ζωή. Τα

συμπτώματα περιορίζονται με την ηλικία, η πορεία

● Αδυναμία κατανόησης ορίων και εμπλοκή σε

όμως της διαταραχής είναι χρόνια. Μόνο το 15% των

επικίνδυνες καταστάσεις που ενέχουν τον κίν-

παιδιών με ΔΕΠ-Υ απαλλάσσεται από τα συμπτώματα

δυνο ατυχήματος.

στην ενήλικη ζωή.

● Συναισθηματική επιβάρυνση από τη συνεχή

Χωρίς την κατάλληλη αντιμετώπιση, η ΔΕΠ-Υ

και, μερικές φορές, υπερβολική στοχοποίηση.

μπορεί μακροχρόνια να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην

● Χαμηλή αυτοεκτίμηση και ανατροφοδότηση

ακαδημαϊκή απόδοση και την κοινωνικο-συναισθημα-

ενός φαύλου κύκλου εξ αιτίας της απόρριψης

τική ανάπτυξη του παιδιού.

που βιώνουν και των τιμωριών, που οδηγούν σε

Σύμφωνα με την 5

χαμηλή αυτοεκτίμηση, απομόνωση και νευ-

η αναθεώρηση του Διαγνωστικού

και Στατιστικού Εγχειριδίου των Ψυχικών νόσων της

ρικότητα.

Αμερικάνικης Ψυχιατρικής Εταιρείας (DSM-V) δια-

Στην εφηβεία κυριαρχούν οι δυσκολίες προσοχής,

κρίνονται τρείς τύποι:

η παρορμητικότητα και η εσωτερική ανησυχία.

Παιδιά με υπερκινητική διαταραχή, συχνά παρου-

1. Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερ-

σιάζουν και νευροαναπτυξιακή ανωριμότητα, ιδιαίτε-

κινητικότητας, Συνδυασμένος Τύπος (πιο συχνή

σε παιδιά σχολικής ηλικίας).

ρα στον τομέα του κινητικού/οπτικοκινητικού συντο-

νισμού, του λόγου και της οπτικοχωρικής αντίληψης.

2. Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερ-

Ο συνδυασμός των ανωτέρω τα καθιστά παιδιά υψη-

κινητικότητας, με προεξάρχοντα τον απρόσε-

λού κινδύνου για μαθησιακές δυσκολίες και χαμηλή

κτο Τύπο (πιο συχνή σε παιδιά σχολικής ηλικίας).

σχολική απόδοση.

3. Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερ-

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι για τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ

κινητικότητας, με προεξάρχοντα τον Υπερκι-

κάθε ζητούμενη δραστηριότητα ή εργασία είναι δυ-

νητικό-Παρορμητικό Τύπο (πολύ συχνή σε παιδιά

σκολότερη.

προσχολικής ηλικίας).

απροσεξία:

κλινική Εικόνα

● Δεν μπορεί να συγκεντρωθεί ακόμα και στο

Τα τυπικά χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς των

παιχνίδι, δεν ακούει όταν του μιλούν, δεν ακο-

παιδιών με ΔΕΠ-Υ συνήθως παρουσιάζονται μεταξύ

λουθεί οδηγίες, δεν μπορεί να οργανώσει τη

3–5 ετών. Το πρόβλημα εκδηλώνεται κυρίως σε κατα-

δουλειά του.

στάσεις που απαιτούν οργάνωση και αυτοέλεγχο ενώ

● Δεν μπορεί να φέρει σε πέρας δουλειές στο σπί-

δεν επηρεάζει άλλες δραστηριότητες ενδιαφέρουσες

τι ή σχολικές εργασίες.

για το παιδί, όπως π.χ. η παρακολούθηση της τηλεό-

● Χάνει πράγματα απαραίτητα για το σχολείο.

ρασης ή η ενασχόληση με βιντεοπαιχνίδια. Χαρακτη-

ριστικά οι γονείς αναφέρουν «πώς είναι δυνατόν να

● Αποσπάται εύκολα με το παραμικρό ερέθισμα.

μην μπορεί να καθίσει σε μια θέση για 1 λεπτό και όταν

Υπερκινητικότητα

παίζει βιντεοπαιχνίδι να μπορεί να καθηλώνεται για

● Κουνιέται συνέχεια νευρικά. Τρέχει, σκαρφα-

μία ώρα;». Το παιδί εναλλάσσει δραστηριότητες τις

λώνει, σηκώνεται από το θρανίο χωρίς άδεια.

156

Ειδικά Θέματα

● Μιλά ακατάπαυστα.

Διαγνωστική προσέγγιση

Παρορμητικότητα

Απαιτεί λεπτομερή και προσεκτική αξιολόγηση πλη-

ροφοριών από πολλές πηγές.

● Μιλάει και ενεργεί απερίσκεπτα. Δεν αντιλαμβά-

Ιστορικό:

νεται τις συνέπειες των πράξεών του. Διακόπτει

●

Οικογενειακό ιστορικό ΔΕΠ-Υ, μα-

συνέχεια τη συζήτηση ή το ομαδικό παιχνίδι.

θησιακών προβλημάτων.

● Αναπτυξιακό ιστορικό: Ευερέθιστα βρέφη,

αιτιοπαθογένεια

προβλήματα ύπνου, πρώιμη ανάπτυξη κινητι-

Η ακριβής αιτιολογία της ΔΕΠ-Υ δεν έχει αποσαφηνι-

κών λειτουργιών.

στεί και, όπως άλλα σύνθετα νοσήματα, δεν μπορεί να

● Φυσική εξέταση: Αποκλεισμός άλλων παθο-

εξηγηθεί από έναν μόνο παράγοντα κινδύνου. Μελέ-

λογικών καταστάσεων.

τες σε μονοζυγωτικούς διδύμους, καθώς και το θετικό

● Εργαστηριακός έλεγχος: Μόνο αν επιβάλλε-

οικογενειακό ιστορικό στο 50–70% των περιπτώσε-

ται από το ιστορικό και την κλινική εξέταση.

ων, οδηγούν με βεβαιότητα στο συμπέρασμα ισχυρής

● Ερωτηματολόγια: Για δασκάλους και γονείς.

γενετικής συμμετοχής. Η ιδιοσυγκρασία του παιδιού

Σύμφωνα με την πρόσφατη αναθεώρηση του Δι-

φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη του

αγνωστικού και Στατιστικού Εγχειριδίου των Ψυχι-

συνδρόμου, αφού στο ιστορικό των υπερκινητικών

κών νόσων της Αμερικάνικης Ψυχιατρικής Εταιρείας

παιδιών αναφέρεται ότι ως μωρά ήταν υπερβολικά

(DSM-V) για τη διάγνωση απαιτούνται τα κριτήρια

ανήσυχα, έκλαιγαν διαρκώς, είχαν κολικούς, και πα-

που αναφέρονται στον Πίνακα 5.3.

ρουσίαζαν προβλήματα στον ύπνο και το φαγητό.

Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι πολλαπλοί γενε-

Διαφορική διάγνωση

τικοί πολυμορφισμοί γονιδίων που ελέγχουν ντοπαμι-

Στις περιπτώσεις που αναφέρεται ότι το παι-

νεργικές, νοραδρενεργικές και σεροτονινεργικές λει-

δί ‘‘αφαιρείται’’ συχνά, θα πρέπει να αποκλειστεί η

τουργίες, ενέχονται στην αιτιολογία της διαταραχής.

αφαιρετική επιληψία της παιδικής ηλικίας. Η

Περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως το χαμηλό για τη

σημειολογία που θα εγείρει υποψία αφαίρεσης είναι:

διάρκεια κύησης βάρος γέννησης, η προωρότητα και η

● Απουσία αντίδρασης σε ηχητικά και απτικά

ενδομήτρια έκθεση στο κάπνισμα, σχετίζονται με την

ερεθίσματα.

εκδήλωση της ΔΕΠ-Υ. Η επίδραση του περιβάλλοντος

● Παρουσία αυτοματισμών: βλεφαρισμοί, μαση-

είναι σύνθετη στην πρώιμη και ώριμη νευρο-ανάπτυ-

τικές κινήσεις, καθάρισμα της μύτης.

ξη. Είναι γνωστό ότι η έκφραση των γονιδίων επηρε-

άζεται από το περιβάλλον μέσω των επιγενετικών μη-

● Αύξηση συχνότητας επεισοδίων.

χανισμών.

● Θετική, κατά κανόνα, δοκιμασία υπεραερισμού

Αν και υπάρχει έρευνα σχετικά με διάφορες διαι-

στην κλινική εξέταση.

τητικές ανεπάρκειες (ψευδάργυρος, μαγνήσιο, πολυ-

Στη διαφορική διάγνωση της ΔΕΠ-Υ θα πρέπει να

ακόρεστα λιπαρά οξέα), δεν έχει επιβεβαιωθεί η συ-

περιλαμβάνονται και ψυχιατρικές καταστάσεις, όπως

σχέτισή τους με τη ΔΕΠ-Υ. Είναι γνωστό ότι ακραίες

οι αγχώδεις ή καταθλιπτικές διαταραχές, η διπολική

διαιτητικές ανεπάρκειες παρεμβαίνουν αρνητικά στην

διαταραχή, η διαταραχή καθ’ έξιν κινήσεων (τικ) και

νευρο-ανάπτυξη, αλλά δεν υπάρχει συσχέτιση μεταξύ

οι διαταραχές συμπεριφοράς (εναντιωματική συμπε-

βιολογικής δράσης ήπιων ανεπαρκειών ή διατροφι-

ριφορά, επιθετικότητα).

κών τροποποιήσεων και ΔΕΠ-Υ.

Παιδιά με πρώιμη εμφάνιση ΔΕΠ-Υ όπου προε-

Πληθώρα οικογενειακών χαρακτηριστικών και

ξάρχει η υπερκινητικότητα, μπορεί λανθασμένα να

δυναμικών συμβάλλουν στην εμφάνιση ή επιδείνωση

διαγνωστούν με αυτιστική διαταραχή.

των συμπτωμάτων της ΔΕΠ-Υ. Δυσλειτουργικές οικο-

Συμπτώματα ΔΕΠ-Υ μπορούν να παρατηρηθούν

γένειες, έλλειψη γονεϊκού ελέγχου και συναισθημα-

και σε παιδιά με νοητική υστέρηση.

τικής υποστήριξης, ασταθής οικογενειακή δομή και

Συννοσηρότητα

υψηλά επίπεδα στρες, είναι κοινά χαρακτηριστικά σε

πολλές οικογένειες παιδιών με ΔΕΠ-Υ. Οι παραπάνω

● Νευροαναπτυξιακά

προ-

παράγοντες, αν και δεν έχει αποδειχτεί ότι συμβάλ-

βλήματα (γλωσσική διατα-

20–60%

λουν στην εμφάνιση της διαταραχής, συχνά αλλοιώ-

ραχή, ειδικά μαθησιακά,

νουν την κλινική εικόνα και επηρεάζουν την πορεία

αδεξιότητα)

της διαταραχής. Είναι σημαντικό να αποσαφηνιστεί

● Διαταραχή εναντιωματικής

30–60%

ότι η διαταραχή δεν είναι αποτέλεσμα της ποιότητας

πρόκλησης

της ανατροφής και της στάσης των γονέων.

157

Ειδικά Θέματα

Πρόγνωση και αντιμετώπιση

● Διαταραχή διαγωγής

20–30%

Η υπερκινητικότητα μειώνεται προϊούσης της ηλικίας,

● Αγχώδεις διαταραχές

20–30%

ενώ η διαταραχή προσοχής συνεχίζει να δημιουργεί

προβλήματα κυρίως μαθησιακά. Η διαχείριση της δι-

● Ήπια νοητική υστέρηση

3–10%

άσπασης προσοχής, μέσω της ωρίμανση της κριτικής

σκέψης και, σε κάποιο βαθμό, της θεραπείας συμπερι-

● Νευρολογικές/Γενετικές

<10%

φοράς, μπορεί να μειώσει τις επιπτώσεις.

/Μεταβολικές διαταραχές

Πολλοί έφηβοι με ιστορικό υπερκινητικότητας και

παρορμητικότητας εμφανίζουν προβλήματα συμπε-

καταστάσεις που μιμούνται τη ΔΕΠ-Υ

ριφοράς και συναισθηματική αστάθεια, ενώ δεν είναι

● Χρόνια προβλήματα υγείας (άσθμα, διαβήτης,

σπάνια η χρήση εθιστικών και τοξικών ουσιών (αλκο-

σιδηροπενική αναιμία).

όλ, ναρκωτικά). Παράγοντες κινδύνου για την επιμο-

● Απώλεια ακοής.

νή των συμπτωμάτων θεωρούνται το άρρεν φύλο, η

● Υπερθυροειδισμός.

συνύπαρξη μαθησιακών διαταραχών, η οικογενειακή

δυσλειτουργία και το ιστορικό γονεϊκής αντικοινωνι-

● Διάχυτη αναπτυξιακή διαταραχή.

κής συμπεριφοράς.

● Μετατραυματικό stress.

Η αντιμετώπιση απαιτεί συστηματική συνεργασία

● Διπολική διαταραχή.

σχολείου και οικογένειας και συχνά τη συμμετοχή άλ-

Πίνακας 5.3

Διαγνωστικά κριτήρια για τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής – Υπερκινητικότητας (DSM-V).

Α. Επίμονη παρουσία συμπτωμάτων απροσεξίας και/ή υπερκινητικότητας –παρορμητικότητας που επηρεάζουν τη

λειτουργικότητα ή ανάπτυξη, όπως περιγράφονται στο 1) και/ή στο 2):

1) Έξι (ή περισσότερα)* από τα παρακάτω συμπτώματα απροσεξίας 2) Έξι (ή περισσότερα)* από τα παρακάτω συμπτώματα

που επιμένουν για τουλάχιστον έξι μήνες και δεν αντιστοιχούν στο

υπερκινητικότητας-παρορμητικότητας που επιμένουν για

αναπτυξιακό επίπεδο του παιδιού:

τουλάχιστον έξι μήνες και επηρεάζουν αρνητικά την κοινωνικότητα

και λειτουργικότητα στο σχολείο και δεν αντιστοιχούν στο

Απροσεξία

αναπτυξιακό επίπεδο του παιδιού:

• συχνά αδυνατεί να εστιάσει την προσοχή του σε λεπτομέρειες ή

κάνει λάθη απροσεξίας στο σχολείο ή σε άλλες δραστηριότητες

Υπερκινητικότητα

• συχνά δυσκολεύεται να διατηρήσει την προσοχή του στα

• συχνά κινεί νευρικά χέρια και πόδια ή στριφογυρνά στη θέση

καθήκοντά του ή στο παιχνίδι

του

• συχνά δεν φαίνεται να ακούει όταν του απευθύνουν το λόγο

• συχνά σηκώνεται από τη θέση του στην τάξη ή σε άλλες

• συχνά δεν ακολουθεί μέχρι τέλους οδηγίες και αδυνατεί να

καταστάσεις ενώ θα έπρεπε να παραμείνει καθισμένο

τελειώσει σχολικές εργασίες ή καθήκοντα

• συχνά τρέχει γύρω-γύρω ή σκαρφαλώνει σε ακατάλληλες

• συχνά έχει δυσκολία να οργανώσει καθήκοντα και

στιγμές (για εφήβους και ενήλικες αυτό περιορίζεται σε

δραστηριότητες

αίσθημα «ακαθησίας»)

• συχνά αποφεύγει, δεν του αρέσουν ή είναι απρόθυμο να

• συχνά δυσκολεύεται να παίζει ή να συμμετέχει ήσυχα σε

εμπλακεί σε καθήκοντα που απαιτούν σταθερή και συνεχή

δραστηριότητες αναψυχής

νοητική προσπάθεια (όπως σχολική εργασία ή προετοιμασία για • συχνά μιλά υπερβολικά

το σχολείο στο σπίτι)

• συχνά χάνει πράγματα απαραίτητα για καθήκοντα ή

Παρορμητικότητα

δραστηριότητες (π.χ. παιχνίδια, σχολικές εργασίες, μολύβια,

• συχνά ξεστομίζει απερίσκεπτες απαντήσεις πριν ολοκληρωθούν

βιβλία ή εργαλεία)

οι ερωτήσεις

• συχνά διασπάται εύκολα από εξωτερικά ερεθίσματα

• συχνά δυσκολεύεται να περιμένει τη σειρά του

• συχνά ξεχνά καθημερινές δραστηριότητες

• συχνά διακόπτει ή παρεμβαίνει (π.χ. παρεμβαίνει απρόσκλητα

σε συζητήσεις ή παιχνίδια)

Β. Διάφορα συμπτώματα απροσεξίας-παρορμητικότητας που προκάλεσαν έκπτωση ήταν παρόντα πριν την ηλικία των 12

ετών.

Γ. Μερικά από τα συμπτώματα είναι παρόντα σε δύο ή περισσότερους καταστάσεις/χώρους (σπίτι, σχολείο, συγγενείς,

φίλους κλπ.).

Δ. Πρέπει να υπάρχει σαφής αρνητική επίδραση των συμπτωμάτων στην κοινωνική και σχολική λειτουργικότητα, καθώς

και γενικότερα στην ποιότητα ζωής.

Ε. Τα συμπτώματα δεν συμβαίνουν αποκλειστικά κατά τη διάρκεια σχιζοφρένειας ή άλλης ψυχωσικής διαταραχής

και δεν αποδίδονται καλύτερα σε κάποια άλλη ψυχική διαταραχή (π.χ. διαταραχή της διάθεσης, αγχώδης διαταραχή,

αποσυνδετική διαταραχή ή διαταραχή της προσωπικότητας).

* Για τους ενήλικες >17 ετών απαιτείται η παρουσία τεσσάρων συμπτωμάτων αντί για έξι.

158

Ειδικά Θέματα

λων επαγγελματιών. Εστιάζεται στην ενημέρωση και

Βιβλιογραφικές πηγές

συμβουλευτική αυτών που συναναστρέφονται με το

1) American Psychiatric Publishing; 5 edition (May 27,

παιδί (γονείς, δάσκαλοι) έτσι ώστε να αναγνωριστεί η

2013). Statistical Manual of Mental Disorders, 5th

Edition (DSM-5).

αδυναμία του παιδιού να ελέγξει τη συμπεριφορά του.

2) Arnsten AF.Fundamentals of attention-deficit/

Επιπλέον, συνιστάται τροποποίηση του περιβάλλοντος

hyperactivity disorder: circuits and pathways. J Clin

(σπίτι, σχολείο) και παρεμβάσεις στο ίδιο το παιδί.

Psychiatry. 2006; 67 Suppl 8:7–12.

Οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν:

3) Cortese S1, Holtmann M, Banaschewski T, Buitelaar

J, Coghill D, Danckaerts M, Dittmann RW, Graham

● Απλοποίηση του περιβάλλοντος με τη μείωση

J, Taylor E, Sergeant J; European ADHD Guidelines

των αντικειμένων και των οπτικοακουστικών

Group. Practitioner review: current best practice in the

ερεθισμάτων που αποπροσανατολίζουν τα παι-

management of adverse events during treatment with

διά με ΔΕΠ-Υ.

ADHD medications in children and adolescents. J Child

Psychol Psychiatry. 2013; 54:227–46.

● Υποστήριξη με συμβουλευτική της συμπεριφο-

4) Hattori J, Ogino T, Abiru K, Nakano K, Oka M, Ohtsuka

ράς των γονέων και δασκάλων.

Y. Are pervasive developmental disorders and attention-

deficit/hyperactivity disorder distinct disorders? Brain

● Τροποποίηση ακαδημαϊκού πλαισίου. Σταθερό,

Dev. 2006; 28:371–4.

δομημένο αλλά ευέλικτο εκπαιδευτικό πλαίσιο

5) Landgren M, Kjellman B, Gillberg C. Attention deficit

με εξατομίκευση στην προσέγγιση του παιδιού

disorder with developmental coordination disorders.

προσφέρει δυνατότητες βελτίωσης της συμπτω-

Arch Dis Child. 1998;79:207–12.

ματολογίας και αποφυγή της σχολικής αποτυ-

6) Sharma A, Couture J. A review of the pathophysiology,

etiology, and treatment of attention-deficit hyperactivity

χίας.

disorder (ADHD). Ann Pharmacother. 2014; 48:209–

● Τόνωση της αυτοεκτίμησης με έμφαση στην

25.

επιβράβευση και αποφυγή υπερβολικής τιμω-

7) Πεχλιβανίδης Α, Σπυροπούλου Α, Γαλανόπουλος Α,

ρίας και στοχοποίησης.

Παπαχρήστου Χ.Α, Παπαδημητρίου Γ.Ν. Διαταραχή

ελλειμματικής προσοχής υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ)

● Οριοθέτηση και θεραπείες συμπεριφοράς στο

στους ενήλικες. Κλινική αναγνώριση, διάγνωση και

ίδιο το παιδί. Στηρίζονται στην επιβράβευση

θεραπευτικές παρεμβάσεις. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής

και ανταμοιβή επιθυμητών συμπεριφορών.

2012, 29:562–576.

Στόχος είναι η εκμάθηση στρατηγικών επίλυ-

8) Κουμούλα Α. Η εξέλιξη της διαταραχής ελλειμματικής

προσοχής-υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) στον χρόνο. Ψυ-

σης του προβλήματος, τόσο από το παιδί όσο

χιατρική 2012, 23:49–59.

και από τους γονείς και δασκάλους.

9) Papavasiliou AS1, Nikaina I, Rizou I, Alexandrou S.

● Προγράμματα εργοθεραπείας, ιδίως σε μικρές

Effects of psycho-educational training and stimulant

medication on visual perceptual skills in children with

ηλικίες, μπορούν να μειώσουν αισθητά την

attention deficit hyperactivity disorder. Neuropsychiatr

υπερκινητικότητα και την παρορμητικότητα

Dis Treat. 2007; 3:949–54.

των παιδιών με ΔΕΠ-Υ, να αυξήσουν τη διάρ-

10) Παπαγεωργίου Β.Α. Ψυχιατρική παιδιών και εφήβων.

κεια προσοχής και να υποστηρίξουν αναπτυ-

2005, University Studio Press.

ξιακές δεξιότητες που είναι ελλειμματικές στα

παιδιά με ΔΕΠ-Υ.

Σημαντική είναι η αντιμετώπιση και των συν-

νοσηρών με τη ΔΕΠ-Υ καταστάσεων.

Σε σοβαρές καταστάσεις δυσλειτουργίας στο σπίτι,

στο σχολείο ή στο κοινωνικό περιβάλλον, συνιστάται η

παραπομπή σε ειδικό για την πιθανή χορήγηση φαρ-

μακοθεραπείας. Τα φάρμακα που χορηγούνται είναι

ψυχοδιεγερτικά (αμφεταμινούχα-μεθυλ-φαινιδάτη) ή

μη διεγερτικά (νοραδρενεγικά-ατομοξετίνη). Πρέπει

να γίνεται προσεκτική επιλογή των περιπτώσεων που

θα χορηγηθεί φαρμακευτική αγωγή λόγω των παρε-

νεργειών της.

Η φαρμακευτική αγωγή δεν θεραπεύει το νόσημα,

αλλά δίνει χρόνο και χώρο για να επέλθει η διαχείριση

των συμπτωμάτων μέσω της ωρίμανσης.

Η συμφωνία των γονέων είναι σημαντική και επι-

τρέπει τον έλεγχο για την εξέλιξη της θεραπείας.

159

Ειδικά Θέματα

της κινητικότητας και αντιαλγικό βάδισμα. Για το

5.3. Διαταραχές βάδισης

λόγο αυτό, οι αρθρώσεις θα πρέπει να ελέγχονται σε

στην παιδική ηλικία

όλο το εύρος τους και να εντοπίζονται περιορισμοί της

κινητικότητας, είτε λόγω άλγους είτε λόγω μονίμων

αλλοιώσεων (συγκάμψεις). Εξίσου σημαντικός είναι ο

Εισαγωγή

έλεγχος της συμμετρίας των άκρων, τόσο στο μήκος

Η όρθια βάδιση αποτελεί θεμελιώδη εξελικτική κινη-

όσο και στον μυϊκό όγκο. Η σπονδυλική στήλη πρέπει

τική προσαρμογή του ανθρώπου και τον διαφοροποιεί

να εξετάζεται για την παρουσία λιπωμάτων, θυσάνων

από τα υπόλοιπα ανθρωποειδή. Η έναρξη βαδίσματος

τριχών, αιμαγγειωμάτων, καθώς και για την παρουσία

στην αρχή του δευτέρου έτους ζωής, είναι ένα από τα

σκολίωσης που μπορεί να είναι αποτέλεσμα νευρομυ-

σημαντικότερα και δυσχερέστερα επιτεύγματα του

ϊκής ανισορροπίας.

βρέφους και σηματοδοτεί την έναρξη της ανεξαρτητο-

Η νευρολογική εκτίμηση έχει σαν σκοπό να εντο-

ποίησης. Πολλά νευρολογικά νοσήματα της παιδικής

πίσει την ανωμαλία, να ορίσει αν είναι εστιακή ή γενι-

ηλικίας εκδηλώνονται με διαταραχές βάδισης. Ορ-

κευμένη και να την οριοθετήσει σε επίπεδο νευράξο-

θοπαιδικές ανωμαλίες και φλεγμονώδεις εξεργασίες

να. Δυνατόν να ανιχνευτούν:

(αρθραλγίες, αρθρίτιδα) προκαλούν επίσης διαταρα-

● Πυραμιδική συνδρομή (υπερτονία, σπαστικό-

χές βάδισης, είτε λόγω ασυμμετρίας είτε λόγω αντιαλ-

τητα, αύξηση αντανακλαστικών, παθολογικά

γικής θέσης του μέλους.

αντανακλαστικά, σημείο Babinski).

Η βάδιση απαιτεί τη συμβολή πολλών λειτουργι-

● Εξωπυραμιδική συνδρομή (δυστονία, χορειοα-

κών τομέων του εγκεφάλου. Ο μηχανισμός της ήρεμης

θέτωση, δυσκαμψία).

βάδισης συνδυάζει αφενός τη στήριξη του βάρους του

● Παρεγκεφαλιδική σημειολογία (αταξία, δυσμε-

σώματος και αφετέρου την ομαλή μετατόπισή του από

τρία, τρόμος κεφαλής-κορμού, νυσταγμός, ση-

το ένα πόδι στο άλλο. Ως κύκλος βάδισης ορίζεται η πε-

μείο Romberg).

ρίοδος από την αρχική επαφή της φτέρνας στο έδαφος

● Νευρομυϊκή σημειολογία (υποτονία, αδυναμία,

έως την επόμενη επαφή της με αυτό. Η βάδιση έχει δύο

εξάντληση-δυσανεξία στην άσκηση, ατροφία,

φάσεις, τη φάση «στάσης» και τη φάση «αιώρησης».

ψευδοϋπερτροφία, απουσία αντανακλαστικών).

Στην ώριμη βάδιση η φάση «στάσης» διαρκεί περισσό-

Η βάδιση θα πρέπει να εξετάζεται με το παι-

τερο και απαιτεί τη συμμετοχή περισσότερων μυών.

δί γυμνό, φορώντας μόνο το εσώρουχο και να

Η έναρξη της βάδισης οριοθετείται στους πρώτους

ελέγχεται με και χωρίς τα υποδήματα. Αρχικά,

μήνες του δευτέρου έτους ζωής, εξελίσσεται με την

πρέπει να παρατηρείται η ήρεμη βάδιση με στροφή

ωρίμανση του νευρομυϊκού συστήματος και τη συνεχή

και στη συνέχεια η βάδιση στις μύτες και πτέρνες, το

εξάσκηση και αλλάζει με την αύξηση του σωματικού

τρέξιμο και η έγερση από καθιστή θέση στο έδαφος.

όγκου. Η διαμόρφωσή της επηρεάζεται από την ωρί-

Εκτός των κάτω άκρων, απαραίτητη είναι και η ταυ-

μανση της οπτικο-χωρικής αντίληψης και των συναι-

τόχρονη παρατήρηση των άνω άκρων και του κορμού.

σθημάτων και διαφοροποιείται όταν το νήπιο μπορεί

Εξωπυραμιδική και πυραμιδική συνδρομή οδηγεί σε

πλέον να αποδεχτεί και να διαχειριστεί τον κίνδυνο

ανώμαλη στάση κορμού, άνω άκρων (posturing) και

επικείμενης πτώσης. Η βάδιση μέχρι το 3ο έτος ζωής

δακτύλων. Ο ήχος της βάδισης μπορεί επίσης να ανα-

στηρίζεται στην υπόθεση της «αποστροφής του κινδύ-

δείξει την παθολογία, όπως για παράδειγμα το «ίπ-

νου της πτώσης» (risk aversion hypothesis) και χαρα-

πειο» βάδισμα όπου ακούγεται η πτώση του άκρου

κτηρίζεται από μικρότερη ταχύτητα, μικρότερο εύρος

ποδός στο έδαφος ή το σύρσιμο του άκρου ποδός σε

διασκελισμού, βραχύτερη διάρκεια στήριξης στο ένα

περιπτώσεις ημιπληγίας. Σήμερα είναι εφικτή η υπο-

σκέλος και αυξημένο εύρος βάσης. Το βάδισμα του

λογιστική μελέτη βαδίσματος, η οποία, με τη βοήθεια

παιδιού αρχίζει και ταυτίζεται με το πρότυπο βάδισης

προγραμμάτων (software), συνθέτει και αναλύει νευ-

του ενήλικα μετά τον 5ο χρόνο της ζωής. Αυτό οφείλε-

ροφυσιολογικά, κινητικά και κινηματικά δεδομένα

ται όχι τόσο στην ωρίμανση του βηματισμού, μηχανι-

σε τρισδιάστατο επίπεδο και δίνει μια αντικειμενική

σμός που υπάρχει άλλωστε από τη γέννηση, αλλά κυ-

άποψη όλων των πλευρών της βάδισης. Οι συχνότερες

ρίως στην ωρίμανση του ελέγχου ισορροπίας.

διαταραχές βάδισης λόγω νευρολογικής διαταραχής ή

κλινική εκτίμηση

διαταραχών συμπεριφοράς είναι:

Η επισκόπηση και κλινική εξέταση αποτελούν τον

Σπαστικό ημιπληγικό βάδισμα

ακρογωνιαίο λίθο για τον εντοπισμό του προβλήμα-

Η προσβολή των φλοιονωτιαίων δεματίων (άνω κι-

τος. Πόνος στα άκρα ή στις αρθρώσεις λόγω τραυμα-

νητικός νευρώνας) πάνω από το στέλεχος, προκαλεί

τισμού, λοιμώξεις ή φλεγμονές προκαλούν περιορισμό

160

Ειδικά Θέματα

ετερόπλευρη σπαστικότητα με ημιπληγική βάδιση και

φυγόκεντρων κινητικών ώσεων με σκοπό την ομαλο-

ανώμαλη θέση του άνω άκρου. Όταν η βλάβη είναι κά-

ποίηση και τη σωστή σε εύρος εκτέλεση των κινήσε-

τωθεν του πυραμιδικού διχασμού (στέλεχος, μυελός) η

ων. Το βάδισμα ασθενών με παρεγκεφαλιδική βλάβη

προσβολή αφορά το μέλος ομόπλευρα της βλάβης. Σε

είναι ασταθές, τρομώδες, σε ευρεία βάση και συχνά

αυτές τις περιπτώσεις το προσβεβλημένο κάτω άκρο

με πλάγια κλίση σώματος. Σε μεγαλύτερα παιδιά και

είναι υπερτονικό, σε έκταση και για να μετακινηθεί

ενήλικες το βάδισμα είναι παρόμοιο με αυτό του «με-

απάγεται και έρχεται προς τα εμπρός σε ημικυκλική

θυσμένου». Σε μικρότερα παιδιά (βρέφη και νήπια) η

τροχιά δίκην δρεπάνου. Στην προσπάθεια αυτή το

παρεγκεφαλιδική αταξία εκδηλώνεται με τρόμο κεφα-

πέλμα στην απαγωγή σύρεται με αποτέλεσμα

λής και κορμού, με ή χωρίς νυσταγμό. Η κλινική ση-

τη φθορά της έσω πλάγιας πλευράς του παπου-

μειολογία της αταξίας μπορεί να δώσει πληροφορίες

τσιού. Η πτέρνα δεν αγγίζει σε καμιά φάση το έδα-

για την τοπογραφία της παρεγκεφαλιδικής βλάβης.

φος και το άνω άκρο έχει περιορισμένη αιώρηση και

Βλάβη των παρεγκεφαλιδικών ημισφαιρίων οδηγεί

ουσιαστικά εφάπτεται του κορμού. Ο αγκώνας και ο

κυρίως σε ομόπλευρη αταξία άκρων, ενώ βλάβη του

καρπός είναι σε κάμψη, η παλάμη κλειστή με τον αντί-

σκώληκα προκαλεί κατ’ εξοχήν κορμική αταξία.

χειρα σε προσαγωγή. Ημιπληγική βάδιση απαντάται

Οξεία προσβολή της παρεγκεφαλίδας παρατηρεί-

σε δομικές ανωμαλίες του εγκεφάλου που μπορεί να

ται σε περιπτώσεις τοξικότητας από φάρμακα, καθώς

είναι αγγειακής, χωροκατακτητικής ή δυσπλαστικής

και σε περιπτώσεις μεταλοιμώδους παρεγκεφαλιδικής

αιτιολογίας. Σε ένα σημαντικό ποσοστό ημιπληγικής

αταξίας μετά από ιογενή λοίμωξη (κυρίως ανεμευ-

εγκεφαλικής παράλυσης δεν ανιχνεύεται νευροαπει-

λογιά) ή εμβολιασμό. Υποξεία ή χρόνια παρεγκεφα-

κονιστική βλάβη.

λιδική προσβολή μπορεί να προκληθεί από πολλές

Σπαστικό παραπληγικό βάδισμα

καταστάσεις. Όγκοι του οπισθίου βόθρου, συγγενείς

δυσπλασίες, αγγειακά επεισόδια (ισχαιμικά ή αιμορ-

Αμφοτερόπλευρη προσβολή του άνω κινητικού νευρώ-

ραγικά), μεταβολικά νοσήματα (μιτοχονδριοπάθειες,

να προκαλεί υπερτονία των δύο κάτω άκρων με αποτέ-

οργανικές οξυουρίες, συγγενείς διαταραχές της γλυ-

λεσμα τη σπαστική παραπληγία. Σε ελαφρές περιπτώ-

κοζυλίωσης), γενετικά νοσήματα (οικογενείς παρεγκε-

σεις η μοναδική εκδήλωση μπορεί να είναι το βάδισμα

φαλιδικές ατροφίες, αταξία-τηλαγγειεκτασία), μετα-

στις μύτες, λόγω της αμφοτερόπλευρης υπερτονίας. Η

λοιμώδη νοσήματα, απομυελινωτικά νοσήματα (κατά

κατάσταση αυτή πρέπει να διαφοροδιαγνωστεί από το

πλάκας σκλήρυνση, σαρκοείδωση) και παρανεοπλα-

ιδιοπαθές περπάτημα στις μύτες που είναι συμπεριφο-

στικά νοσήματα (μυόκλονος/αταξία σε συνδυασμό με

ρικής και όχι νευρολογικής αιτιολογίας. Οι ασθενείς με

νευροβλάστωμα) πρέπει να συμπεριλαμβάνονται στη

σπαστική παραπληγία έχουν υπερτονία και στα δύο

διαφορική διάγνωση. Η νευροαπεικόνιση αποτελεί

άκρα, όπου τα ισχία και γόνατα βρίσκονται σε κάμψη

σημαντικό εργαλείο στη διερεύνηση της αταξίας αφού

και η ποδοκνημική σε έκταση και έσω στροφή. Κατά

μπορεί να αναδείξει όγκους, δομικές ανωμαλίες, υπο-

τη διάρκεια της βάδισης τα γόνατα εφάπτονται με-

πλασία, ατροφία, αγγειακές διαταραχές και απομυε-

ταξύ τους και οι ποδοκνημικές βρίσκονται σε έκταση

λινωτικές πλάκες.

(ιπποποδία). Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα τα βήματα να

είναι μικρά και το βάρος του σώματος να μετατοπίζε-

Σε προσβολή των οπισθίων δεματίων του νωτιαί-

ται από το ένα πόδι στο άλλο, γεγονός που διαταράσσει

ου μυελού, η παρεγκεφαλίδα δεν δέχεται τα αισθητι-

την ισορροπία του ασθενούς. Στα βρέφη και νήπια το

κά ερεθίσματα, με αποτέλεσμα αισθητηριακή αταξία.

φαινόμενο αυτό εκφράζεται περισσότερο με το «ψα-

Στην περίπτωση αυτή προκαλείται επιδείνωση της

λίδισμα» των κάτω άκρων λόγω της υπερτονίας των

αστάθειας όταν ο ασθενής κλείσει τα μάτια (σημείο

προσαγωγών μυών. Το σπαστικό βάδισμα είναι αποτέ-

Romberg). Η αισθητηριακή αταξία μπορεί να εκδη-

λεσμα αμφοτερόπλευρης πυραμιδικής συνδρομής που

λωθεί σε ασθενείς με υποξεία συνδυασμένη εκφύλιση

απαντάται συχνά στην περικοιλιακή λευκομαλακία

λόγω ανεπάρκειας βιταμίνης Β12, απομυελινωτική μυ-

λόγω περιγεννητικής δυσπραγίας και προωρότητας,

ελοπάθεια και αταξία του Friedreich.

και σπανιότερα σε γενετικές λευκοδυστροφίες και σε

Εξωπυραμιδικό βάδισμα

πιεστικές ή απομυελινωτικές μυελοπάθειες.

Η εξωπυραμιδική συνδρομή προκαλείται από δομικές

αταξικό βάδισμα

ή λειτουργικές διαταραχές των βασικών γαγγλίων, με

Η παρεγκεφαλίδα λειτουργεί ως κέντρο κινητικού συ-

αποτέλεσμα την εμφάνιση δυσκινησιών που περιλαμ-

ντονισμού και ισορροπίας. Η λειτουργία της στηρίζε-

βάνουν μεμονωμένα ή συνδυαστικά δυστονία, χορεία,

ται στη συλλογή και σύνθεση αισθητικών πληροφορι-

αθέτωση, τρόμο, δυσκαμψία και βραδυκινησία. Το

ών από την περιφέρεια, που αφορούν τη θέση κάθε

αυτόνομο βάδισμα σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί

σημείου του σώματος, και στην τροποποίηση των

να είναι πολύ δύσκολο και κάθε προσπάθεια κίνησης

161

Ειδικά Θέματα

αλλοιώνεται από τις ανωτέρω παθολογικές κινήσεις.

τηρείται σε γενετικές περιφερικές νευροπάθειες του

Έτσι, το βάδισμα είναι ασταθές, τονικό με χορευτι-

τύπου της Charcot-Marie-Tooth, σε γενετικές ή επί-

κή χροιά. Κατά τη διάρκεια της βάδισης το υπόλοιπο

κτητες προσθιοκερατικές βλάβες, όπως η πολιομυελί-

σώμα αποκτά δυστονική θέση: ο κορμός παρουσιάζει

τιδα ή καταστάσεις δίκην πολιομυελίτιδας (με ετερό-

οσφυική λόρδωση και πλάγια κάμψη και τα άνω άκρα

πλευρη ή αμφοτερόπλευρη προσβολή) και πιο σπάνια

μετακινούνται γύρω από τον άξονα του σώματος με

σε περιφερικές μυοπάθειες.

αργό χορευτικό ρυθμό.

Βάδισμα στις μύτες των ποδιών

Η απεικόνιση ή όχι δομικής ανωμαλίας βοηθάει

στην κατεύθυνση του διαγνωστικού πλάνου. Ασθενείς

Το περπάτημα στις μύτες των ποδιών ή ονυχοβάδιση

με δομικές βλάβες στα βασικά γάγγλια λόγω υποξαι-

είναι η πιο συχνή ανωμαλία βαδίσματος που αντιμε-

μικής εγκεφαλοπάθειας (σε τελειόμηνο νεογνό), πυ-

τωπίζεται διαγνωστικά στο ιατρείο. Στην πλειοψηφία

ρηνικού ικτέρου και διαφόρων μεταβολικών νοσημά-

των περιπτώσεων, το αίτιο δεν είναι νευρολογικό αλλά

των (οργανικές οξυουρίες και μιτοχονδριοπάθειες),

οφείλεται σε ιδιαίτερη συμπεριφορά του παιδιού ή σε

παρουσιάζουν ένα συνδυασμό των ανωτέρω δυσκινη-

ιδιοπαθή παραλλαγή στην αναπτυξιακή εξέλιξη του

σιών ενώ συχνά συνυπάρχει σπαστικότητα. Ασθενείς

βαδίσματος. Χρειάζεται όμως ιδιαίτερη προσοχή γιατί

με απουσία δομικών βλαβών στα βασικά γάγγλια μπο-

η διάγνωση του ιδιοπαθούς περπατήματος στις μύτες

ρεί να εμφανίζουν είτε μια γενετικά προκαθορισμέ-

τίθεται, αφού αποκλεισθούν με κλινικό ή παρακλινικό

νη δυστονία, είτε μια νευροδιαβιβαστική διαταραχή

τρόπο, καταστάσεις όπως σπαστική εγκεφαλική πα-

(μεταβολισμός ντοπαμίνης) που ανευρίσκεται με ανί-

ράλυση, μυοπάθεια, νευροπάθεια, μυελοπάθεια και

χνευση βιογενών αμινών στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό.

διάχυτη αναπτυξιακή διαταραχή. Η κλινική εκδήλωση

διακρίνεται σε:

μυοπαθητικό βάδισμα

● Περιστασιακή εμφάνιση περπατήματος στις

Ασθενείς με μυϊκή αδυναμία κεντρομελικού τύπου

μύτες και με δυνατότητα επαφής της φτέρνας

έχουν ιδιαίτερο βάδισμα που προκύπτει από την αδυ-

στο έδαφος υπό ορισμένες συνθήκες (υπόδειξη,

ναμία μυών του ισχίου. Το παιδί παρουσιάζει λόρ-

ενασχόληση).

δωση της θωρακο-οσφυϊκής μοίρας της σπονδυλικής

● Συνεχές περπάτημα στις μύτες και αδυναμία

στήλης. Η μετακίνηση του βάρους από γοφό σε γοφό

επαφής της πτέρνας στο έδαφος που συνήθως

(θετικό σημείο Trendelenburg) επιτρέπει τη στήριξη

συνοδεύεται από βράχυνση του αχίλλειου τένο-

παρά τη σημαντική αδυναμία των μυών της ισχιακής

ντα.

ζώνης. Η αιώρηση των γοφών προσδίδει στο βάδισμα

Στην πρώτη ομάδα ανήκουν οι ιδιοπαθείς καλοή-

«χήνειο» χαρακτήρα. Τα παιδιά αυτά έχουν δυσκολία

θεις περιπτώσεις, ενώ στη δεύτερη οι περιπτώσεις με

στο ανέβασμα σκάλας καθώς και στην έγερση από κα-

παθολογικό υπόστρωμα. Υπάρχουν όμως και εμμένου-

θιστή θέση στο πάτωμα (σημείο Gower). Η παρουσία

σες περιπτώσεις ιδιοπαθούς περπατήματος στις μύτες

συγκάμψεων στα γόνατα και ιδιαίτερα στην ποδοκνη-

που οδηγούν τελικά, δευτεροπαθώς, σε βράχυνση του

μική και η μόνιμη ιπποποδία, δυσκολεύουν περισσό-

αχίλλειου και χρήζουν επεμβατικής αντιμετώπισης.

τερο τη σταθερότητα του βαδίσματος. Νευρομυϊκά

Επισημαίνεται ότι το περπάτημα στις μύτες συνο-

νοσήματα που προβάλλουν με τέτοιο βάδισμα είναι οι

δεύεται από κάποιες ήπιες νευροαναπτυξιακές διατα-

μυϊκές δυστροφίες, η δερματομυοσίτιδα και οι όψιμες

ραχές όπως εξελικτική γλωσσική διαταραχή, κινητική

μορφές νωτιαίας μυϊκής ατροφίας. Σε αμφοτερόπλευ-

αδεξιότητα και διαταραχή στον οπτικοκινητικό δια-

ρο συγγενές εξάρθημα του ισχίου, που δεν έχει αντιμε-

χωρισμό. Προφανώς, δεν είναι τυχαίο ότι το περπά-

τωπισθεί, μπορεί να παρατηρηθεί παρόμοιο πρότυπο

τημα στις μύτες απαντάται συχνά σε αυτιστικά παιδιά

βαδίσματος.

και αποτελεί διαγνωστικό στοιχείο της διάχυτης ανα-

Η περονιαία ατροφία που οφείλεται συνήθως σε

πτυξιακής διαταραχής. Ο ρόλος του παιδιάτρου είναι

περιφερική νευροπάθεια ή σε βλάβη των προσθίων

σημαντικός στην παρακολούθηση των ήπιων περι-

κεράτων και σπανιότερα σε μυοπάθεια, προκαλεί

πτώσεων και στην αναγνώριση αυτών που θα πρέπει

αδυναμία κάμψης της ποδοκνημικής. Σε αυτή την πε-

να διερευνηθούν περισσότερο.

ρίπτωση έχουμε πτώση του άκρου ποδός που αναγκά-

ζει τον ασθενή να σηκώνει το κάτω άκρο δυσανάλογα

Βιβλιογραφικές πηγές

ψηλά, δίκην ίππου, κατά την αιώρηση. Κατά την επα-

1) Adolph K, Vereijken B and Shrout P. What Changes in

ναφορά του ποδιού στο έδαφος η άκρη των δακτύλων

Infant Walking and Why. Child Development 2003;

74:475.

προηγείται της φτέρνας προκαλώντας ένα χαρακτηρι-

2) Accardo P, Morrow J, Heaney MS, Whitman B, Tomazic

στικό δίκροτο ήχο και φθορά του πρόσθιου τμήματος

T. Toe walking and language development. Clinical

του υποδήματος. Το καλπαστικό αυτό βάδισμα παρα-

Pediatrics 1992; 31:158–60.

162

Ειδικά Θέματα

3) Donson F, Morris M, Baker R et al. Gait classification in

children with cerebral palsy: A systematic review. Gait &

posture 2007; 25:140.

4) Kamegaya M and Shinohara Y.Gait disorders and leg

deformities in children. J Orthop Sci 2002; 7:154.

5) Rodda J and Graham. Classification of gait patterns in

spastic hemiplegia and spastic diplegia: a basis for a

management algorithm. Eur J Neur 2001; 8:98–108.

6) Sala D, Shulman L, Kennedy R et al. Idiopathic toe

walking: a review. Dev Med & Child Neurol 1999;

41:846.

7) Swaiman K. Muscular Tone and Gait Disturbances.

Pediatric Neurology Principle and Practice 1999; St

Louis:Mosby.

8) Vaughan C. Theories of bipedal walking: an odyssey. J

of Biomech 2003; 36:513.

163

Ειδικά Θέματα

Rapid Eye Movement (REM) και Non-Rapid

5.4. Ύπνος και διαταραχές

Eye Movement (NREM) και διαρκούν 60 λεπτά

του στην παιδική ηλικία

στη βρεφική ηλικία και 90 λεπτά στην πρώιμη παιδική

ηλικία. Μετά από μια βραχεία περίοδο υπνηλίας ακο-

λουθεί η εισαγωγή στον ύπνο σε στάδιο Ι, στη συνέχεια

Εισαγωγή

σε στάδιο ΙΙ και έπειτα σε στάδιο βραδέων κυμάτων.

Αν και ο ύπνος μελετάται επιστημονικά για περισσό-

Κατόπιν, μπορεί να προκύψει μια σύντομη αφύπνιση

τερο από εκατό έτη, η ακριβής λειτουργική του αξία

με βραχεία αντίστροφη εναλλαγή των ανωτέρω σταδί-

παραμένει αδιευκρίνιστη. Υπάρχουν διάφορες αλλη-

ων και η εισαγωγή σε στάδιο REM, όπου και τελειώνει

λεπικαλυπτόμενες θεωρίες που προσπαθούν να δια-

ο πρώτος κύκλος του ύπνου. Κατά τη διάρκεια της νύ-

λευκάνουν τη σημασία του ύπνου και η γνώση τους

χτας εμφανίζονται 4-5 κύκλοι και όσο ο ύπνος συνεχί-

παρέχει τη βάση κατανόησης των πολλαπλών επιδρά-

ζεται, εμφανίζεται σταδιακή μείωση της διάρκειας του

σεών του στην υγεία και νόσηση.

σταδίου βραδέων κυμάτων, αύξηση της διάρκειας του

σταδίου REM και προετοιμασία του ατόμου για αφύ-

Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι ο ύπνος

πνιση. Στη φάση REM η εγκεφαλική λειτουργία προ-

δεν αποτελεί μια ενιαία μονάδα αλλά συνίστα-

σομοιάζει στην εγρήγορση, ενώ το σώμα βρίσκεται σε

ται από φάσεις, κύκλους και στάδια που δια-

πλήρη ατονία.

μορφώνουν την αρχιτεκτονική του.

Η αρχιτεκτονική του ύπνου οντογενετικά μετα-

αρχιτεκτονική του ύπνου

βάλλεται. Έτσι, στο τελειόμηνο νεογνό ο ύπνος αρχί-

Ο κιρκάδιος ρυθμός είναι ένας ενδογενής βιολογικός

ζει με φάση REM η οποία καταλαμβάνει το 50% της

ρυθμός (βιολογικό ρολόι) με περιοδικότητα περίπου

διάρκειάς του, στο βρέφος 6–12 μηνών αποτελείται

24 ωρών και αποτελεί βασική ιδιότητα των ανώτερων

από 30% REM και 70% ΝREM και στο παιδί 3–5 ετών

ζωικών μορφών. Στα θηλαστικά ο κιρκάδιος ρυθμός

από 25% REM και 75% NREM. Ο ύπνος αποτελεί αδι-

καθορίζεται με την εναλλαγή ύπνου και εγρήγορσης.

αμφισβήτητα ένα ενεργητικό φαινόμενο που εκφρά-

Σε αντίθεση με την ημερήσια ομοιόσταση, όπου η τάση

ζεται με πολύπλοκες νευρωνικές δραστηριότητες και

για ύπνο αυξάνεται γραμμικά όσο η εγρήγορση παρα-

δεν προκύπτει παθητικά από την απλή απόσυρση των

τείνεται, ο κιρκάδιος ρυθμός παρουσιάζει μια κυκλική

εξωτερικών ερεθισμάτων, όπως θεωρούνταν παλαιό-

τάση για ύπνο ανεξαρτήτως από την προηγούμενη δι-

τερα.

άρκεια εγρήγορσης. Ο κιρκάδιος ρυθμός οντογενετικά

Λειτουργική σημασία του ύπνου

εξελίσσεται από την ενδομήτριο έως την ενήλικη ζωή.

Στο έμβρυο ο κιρκάδιος ρυθμός είναι υπό τον έλεγ-

α. Η θεωρία της αποκατάστασης

χο της μητρικής μελατονίνης και μόνο προς το τέλος

Η υπνική κατάσταση είναι απαραίτητη τόσο για την

της κύησης εμφανίζεται ο υπερχιασματικός πυρήνας,

ενίσχυση και αύξηση των ιστών όσο και για τη διόρ-

όπου και εδράζεται ο κιρκάδιος βηματοδότης. Ο βημα-

θωσή τους. Ο ύπνος καλείται να διορθώσει και να απο-

τοδότης ωριμάζει σταδιακά και μετά τον 6ο μήνα της

καταστήσει σωματικά και εγκεφαλικά ελλείμματα που

ζωής είναι ικανός να συγκρατήσει ένα σταθερό κιρ-

συσσωρεύονται κατά τη διάρκεια της εγρήγορσης. Ο

κάδιο ρυθμό ύπνου-εγρήγορσης. Ο ρυθμός αυτός κα-

ύπνος NREM είναι υπεύθυνος για την επανόρθωση

θορίζεται κυρίως από τη μεταβαλλόμενη έκθεση στο

των σωματικών λειτουργιών. Ο ύπνος REM έχει δια-

φως, το οποίο καταστέλλει την έκκριση μελατονίνης

μορφωθεί με σκοπό τον επαναπρογραμματισμό γεγο-

ενώ αντιθέτως το σκοτάδι την αυξάνει και επάγει τον

νότων και την τακτοποίηση της μνήμης.

ύπνο. Εκτός αυτού του ενδογενούς ρυθμιστικού πα-

ράγοντα υπάρχουν και άλλοι εξωγενείς παράγοντες,

Β. Η θεωρία της εξέλιξης και προσαρμογής

όπως οι κοινωνικές και οικογενειακές συνήθειες, που

Ο ύπνος αποτελεί μια ενστικτώδη συμπεριφορά που

επηρεάζουν τον χρονισμό του ύπνου. Ο χωρισμός της

φυλογενετικά αναπτύσσεται και διαφοροποιείται

ημέρας σε ώρες και η κατάργηση της φυσικής εναλ-

ανάλογα με το περιβάλλον και τον τρόπο ζωής του

λαγής έκθεσης στο φως με τον τεχνητό φωτισμό, έχει

κάθε είδους εξυπηρετώντας την επιβίωση. Για παρά-

άγνωστες επιδράσεις στη νευροβιολογία του ύπνου,

δειγμα, τα δελφίνια δεν έχουν πνευμονικό αντανακλα-

αφού αποτελεί πρόσφατο γεγονός στην ιστορία του

στικό στην υποξία και η αναπνοή τους ελέγχεται μόνο

ανθρώπου.

βουλητικά και όχι αυτόνομα. Για να μπορέσουν να συ-

Ο κιρκάδιος ρυθμός ορίζει την κυκλικότητα

ντηρηθούν στο υδάτινο περιβάλλον έχουν αναπτύξει

ύπνου-εγρήγορσης, ενώ ο ουλτράδιος ρυθμός καθορί-

ένα πρότυπο ύπνου όπου το ένα ημισφαίριο βρίσκεται

ζει την αρχιτεκτονική του ύπνου. Οι ουλτράδιοι κύκλοι

σε εγρήγορση και το άλλο σε ύπνο, ενώ απουσιάζει η

ορίζονται από την περιοδική εναλλαγή των φάσεων

φάση ατονίας REM η οποία θα τα έθετε σε κίνδυνο.

164

Ειδικά Θέματα

Αδύναμα και ευάλωτα ζώα κοιμούνται τακτικά για

αϋπνία

βραχέα χρονικά διαστήματα, με σκοπό τη συνεχή ανα-

ζήτηση τροφής και προστασία τους από τα αρπακτικά.

αϋπνία στη βρεφική και πρώιμη παιδική ηλικία

Αντιθέτως, σαρκοφάγα θηλαστικά που δεν χρειάζεται

Για τον καθορισμό της αϋπνίας ως κλινικά σημαντικό

να τρέφονται διαρκώς και δεν κινδυνεύουν έχουν την

πρόβλημα απαιτείται η γνώση της φυσιολογικής ποι-

τάση να κοιμούνται για μεγάλα χρονικά διαστήματα.

κιλομορφίας και της συνολικής διάρκειας του ύπνου

στις διάφορες ηλικίες. Τα νεογνά και μικρά βρέφη

Γ. Η θεωρία της διατήρησης της ενέργειας

κοιμούνται σε μπλοκ των 2–4 ωρών που κατανέμο-

Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση ο ύπνος αποσκοπεί

νται ισότιμα μέσα στην ημέρα και νύχτα και επηρεά-

στην εξοικονόμηση ενέργειας και στηρίζεται στο ότι

ζονται από την ανάγκη για συχνή λήψη τροφής. Μετά

η κατανάλωση της ενέργειας είναι μειωμένη κατά τη

τον 6ο μήνα, όσο ο κιρκάδιος ρυθμιστικός μηχανισμός

διάρκεια του ύπνου από ότι στην ήρεμη εγρήγορση.

ωριμάζει, ο ύπνος αυξάνεται σε διάρκεια και μετατί-

θεται προς τις νυχτερινές ώρες. Παρόλα αυτά, σε ένα

Δ. Η θεωρία της μάθησης και απομάθησης

10% των βρεφών δεν ακολουθείται ομαλή πορεία και

Υπάρχει μεγάλος αριθμός μελετών τα τελευταία χρό-

οι αφυπνίσεις το βράδυ συνεχίζονται, χωρίς αυτό να

νια που ενισχύουν το ρόλο του ύπνου στη διαδικασία

είναι απαραίτητα παθολογικό. Μετά το πρώτο έτος

της μάθησης και μνήμης. Για να συγκρατηθεί μια πλη-

ζωής, ένα ποσοστό παιδιών παρουσιάζει δυσκολία

ροφορία είναι απαραίτητη η ενεργοποίηση εγκεφαλι-

στην εισαγωγή του ύπνου. Αυτό αποτελεί κυρίως

κών λειτουργιών σε μια κρίσιμη περίοδο μετά την εγ-

πρόβλημα συμπεριφοράς καθώς τα νήπια αυτά είναι

γραφή της πληροφορίας. Η εμπέδωση (consolidation)

ακόμη εξαρτημένα από στερεότυπες ρουτίνες, όπως

και η μονιμοποίηση (fixation) της πληροφορίας απαι-

το κούνημα-νανούρισμα. Η αντιμετώπιση της κα-

τεί τη λειτουργία μηχανισμών σε διάφορες φάσεις,

τάστασης αρχίζει με τη βελτιστοποίηση της υγιεινής

αφού δεν υπάρχει ένα μοναδικό κέντρο μνήμης στον

του ύπνου, στα μεγάλα βρέφη, που περιλαμβάνει την

εγκέφαλο. Τα τελευταία 50 χρόνια έχει τεκμη-

εφαρμογή δομημένων συνηθειών για την ηλικία του

ριωθεί η ευεργετική επίδραση του ύπνου στην

παιδιού, όπως το μπάνιο, το βούρτσισμα των δοντιών,

απομνημόνευση και έχει δειχτεί ότι ο ύπνος

το ντύσιμο και τη σταδιακή μείωση των δραστηριο-

αμέσως μετά από μια εμπειρία μάθησης λει-

τήτων πριν την κατάκλιση. Δυνητικά διεγερτικές

τουργεί ευοδωτικά για τη συγκράτησή της. Στη

δραστηριότητες, όπως το έντονο παιχνίδι και

φάση REM του ύπνου ο εγκέφαλος, προστατευμένος

η τηλεόραση, πρέπει να αποφεύγονται. Το περι-

και αποκομμένος από όλα τα εξωτερικά ερεθίσματα,

βάλλον όπου το παιδί κοιμάται πρέπει να διαμορφώ-

βρίσκει την ευκαιρία να δραστηριοποιήσει εκ νέου τα

νεται ανάλογα (κατάλληλη κούνια, φωτισμός, περιορι-

κυκλώματα των πληροφοριών που αποκτήθηκαν κατά

σμός αντικειμένων).

τη διάρκεια της εγρήγορσης, να τα τοποθετήσει χρο-

νικά και να τα διυλίσει αποβάλλοντας τις ασήμαντες

αϋπνία σε μεγαλύτερα παιδιά και εφήβους

και μη αποδεκτές πληροφορίες (απομάθηση). Με αυ-

Σε μεγαλύτερες ηλικίες η αϋπνία είναι σχετικά συ-

τόν τον τρόπο η πληροφορία γίνεται συμπαγής και πιο

χνή και αφορά το 10% των μεγαλύτερων παιδιών και

εύκολα αποθηκεύσιμη.

εφήβων. Στις ηλικίες αυτές τα παιδιά παρουσιάζουν

αυτονομία στην επιλογή της ώρας κατάκλισης, ανα-

νοσολογία του ύπνου

πτύσσουν συνήθειες που διαταράσσουν τη φυσιο-

Προβλήματα ύπνου συχνά αναφέρονται από τους γο-

λογική εισαγωγή του ύπνου, όπως η βραδινή χρήση

νείς. Οι πιο συνήθεις κλινικές προβολές των διαταρα-

υπολογιστών, smart phones και βιντεο-παιχνιδιών.

χών ύπνου στην παιδική ηλικία είναι η αϋπνία (δια-

Το φαινόμενο επιτείνεται την περίοδο των διακοπών

ταραχή στην εισαγωγή ή στη διατήρηση του ύπνου),

με αποτέλεσμα η καθυστέρηση στην κατάκλιση να

η υπερυπνία (διαταραχή όπου το παιδί κοιμάται σε

προκαλεί μετατόπιση της φάσης του ύπνου αργότερα

λάθος χρόνο και τόπο και νυστάζει συνεχώς), οι διατα-

(sleep phase delay).

ραχές αναπνοής (εμφάνιση παράδοξων αναπνευστι-

Άλλες μορφές αϋπνίας σε αυτή την ηλικιακή ομάδα

κών κινήσεων ή παύσεων) και οι διαταραχές κινητικής

σχετίζονται με τη χρήση καφέ ή ουσιών, την ύπαρξη

συμπεριφοράς (υπέρμετρη κινητική δραστηριότητα)

υποκείμενης αναπτυξιακής διαταραχής και σπανι-

κατά τη διάρκεια του ύπνου. Πολύ συχνά δεν υπάρ-

ότερα, με το σύνδρομο των ανήσυχων άκρων.

χει ιδιαίτερη νοσολογία και όλα προκύπτουν

Σπανίως χρειάζεται ειδική θεραπεία πέραν της προ-

από λάθος πληροφόρηση και ερμηνεία γεγονό-

σπάθειας αλλαγής της συμπεριφοράς και καθιέρωσης

των, καθώς και από μη ρεαλιστικές προσδοκίες

υγιεινών συνηθειών ύπνου. Αρκετές μελέτες έχουν

των γονέων.

αποδείξει την αποτελεσματικότητα της μελατονίνης

165

Ειδικά Θέματα

σε παιδιά της σχολικής ηλικίας. Η μελατονίνη καλό

Laury, σύνδρομο Prader-Willi) που συνοδεύονται από

είναι να χρησιμοποιείται σε συνδυασμό με μεθόδους

αιφνίδια απώλεια του μυϊκού τόνου. Η καταπληξία στα

τροποποίησης της συμπεριφοράς όταν η αποκλειστική

παιδιά δεν ανιχνεύεται πάντα με ευκολία, καθώς δεν

εφαρμογή τους δεν έχει φέρει αποτέλεσμα.

συνοδεύεται σταθερά από τυπική πτώση αλλά μπορεί

να εμφανίζεται μόνο με πτώση της κάτω γνάθου και

Υπερυπνία

των βλεφάρων ή απλά με διακοπή ή αλλαγή του τόνου

Τα υγιή παιδιά που κοιμούνται καλά το βράδυ, διατη-

της ομιλίας. Στο 90% των ασθενών με ναρκοληψία και

ρούν άριστο επίπεδο εγρήγορσης και σπάνια μπορεί

καταπληξία εκφράζεται το HLA αντιγόνο DQBI*0602

να χρειαστούν ύπνο κατά τη διάρκεια της ημέρας. Εάν

και παρουσιάζουν ελαττωμένη τιμή υποκρετίνης στο

αυτό παρατηρηθεί τότε υπάρχουν 3 πιθανές εξηγή-

εγκεφαλονωτιαίο υγρό. Η ναρκοληψία στους ανθρώ-

σεις:

πους οφείλεται σε ανοσολογική εκφύλιση των νευρώ-

● Το παιδί έχει αναπτύξει συνήθειες που επηρεά-

νων που εκκρίνουν την υποκρετίνη, εντοπίζονται στη

ζουν αρνητικά την εισαγωγή και διατήρηση του

ραχιαία-πλάγια περιοχή του υποθαλάμου και προβάλ-

ύπνου.

λουν εκτενώς σε πολλές περιοχές του εγκεφάλου. Η

● Υπάρχει υποκείμενη διαταραχή που διαταράσ-

υποκρετίνη προάγει την εγρήγορση, αυξάνει το βασι-

σει σοβαρά τον νυχτερινό ύπνο, κατακερματίζο-

κό μεταβολικό ρυθμό και προστατεύει τον ύπνο από

ντας την αρχιτεκτονική του όπως η αποφρακτι-

κατακερματισμό. Έχουν παρουσιαστεί κρούσματα

κή άπνοια ύπνου, το σύνδρομο των ανήσυχων

ναρκοληψίας μετά από εμβολιασμό και νόσηση από

άκρων και η εμφάνιση επιληπτικών σπασμών.

τον ιό Η Ν .

1

1

● Υπάρχει υποκείμενη διαταραχή που δεν επηρε-

Η διάγνωση της ναρκοληψίας τίθεται εργαστηρια-

άζει σημαντικά τον νυχτερινό ύπνο, αλλά προ-

κά με την πολυυπνογραφική μελέτη σε συνδυασμό με

καλεί ημερήσια υπνηλία. Τέτοιες καταστάσεις

τη δοκιμασία MSLT (Multiple Sleep Latency Test) και

μπορεί να είναι πρωτοπαθείς, όπου διαταράσ-

επιβεβαιώνεται με την ανεύρεση χαμηλής τιμής υπο-

σεται ο κεντρικός μηχανισμός του ύπνου (ναρ-

κρετίνης στο ΕΝΥ.

κοληψία, σύνδρομο Kleine-Levin, μεταλοιμώ-

Πρέπει να σημειωθεί ότι η ναρκοληψία αποτελεί

δες σύνδρομο χρόνιας κόπωσης συνήθως από

μια δια βίου διαταραχή και η θεραπεία της εστιάζεται

EBV), ή δευτεροπαθείς (αναιμία, υποθυρεοειδι-

αφενός στην τροποποίηση του ημερησίου προγράμ-

σμός, χημειοθεραπεία κλπ.).

ματος με την προσθήκη 2 προγραμματισμένων ύπνων

ναρκοληψία

(nap) διάρκειας 30–40 λεπτών μέσα στην ημέρα, και

αφετέρου στη χορήγηση ψυχοδιεργετικών (μονταφι-

Όπως και στους ενήλικες, η ναρκοληψία παρουσιάζει

νίλης, μεθυλφαινιδάτης, αμφεταμίνης) ή άλλων φαρ-

4 κλινικά χαρακτηριστικά:

μάκων (κλομιπραμίνη, βενλαφαξίνη, φλουοξετίνη),

● Υπερβολική υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέ-

αναλόγως της ανταπόκρισης και της συννοσηρότητας.

ρας.

● Υπναγωγικές παραισθήσεις που χαρακτηρίζο-

Διαταραχές αναπνοής κατά τη διάρκεια του

ύπνου

νται από ζωντανά όνειρα με την εισαγωγή του

ύπνου.

αποφρακτική υπνική άπνοια

● Υπνική παράλυση όπου το άτομο στη μετάβαση

Η αποφρακτική υπνική άπνοια υπολογίζεται ότι προ-

από την εγρήγορση στον ύπνο παραλύει ενώ δι-

σβάλει το 2% των παιδιών με αιχμή του επιπολασμού

ατηρεί κάποιο επίπεδο εγρήγορσης.

μεταξύ τριών και οκτώ ετών. Η συμπτωματολογία

● Καταπληξία η οποία αποτελεί μια τάση για

κατά τη διάρκεια του ύπνου είναι παρόμοια, αλλά

αιφνίδια απώλεια του τόνου στους εκτείνοντες

συνήθως ελαφρύτερης μορφής, από αυτή των ενηλί-

μύες των άκρων και στους μύες του προσώπου

κων. Το ροχαλητό είναι ελαφρύτερο και διαλείπον.

ως απάντηση σε εξωτερικά ερεθίσματα, κυρίως

Συχνά συμπτώματα κατά τη διάρκεια του ύπνου είναι

έξαψης (γέλιο, έκπληξη, αναμονή επιβράβευ-

οι πολλαπλές αφυπνίσεις, η αναπνοή με ανοιχτό στό-

σης).

μα, η εφίδρωση, η ενούρηση και περιστασιακές σοβα-

Η ναρκοληψία δεν συνοδεύεται πάντα από κατα-

ρές παύσεις της αναπνοής που θορυβούν τους γονείς.

πληξία, αλλά η παρουσία καταπληξίας αρκεί για τη

Κατά τη διάρκεια της ημέρας η συμπτωματολογία στα

διάγνωση της ναρκοληψίας, με την προϋπόθεση να

παιδιά είναι ανεπαίσθητη. Τα παιδιά με αποφρακτική

αποκλειστούν καταστάσεις επιληπτικής (σύνδρομο

υπνική άπνοια δεν παρουσιάζουν ιδιαίτερη υπνηλία

Lenox-Gasteaux, σύνδρομο Doose) ή μη επιληπτικής

και κεφαλαλγία όπως οι ενήλικες, αλλά εμφανίζουν

αιτιολογίας (Niemann-Pick τύπου C, σύνδρομο Coffin-

κυρίως διαταραχές συμπεριφοράς, όπως μειωμένη συ-

166

Ειδικά Θέματα

γκέντρωση και νευρικότητα, που οδηγούν σε έκπτωση

Σε ήπιες μορφές αποφρακτικής υπνικής άπνοι-

των ακαδημαϊκών τους επιδόσεων. Ένα μικρό ποσο-

ας μπορεί αρχικά να χορηγηθούν τοπικά στεροειδή

στό μπορεί να προβάλει με συστηματικές εκδηλώσεις

υπό την μορφή ρινικών spray. Σε μετρίου και σοβα-

όπως διαταραχή στην ανάπτυξη, υπέρταση, χρόνια

ρού βαθμού το πρώτο βήμα στην αντιμετώπιση εί-

κεφαλαλγία και αύξηση της ενδοκράνιας πίεσης.

ναι η αδενοειδεκτομή και αμυγδαλεκτομή. Συνήθως

Κύριος προδιαθεσικός παράγοντας είναι η παχυ-

υπάρχει μεγάλη βελτίωση μετά την επέμβαση. Όμως

σαρκία, αλλά υπάρχουν αρκετές καταστάσεις που αυ-

πρέπει να συνεχίζεται η παρακολούθηση των παιδιών

ξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης αποφρακτικής υπνικής

λόγω πιθανής υποτροπής (ιδιαίτερα σε παιδιά μικρό-

άπνοιας όπως αναγράφονται στον Πίνακα 5.4.

τερης ηλικίας). Σπάνια, εάν οι άπνοιες επιμένουν μετά

Η φυσική εξέταση είναι συνήθως φυσιολογική αν

την επέμβαση, χρησιμοποιούνται συσκευές θετικής

και μπορεί να βρεθεί υπερτροφία των αδενοειδών

πίεσης (PAP, BiPAP).

εκβλαστήσεων και αμυγδαλών, αδενοειδές προσω-

κεντρική άπνοια

πείο, υποπλασία κάτω γνάθου, παχυσαρκία, οίδημα

Η κατάσταση αυτή συμβαίνει όταν κατά την άπνοια –

οπτικών θηλών και υπέρταση. Η νυχτερινή πολυυ-

διάρκειας τουλάχιστον 20 δευτερολέπτων– απουσιά-

πνογραφική μελέτη δεν είναι απαραίτητη για την

ζει η αναπνευστική προσπάθεια, όπως αυτή αποτυπώ-

οριστικοποίηση της διάγνωσης σε παιδιά με κλασική

νεται πολυυπνογραφικά. Η αιτιολογία της κεντρικής

συμπτωματολογία αποφρακτικής υπνικής άπνοιας και

άπνοιας ποικίλει και είτε οφείλεται σε ανωριμότητα

υπερτροφίας των αδενοειδών εκβλαστήσεων ή των

του κέντρου ελέγχου της αναπνοής (κατάσταση συχνή

αμυγδαλών. Σε αυτούς τους ασθενείς η καταγραφή

στην προωρότητα), είτε σε βλάβη του στελέχους (συγ-

του κορεσμού στον ύπνο είναι αρκετή. Η πολυυπνο-

γενής ανωμαλία, υδροκεφαλία, όγκος, εγκεφαλίτιδα,

γραφική μελέτη είναι απαραίτητη σε άτυπες καταστά-

συριγγομυελία, δυσπλασία Chiari I).

σεις, όπου η διάγνωση είναι αμφισβητούμενη, καθώς

και όταν υπάρχει υποψία εμφάνισης κεντρικού τύπου

Η κεντρική άπνοια στα πλαίσια ανωριμότητας

άπνοιας (Chiari I, διαταραχές στελέχους, εγκεφαλική

βελτιώνεται με το χρόνο και εξαφανίζεται αυτόματα.

παράλυση, νευρογενετικά νοσήματα).

Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο ασθενής μπορεί να βο-

ηθηθεί φαρμακευτικά με καφεΐνη. Στις περιπτώσεις

πιεστικού φαινομένου του στελέχους (υδροκεφαλία,

Chiari I, όγκος) η αποκατάσταση είναι χειρουργική.

Διαταραχές κινητικής συμπεριφοράς στον

ύπνο

Παραϋπνίες

Οι παραϋπνίες παρεμβάλλονται στον ύπνο χωρίς όμως

να διαταράσσουν την ποσότητα και την ποιότητά του.

Πίνακας 5.4

Τα επεισόδια αυτά συμβαίνουν κατά τη μετάβαση από

νοσήματα και καταστάσεις που σχετίζονται με αυξημένο

τη φάση NREM στη φάση REM του πρώτου κύκλου,

κίνδυνο εμφάνισης αποφρακτικής υπνικής άπνοιας στα

60–90 λεπτά μετά την εισαγωγή του ύπνου και εξορ-

παιδιά.

μώνται από το στάδιο βραδέων κυμάτων. Η αφύπνιση

Κρανιοπροσωπικά σύνδρομα με έκδηλη γναθική υποπλασία

σε στάδιο βραδέων κυμάτων προκαλεί μια συγχυτική

• Σύνδρομο Apert

• Σύνδρομο Crouzon

κατάσταση κατά την οποία το παιδί κάθεται στο κρε-

• Σύνδρομο Pierre Robin

βάτι του, δεν ανταποκρίνεται, κλαίει ακατάπαυστα,

• Σύνδρομο diGeorge

αρθρώνει λέξεις χωρίς νόημα (όχι, φύγε) χωρίς να έχει

Καταστάσεις με σκελετικές και κρανιοπροσωπικές δυσπλασίες

συμπτώματα από το αυτονόμο σύστημα (“flushing”,

• Αχονδροπλασία

• Ατρησία χοανών

έντονη εφίδρωση). Το επεισόδιο διαρκεί 5–30 λεπτά

• Υπερωιοσχιστίες (χειρουργημένες ή μη)

και στη συνέχεια το παιδί κοιμάται αυτόματα χωρίς να

Γενετικές και μεταβολικές διαταραχές

έχει καμία ανάμνηση του επεισοδίου. Η ανωτέρω συ-

• Σύνδρομο Down

μπτωματολογία χαρακτηρίζει τον νυχτερινό τρόμο

• Βλεννοπολυσακχαριδώσεις

• Σύνδρομο Prader-Willi

που εμφανίζεται σε παιδιά πρώιμης σχολικής ηλικίας

• Υποθυρεοειδισμός

ενώ σε μεγαλύτερα παιδιά και εφήβους το φαινόμενο

Άλλες καταστάσεις

μπορεί να επιπλακεί και με υπνοβασία (βλ. Γράφη-

• Διαταραχές στελέχους και κατώτερων κρανιακών νεύρων

μα 5.1). Οι παραϋπνίες εμφανίζονται πιο συχνά όταν

• Δυσπλασία Chiari I

• Παχυσαρκία

υπάρχει έντονη συναισθηματική φόρτιση, στέρηση

• Δρεπανοκυτταρική αναιμία

ύπνου, πυρετός κλπ.

167

Ειδικά Θέματα

Οι NREM παραϋπνίες συχνά συγχέονται με τους

(άγχος, αποφρακτική υπνική άπνοια, γαστροοισο-

νυχτερινούς επιληπτικούς σπασμούς. Στον Πίνακα 5.5

φαγική παλινδρόμηση, σύνδρομο ανήσυχων άκρων).

αναγράφονται τα διαφοροδιαγνωστικά στοιχεία με-

Όταν τα επεισόδια συμβαίνουν με μεγάλη συχνότητα

ταξύ των δύο καταστάσεων.

(>2–3 φορές/εβδομάδα) μπορούν εύκολα να προβλε-

Όταν τα επεισόδια είναι αραιά, σπάνια χρειάζο-

φθούν χρονικά και να εφαρμοστεί θεραπευτικό πλάνο

νται αντιμετώπιση πέρα από τη διαμόρφωση ασφα-

με προγραμματισμένες αφυπνίσεις πριν το αναμενό-

λούς περιβάλλοντος. Ιδιαίτερα για την υπνοβασία συ-

μενο επεισόδιο. Η τακτική αυτή είναι αποτελεσματική

νιστάται η ασφάλιση παραθύρων και εξόδων. Συχνά

στο 50–60% των περιπτώσεων. Σε δυσκολότερες πε-

επεισόδια πρέπει να διερευνώνται με video-ηλεκτρο-

ριπτώσεις, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχει υπνοβασία και

εγκεφαλογραφική καταγραφή και πολυυπνογραφία

κίνδυνος ατυχήματος, η χορήγηση κλοναζεπάμης για

και να αντιμετωπίζονται με αποφυγή ή θεραπεία των

μικρό χρονικό διάστημα μπορεί να είναι βοηθητική.

εκλυτικών καταστάσεων που συνήθως τα πυροδοτούν

Σύνδρομο των ανήσυχων άκρων

Το σύνδρομο των ανήσυχων άκρων αποτελεί μια αι-

σθητικοκινητική διαταραχή που μεταβιβάζεται με το

σωματικό επικρατούντα τύπο, όπου οι ασθενείς πα-

Πίνακας 5.5

ραπονιούνται για αλλόκοτο αίσθημα που περιγράφε-

Διαφοροδιαγνωστικά στοιχεία μεταξύ παραϋπνιών και

νυχτερινών επιληπτικών επεισοδίων.

ται ως «έρποντα φρίκια» στα κάτω άκρα. Το αίσθημα

αυτό εμφανίζεται κυρίως το απόγευμα ή το βράδυ.

Στοιχεία

NREM παραϋπνίες

Επιληπτικά

φαινόμενα

Ο ασθενής δεν μπορεί να συγκρατήσει τα πόδια του

Έναρξη

Στο 1ο τρίτο του ύπνου, Τυχαία μέσα στη

ακίνητα και έχει έντονη παρόρμηση να τους αλλάξει

συνήθως 90 λεπτά μετά νύχτα (υπναγωγικά

την κατάκλιση

ή υπναπομπικά δηλ.

θέση. Η διαγνωστική υποψία στηρίζεται στην κλινι-

κατά την αποδρομή

κή σημειολογία και το θετικό οικογενειακό ιστορικό

του ύπνου)

και επιβεβαιώνεται με την πολυυπνογραφική μελέτη,

Σημειολογία

Συγχυτική αφύπνιση,

Απότομη αφύπνιση,

ακατάσχετο

υπερκινητική

όπου καταγράφεται περιοδική κινητικότητα των κάτω

κλάμα, υπνοβασία,

συμπεριφορά

άκρων κυρίως στο στάδιο Ι και ΙΙ του ύπνου. Η κα-

ασυνάρτητη ομιλία

συνήθως στερεότυπη,

τονικά στοιχεία,

τάσταση αυτή παρεμβαίνει στην αρχιτεκτονική του

Απουσία αυστηρής

στερεοτυπίας

παρεκκλίσεις

ύπνου επηρεάζοντας την έναρξη αλλά και τη διατή-

οφθαλμών,

ρησή του. Η κατάσταση αν και όχι σπάνια στα παιδιά

επαναλαμβανόμενες

κινήσεις

(προσβάλλει το 2% αυτών) σαφώς υποδιαγιγνώσκεται

Διάρκεια

5–20 λεπτά

1–3 λεπτά

και συχνά σχετίζεται με σιδηροπενική αναιμία ή απλά

επεισοδίου

και μόνο με χαμηλή φερριτίνη. Αρχική θεραπευτική

Θεραπεία

Αποφυγή/

Αντιεπιληπτική αγωγή

προσέγγιση αποτελεί η χορήγηση σιδήρου με σκοπό

θεραπεία εκλυτικών

τη διατήρηση της φερριτίνης > 50μg/L. Σε ανθεκτικές

καταστάσεων

Προγραμματισμένες

περιπτώσεις, η χορήγηση γκαμπαπεντίνης σε συνδυα-

αφυπνίσεις

σμό με αγωνιστές της ντοπαμίνης μπορεί να βοηθήσει.

Γράφημα 5.1

Ηλικιακή κατανομή παραϋπνιών και τα χαρακτηριστικά τους.

•

Συμβαίνουν στον πρώτο κύκλο του ύπνου (πρώτα 90 λεπτά).

•

Δεν υπάρχει ανάκληση ονείρων.

•

Δεν είναι πάντα στερεότυπα.

•

Δεν συνοδεύονται από απώλεια ούρων ή κοπράνων.

•

Δεν συνοδεύονται από τονική φάση των οφθαλμών ή κεφαλής.

•

Συνήθως υπάρχει θετικό οικογενειακό ιστορικό.

168

Ειδικά Θέματα

Βιβλιογραφικές πηγές

1) Arnulf I, Rico TJ, Mignot E. Diagnosis, disease course,

and management of patients with Kleine-Levin

syndrome. Lancet Neurol. 2012; 11:918–28.

2) Dijk DJ, Duffy JF. Circadian regulation of human sleep

and age-related changes in its timing, consolidation and

EEG characteristics. Ann Med. 1999; 31:130–40.

3) Gozal D. Obstructive sleep apnea in children:

implications for the developing central nervous system.

Semin Pediatr Neurol. 2008; 15:100–6.

4) Guilleminault C, Palombini L, Pelayo R, Chervin RD.

Sleepwalking and sleep terrors in prepubertal children:

what triggers them? Pediatrics. 2003; 111:e17–25.

5) Iglowstein I, Jenni OG, Molinari L, et al. Sleep duration

from infancy to adolescence: reference values and

generational trends. Pediatrics. 2003; 111:302–7.

6) Kotagal S. Treatment of dyssomnias and parasomnias

in childhood. Curr Treat Options Neurol. 2012; 14:630–

49.

7) Lin L, Faraco J, Li R, Kadotani H, et al. The sleep

disorder canine narcolepsy is caused by a mutation

in the hypocretin (orexin) receptor 2 gene. Cell. 1999;

98:365–76.

8) Nevsimalova S, Pisko J, Buskova J, et al. Narcolepsy:

clinical differences and association with other sleep

disorders in different age groups. J Neurol. 2013;

260:767–75.

9) Sheldon S, Ferber R, Kryger M. Pediatric Sleep

Medicine Principles and Practice. Elsevier Saunders.

2005

10) Turek FW, Gillette MU. Melatonin, sleep, and circadian

rhythms: rationale for development of specific

melatonin agonists. Sleep Med. 2004; 5:523–32.

11) Vassalli A, Dijk DJ. Sleep function: current questions and

new approaches. Eur J Neurosci. 2009; 29:1830–41.

169

Ειδικά Θέματα

είναι συνεχής όταν βρίσκονται στο σχολείο με άλλα

5.5. Διαταραχή καθ’ έξιν

παιδιά.

κινήσεων (τικ)

Αν και πολλοί γονείς παιδιών με τικ αναφέρουν ότι

και αυτοί παρουσίαζαν τικ όταν ήταν παιδιά, δεν έχει

βρεθεί σαφής γενετικός τόπος που να αποδεικνύει την

Οι καθ’ έξιν κινήσεις (τικ) είναι κινήσεις που εύκολα

κληρονομικότητα. Περιβαλλοντικά αίτια ενδέχεται,

μπορούν να παρατηρηθούν αλλά δύσκολα να περι-

επίσης, να παίζουν ρόλο σε ορισμένες περιπτώσεις. Η

γραφούν. Συνήθως είναι απότομες, επαναλαμβανόμε-

πιο γνωστή θεωρία, αν και συζητήσιμη, που συνδέει

νες, άρρυθμες και στερεότυπες κινήσεις που αφορούν

περιβαλλοντικά αίτια με την ανάπτυξη τικ είναι αυτή

οποιοδήποτε σημείο του σώματος. Τα τικ διακρίνονται

που αφορά στο ρόλο των στρεπτοκοκκικών λοιμώξεων.

σε κινητικά και φωνητικά, απλά και σύνθετα. Τα

απλά

Η διαταραχή αντιπροσωπεύει ένα κλινικό φάσμα

είναι σύντομα σε διάρκεια και συνήθως περι-

εκδηλώσεων με μεγάλο εύρος από την περιστασιακή

λαμβάνουν μία μόνο ομάδα μυών. Τα σύνθετα έχουν

διαταραχή ως στο σύνδρομο Tourette.

μεγαλύτερη διάρκεια και περιλαμβάνουν συνδυασμό

κινήσεων, οι οποίες συχνά δίνουν την εντύπωση ότι

Περιστασιακή διαταραχή τικ

έχουν συγκεκριμένο σκοπό. Τα σύνθετα τικ μπορεί να

Είναι η πιο ελαφρά μορφή και σχετικά συχνή στα παι-

εκδηλώνονται στα πλαίσια στερεοτυπίας ή εμμονικής

διά σχολικής ηλικίας με συχνότητα 5–25% (περίπου

καταναγκαστικής διαταραχής. Ορισμένα παραδείγ-

1–3 σε κάθε τάξη). Για τη διάγνωση είναι απαραίτη-

ματα αναγράφονται στον Πίνακα 5.6.

το η διάρκεια των τικ να είναι μικρότερη του έτους. Η

Κοινό χαρακτηριστικό των τικ είναι ότι, ενώ στην

πορεία συνήθως δεν είναι συνεχής, αλλά παρουσιάζει

πραγματικότητα είναι ακούσιες κινήσεις, μπορούν να

εξάρσεις και υφέσεις. Τα τικ μπορεί να είναι πολλαπλά

κατασταλούν βουλητικά για μικρό χρονικό διάστημα,

και κυρίως απλά κινητικά ή απλά φωνητικά.

όταν ζητηθεί από τον ασθενή, αλλά στη συνέχεια επα-

νέρχονται με ακόμη μεγαλύτερη ένταση. Η έναρξη

χρόνια διαταραχή τικ

των τικ συνήθως συμπίπτει με ένα πραγματικό αισθη-

Μπορεί να αποτελεί εξέλιξη της περιστασιακής διατα-

τικό ερέθισμα, όπως παραμονή βλεφαρισμών μετά

ραχής τικ. Η διάρκεια είναι μεγαλύτερη του έτους. Και

από επιπεφυκίτιδα, παραμονή ξηρού βήχα μετά από

σε αυτή την κατηγορία επίσης εμφανίζονται κινητικά

βρογχίτιδα, «ρουθουνίσματα» μετά από ρινίτιδα, τί-

ή φωνητικά τικ. Δεν υπάρχει ακριβής τρόπος πρόβλε-

ναγμα της κεφαλής μετά από θλάση στην τραχηλική

ψης ως προς το ποιά παιδιά με περιστασιακή διαταρα-

χώρα. Για αυτό το λόγο δεν είναι σπάνιο τα παιδιά

χή θα μεταπέσουν στη χρόνια μορφή.

αυτά να ελέγχονται εξωνυχιστικά για μεγάλο χρονικό

Σύνδρομο Tourette

διάστημα.

Το σύνδρομο Tourette αποτελεί νευρολογική διατα-

Η διαταραχή τικ αποτελεί μια χρόνια γενετικά

ραχή που χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση πολλα-

προκαθορισμένη νευροψυχιατρική προδιάθεση, πι-

πλών κινητικών τικ σε συνδυασμό με τουλάχιστον ένα

θανότατα νευροδιαβιβαστικού τύπου, όπου η απο-

φωνητικό τικ για διάστημα τουλάχιστον ενός έτους.

φόρτιση του άγχους επιτελείται με ακούσιες κινήσεις.

Χαρακτηριστικά συχνά συνοδεύεται από κοπρολαλία.

Η συχνότητα ποικίλλει και το κύριο χαρακτηριστικό

Βασική προϋπόθεση είναι ότι το παιδί δεν παρέμεινε

τους είναι η εμφάνιση της διαταραχής με εξάρσεις και

χωρίς τικ για διάστημα μεγαλύτερο των 3 μηνών. Η

υφέσεις. Οι εξάρσεις συνήθως συμπίπτουν με περιό-

συχνότητά είναι 1% με υπεροχή των αγοριών. Η ηλικία

δους άγχους. Παρόλα αυτά, η επιδείνωση μπορεί να

πρώτης εμφάνισης είναι τα 5–7 έτη με κορύφωση τα

εμφανιστεί στην περίοδο των διακοπών. Αυτό συμβαί-

10–12 έτη.

νει γιατί η καθημερινότητα και το δομημένο πρόγραμ-

μα δρα πολλές φορές προστατευτικά, ενώ η απουσία

Η πρόγνωση είναι καλή αφού το 1/3 των περι-

του μπορεί να αγχώσει το παιδί ακόμη περισσότερο.

πτώσεων θα απαλλαγεί πλήρως από τα τικ μετά την

Παρόμοια διακύμανση της συχνότητας υπάρχει κατά

εφηβεία, στο 1/3 τα τικ θα μειωθούν σημαντικά και τα

τη διάρκεια της ημέρας, όπου τα τικ μειώνονται όταν

παιδιά μαθαίνουν να τα διαχειρίζονται και το 1/3 θα

το παιδί είναι συγκεντρωμένο σε μια συγκεκριμένη

συνεχίσει να παρουσιάζει τικ και στην ενήλικο ζωή. Εί-

δραστηριότητα σχολική ή εξωσχολική. Αντίθετα, γο-

ναι σημαντικό να τονιστεί ότι στο σύνδρομο Tourette

νείς αναφέρουν ότι τα τικ εμφανίζονται πολύ έντονα

υπάρχει σημαντική συννοσηρότητα με νευροψυχια-

τις απογευματινές ώρες, όταν τα παιδιά χαλαρώνουν

τρικές καταστάσεις, όπως η διαταραχή ελλειμματικής

ιδιαίτερα μπροστά στην τηλεόραση ή στην οθόνη του

προσοχής-υπερκινητικότητας ή εμμονική καταναγκα-

υπολογιστή. Αυτό συμβαίνει γιατί στο οικείο περι-

στική συμπεριφορά, καταστάσεις που δημιουργούν

βάλλον εξασθενεί η προσπάθεια καταστολής, η οποία

επιπρόσθετο πρόβλημα στην αντιμετώπιση.

170

Ειδικά Θέματα

Διάγνωση

αντιμετώπιση

Η διάγνωση των τικ είναι κλινική και τις περισσότερες

Η αντιμετώπιση των τικ και του συνδρόμου Tourette

φορές αρκεί το ιστορικό και η επισκόπηση των κινή-

είναι πολυπαραγοντική. Σε περιπτώσεις απλών παρο-

σεων κατά τη διάρκεια της εξέτασης ή ανασκόπηση

δικών τικ, η ενημέρωση και πληροφόρηση των γονέων,

ενός βίντεο. Σπάνια, οι κινήσεις είναι δύσκολο να δια-

του ίδιου του παιδιού αλλά και ατόμων του περιβάλ-

φοροδιαγνωστούν από άλλες κινησιακές διαταραχές,

λοντός του (εκπαιδευτικών, φίλων κλπ) για τη φύση

όπως μυοκλονίες και δυσκινησίες (χορεία, αθέτωση,

της διαταραχής, την καλή πρόγνωση και την αντιμε-

δυστονία).

τώπισή της είναι αρκετή. Οι γονείς δεν θα πρέπει να

Η νευρολογική εξέταση είναι φυσιολογική χωρίς

σχολιάζουν την κατάσταση, ούτε να επιπλήττουν τα

νευρολογική σημειολογία. Γι’ αυτό δεν είναι απαραί-

παιδιά. Η συνήθης τακτική της συνεχούς ενασχόλη-

τητος ο εκτεταμένος μεταβολικός και νευροαπεικονι-

σης με τα τικ τα επιδεινώνει. Σε περιπτώσεις που αυτά

στικός έλεγχος. Οι εξετάσεις, όταν χρειάζονται, είναι

επιμένουν, μπορεί να βοηθήσει η ψυχολογική υποστή-

συνήθως αιματολογικές (θυρεοειδικός έλεγχος, φερ-

ριξη του παιδιού, σε συνδυασμό πάντα με τη συμβου-

ριτίνη), ενώ το ηλεκτροεγκεφαλογράφημα σπανίως

λευτική των γονέων. Πρέπει, όμως, να αποφεύγεται

είναι απαραίτητο και θα πρέπει να γίνεται όταν τα τικ

η υπέρμετρη ιατρικοποίηση του προβλήματος καθώς

είναι μυοκλονικού τύπου, οι κινήσεις αυστηρώς ετε-

αυτή μπορεί να φέρει τα αντίθετα αποτελέσματα.

ρόπλευρες και όταν οι ίδιες κινήσεις παρατηρούνται

Η ψυχολογική υποστήριξη έχει ως στόχο την ενί-

στον ύπνο.

σχυση της αυτοεκτίμησης του παιδιού, την εύρεση

τρόπων χαλάρωσης του stress και την εκμάθηση τρό-

που διαχείρισης των τικ. Είναι σημαντικό να δίνεται

χώρος και χρόνος στα παιδιά να εκδηλώνουν τα τικ

τους χωρίς να ποινικοποιούνται.

Περιπτώσεις που μπορεί να χρειαστεί φαρμακευ-

τική αγωγή:

● Πολλαπλά κινητικά και φωνητικά τικ που επη-

Πίνακας 5.6

ρεάζουν τη λειτουργικότητα του παιδιού (δεν

Είδη τικ.

πάει σχολείο, αποφεύγει δραστηριότητες).

Απλά κινητικά τικ

Σύνθετα κινητικά τικ

● Διαταραχή τικ σε έξαρση με έντονη ψυχολογική

• Βλεφαρισμοί

• Συστροφή μελών

φόρτιση γονέων, που έχει σαν αποτέλεσμα την

• Ανασήκωμα φρυδιών-

σώματος ή προσώπου

μετώπου

• Αναπηδήματα

αποδόμηση της οικογενειακής συνοχής.

• Απόκλιση βλέμματος στα

• Διάφορες χειρονομίες

● Σύμπλοκα κινητικά τικ που προκαλούν τραυμα-

πλάγια

(αγγίγματα άλλων

• Κίνηση “τινάγματος”

προσώπων ή πραγμάτων)

τισμό.

κεφαλής

• Διάφορες παράδοξες

• Σούφρωμα χειλιών

ενέργειες όπως

Βιβλιογραφικές πηγές

• Τέντωμα λαιμού

τράβηγμα των ρούχων

•

1) Makki MI, Behen M, Bhatt A, Wilson B, Chugani HT.

Άνοιγμα στόματος

ή να μυρίζουν με

• Ανασήκωμα ώμων

στερεοτυπικό τρόπο

Microstructural abnormalities of striatum and thalamus

• Διάφορες συσπάσεις

διάφορα αντικείμενα ή

in children with Tourette syndrome. Mov Disord. 2008;

προσώπου-“γκριμάτσες”

άλλα άτομα κ.λπ.

23:2349–56.

2) Pringsheim T, Steeves T.Pharmacological treatment

Απλά φωνητικά τικ

Σύνθετα φωνητικά τικ

for Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD)

in children with comorbid tic disorders. Cochrane

• «Καθάρισμα» του λαιμού

• Συλλαβές, φράσεις

Database Syst Rev. 2011; CD007990.

• Βήχας (συνήθως ξηρός)

• Φωνές

• Ρούφηγμα της μύτης

• Ηχολαλία (άμεση

3) Specht MW, Woods DW, Piacentini J, Scahill

• Αναστεναγμός

επανάληψη ήχου, λέξης

L, Wilhelm S, Peterson AL, Chang S, Kepley H,

• Σύντομη διαπεραστική

ή φράσης που έχει πει

Deckersbach T, Flessner C, Buzzella BA, McGuire JF,

κραυγή

κάποιος άλλος)

Levi-Pearl S, Walkup JT. Clinical Characteristics of

• Υλακή

• Παλιλαλία (άμεση

Children and Adolescents with a Primary Tic Disorder. J

επανάληψη λέξεων που

Dev Phys Disabil. 2011; 23:15–31.

έχει πει το ίδιο το άτομο)

• Κοπρολαλία (μη

4) Shaw ZA, Coffey BJ. Tics and tourette syndrome.

κοινωνικά αποδεκτές

Psychiatr Clin North Am. 2014; 37:269–86.

λέξεις ή φράσεις που

5) Worbe Y, Malherbe C, Hartmann A, Pélégrini-Issac M,

εκφράζονται αυτόματα

Messé A, Vidailhet M, Lehéricy S, Benali H. Functional

και χωρίς εκλυτικό

immaturity of cortico-basal ganglia networks in Gilles

παράγοντα)

de la Tourette syndrome. Brain. 2012; 135:1937–46.

171

Ειδικά Θέματα

σώμα και το περιβάλλον ονομάζεται αισθητηριακή

5.6. Διαταραχές

ολοκλήρωση (ο όρος “Αισθητηριακή Ολοκλήρωση”

αισθητηριακής ρύθμισης

αναφέρεται σε ένα θεραπευτικό μοντέλο που αναπτύ-

χθηκε από μια εργοθεραπεύτρια και ψυχολόγο, την Α.

Jean Ayres, το 1970). Μέσα από αυτή τη διεργασία,

Ο ρόλος των αισθήσεων είναι ιδιαίτερα σημαντικός

καθίσταται δυνατή η ικανότητα του ατόμου να ρυθ-

για την αναπτυξιακή εξέλιξη. Ο άνθρωπος πειραματί-

μίζει και να οργανώνει τα ερεθίσματα που δέχεται

ζεται και μαθαίνει τον κόσμο γύρω του μέσα από τις

από το περιβάλλον με προσαρμοστικό τρόπο, ώστε να

αισθήσεις, καθώς αποτελούν τη μοναδική πηγή πρό-

μπορεί να σχεδιάσει την κίνηση και να οργανώσει τη

σληψης πληροφορίας από το περιβάλλον. Ο Αριστο-

συμπεριφορά, αντιμετωπίζοντας έτσι με επιτυχία τις

τέλης αναγνωρίζοντας τον ιδιαίτερο ρόλο των αισθή-

καθημερινές προκλήσεις και διευκολύνοντας ταυτό-

σεων στην οργάνωση του εγκεφάλου είχε πει: «ουδέν

χρονα τη διαδικασία μάθησης.

εν τη νοήσει, ο μη πρότερον εν τη αισθήσει», δηλαδή

Η διαδικασία της αισθητηριακής ολοκλήρωσης

δεν υπάρχει τίποτε στη νόηση που να μην προϋπήρχε

ακολουθεί μια αναπτυξιακή πορεία κατά τη διάρκεια

ως αίσθηση.

της οποίας μπορεί να υπάρξουν ελλείμματα. Όταν το

Εκτός από τις πέντε βασικές αισθήσεις: γεύση,

άτομο παρουσιάζει διαταραχές στην επεξεργασία

όραση, ακοή, αφή και όσφρηση, δύο επιπλέον

και συνοργάνωση των αισθητηριακών ερεθι-

αισθητηριακά συστήματα είναι πολύ σημαντικά για

σμάτων διαταράσσεται η οργάνωση και εκτέλεση της

την ικανότητα του ανθρώπου να λειτουργεί μέσα στον

συμπεριφοράς του και επηρεάζεται η μάθηση σε

κόσμο που τον περιβάλλει. Πρόκειται για το αιθου-

γνωστικό, κινητικό και συναισθηματικό επίπε-

σαίο σύστημα που συμβάλει στην αίσθηση της κίνη-

δο.

σης (ρυθμίζοντας τη θέση του σώματος σε σχέση με τη

Ο όρος διαταραχές αισθητηριακής ρύθμισης

βαρύτητα, τη στάση, την ισορροπία και τη διατήρηση

αναφέρεται σε δυσκολίες στη ρύθμιση των αντιδρά-

ενός σταθερού οπτικού πεδίου, ενώ ταυτόχρονα επε-

σεων σε καθημερινά αισθητηριακά ερεθίσματα, στα

ξεργάζεται γραμμικές, στροφικές κινήσεις της κεφα-

οποία οι περισσότεροι άνθρωποι εύκολα προσαρμό-

λής και συμβάλλει στο χωρικό προσανατολισμό) και

ζονται με ένα βαθμιαίο τρόπο, ανάλογο με τις απαιτή-

την ιδιοδεκτικότητα που δίνει πληροφορίες για την

σεις του περιβάλλοντος. Οι διαταραχές αισθητηριακής

αίσθηση της θέσης του σώματος στο χώρο που προέρ-

ρύθμισης είναι μια κατάσταση που το άτομο υπό- ή

χεται από τους υποδοχείς που υπάρχουν στους τένο-

υπέρ- αντιδρά στα ερεθίσματα που προέρχονται από

ντες, στους μύες, τις αρθρώσεις και τους συνδέσμους.

το σώμα ή από το περιβάλλον, και αυτό έχει σαν αποτέ-

Η ανάπτυξη των αισθήσεων αρχίζει από την ενδομή-

λεσμα η συμπεριφορά που εκδηλώνει εκείνη τη στιγμή

τρια ζωή. Έτσι, το έμβρυο γεύεται αλλά και μυρίζει

να μην αντανακλά στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος.

το αμνιακό υγρό. Δέχεται απτικά ερεθίσματα από τα

Περίπου 5% των παιδιών του νηπιαγωγείου πλη-

περιβλήματα της μήτρας. Το αιθουσαίο του σύστημα

ρούν τα κριτήρια για διαταραχές αισθητηριακής ρύθ-

διεγείρεται συνεχώς καθώς «κολυμπάει» στο αμνιακό

μισης, σύμφωνα με τις αναφορές των γονέων τους.

υγρό, βρίσκεται σε συνθήκες βαρύτητας και επιτάχυν-

Παραδείγματα συμπεριφορών που συνδέονται με δι-

σης καθώς “περπατάει” με τη μητέρα του. Η ακοή του

αταραχές αισθητηριακής ρύθμισης και αναφέρονται

εξασκείται από τους ενδομήτριους ήχους (κίνηση του

συχνά από τους γονείς είναι το παιδί να:

αίματος στα μεγάλα αγγεία της μητέρας, ήχοι της καρ-

διάς της, η υπόκωφη φωνή της) και βλέπει αρκετά, αν

● Αποφεύγει το άγγιγμα/την επαφή.

και οι οπτικές του αναφορές μέσα στο σκοτεινό χώρο

● Μη θέλει να αγγίζει πλαστελίνη, δακτυλομπο-

της μήτρας είναι ελάχιστες.

γιές.

Μετά τη γέννηση, το νεογέννητο είναι εφοδιασμέ-

● Αντιδρά άσχημα στο λούσιμο, το πλύσιμο των

νο με όλες τις αισθήσεις σε αναμονή εισροής αισθη-

δοντιών, το βούρτσισμα των μαλλιών.

τηριακών πληροφοριών, ώστε να καταγράψει και να

● Δυσκολεύεται σε σχέση με τα ρούχα, π.χ. υφή,

επεξεργαστεί, για να μπορέσει στη συνέχεια να ανα-

ετικέτες, ραφές.

καλύψει τον κόσμο γύρω του.

● Έχει σημαντικές δυσκολίες στο φαγητό, π.χ.

Ο εγκέφαλος δέχεται συνεχώς ποικίλες αισθητηρι-

υφή, θερμοκρασία.

ακές πληροφορίες από το σώμα και το περιβάλλον. Τα

● Φοβάται ή να δείχνει έντονη ενόχληση από θο-

στοιχεία από τα διαφορετικά αισθητηριακά συστήμα-

ρύβους ή ξαφνικούς ήχους που δεν είναι απα-

τα ερμηνεύονται, συσχετίζονται μεταξύ τους και ενο-

ραίτητα δυνατοί.

ποιούνται. Η νευροβιολογική διαδικασία που οργανώ-

● Φοβάται σκάλες, τα ύψη, την κίνηση.

νει τα εισερχόμενα αισθητηριακά ερεθίσματα από το

172

Ειδικά Θέματα

● Γυρίζει γύρω-γύρω για πολύ ώρα χωρίς να ζα-

Έτσι, το παιδί μπορεί να καλύπτει τα αυτιά

λίζεται.

του σε συγκεκριμένους θορύβους που δεν είναι

● Βάζει συχνά αντικείμενα στο στόμα του.

απαραίτητα δυνατοί, να μυρίζει τα πάντα, να

● Θέλει να μυρίζει τα πάντα.

αποφεύγει κάποιους τύπους φωτισμού, να είναι

● Μην παρατηρεί πως έχει χτυπήσει ή κοπεί.

πολύ επιλεκτικό στο φαγητό του (υφή, σύστα-

ση, θερμοκρασία, χρώμα).

● Μην αντιδρά σε ξαφνικούς ή έντονους ήχους

στο περιβάλλον του.

● Τάση να αναζητά συγκεκριμένους τύπους αι-

σθητηριακής εμπειρίας, με τρόπο υπερβολικό

Επιπλέον, τις διαταραχές αισθητηριακής ρύθμισης

ή ασυνήθιστο. Έτσι, το παιδί μπορεί να είναι

μπορεί να συνοδεύουν μικρό εύρος συγκέντρωσης, δυ-

σε συνεχή κίνηση, μπορεί να έχει την τάση να

σκολία στη μάθηση συγκεκριμένων θεμάτων στο σχο-

ακουμπά, να σπρώχνει ή να τρυπώνει, επιζητά

λείο, ακατάστατο γράψιμο, δυσκολία να ακολουθήσει

να αγγίζει πολλά πράγματα ή βάζει συχνά αντι-

οδηγίες, αδυναμία να καθίσει ήσυχο στη διάρκεια του

κείμενα στο στόμα του.

μαθήματος ή του γεύματος, έλλειψη συντονισμού στα

αθλήματα, αδυναμία να κάνει και να διατηρήσει φί-

αντιδράσεις που υποδηλώνουν ανεπαρκή αι-

λους, χαμηλή λειτουργικότητα και συμμετοχή σε κα-

σθητηριακή αντίληψη όπως:

θημερινές δραστηριότητες, καθώς και χαμηλή αυτοε-

● Μειωμένη αντίδραση σε σημαντικά ερεθίσμα-

κτίμηση. Σαφώς, οι διαταραχές αυτές δεν είναι η μόνη

τα. Έτσι, μπορεί να μην αντιδρά σε ξαφνικούς

αιτία που τα παιδιά έχουν δυσκολία στη μάθηση, την

ή έντονους ήχους στο περιβάλλον του ή να μην

προσοχή, την κίνηση και στη συμπεριφορά. Εάν όμως

αντιδρά σε επώδυνα ερεθίσματα π.χ. δεν δεί-

υπάρχουν, τότε χρειάζεται κατάλληλη θεραπευτική

χνει να παρατηρεί πως έχει χτυπήσει ή κοπεί

παρέμβαση που να αντιμετωπίζει τις υποκείμενες δυ-

κλπ.

σλειτουργίες, ώστε να βελτιωθούν οι δυσκολίες.

● Δυσκολία στην ολοκλήρωση δραστηριοτήτων

Σημεία ενδεικτικά δυσκολιών αισθητηριακής

που περιλαμβάνουν την αίσθηση της αφής στο

ρύθμισης

χειρισμό μικρών αντικειμένων, π.χ. να κουμπώ-

σει κουμπιά, να παίξει με παιχνίδια που έχουν

αυξημένη ή μειωμένη ευαισθησία σε αισθητη-

μικρά κομμάτια ή να πιάσει και να διατηρήσει

ριακά ερεθίσματα

τη λαβή στο κουτάλι ή στο μολύβι.

Στην περίπτωση της αυξημένης ευαισθησίας το παιδί

● Σύγχυση στην οπτική διάκριση σχημάτων,

αποφεύγει και στην περίπτωση της μειωμένης ευαι-

γραμμάτων ή αριθμών.

σθησίας αναζητά ερεθίσματα με συμπεριφορές όπως:

● Δυσκολία στην ακουστική διάκριση ήχων ή λέ-

● Αποστροφή ως προς κάποιες μορφές απτικών

ξεων.

ερεθισμάτων ή υφές που δεν είναι ενοχλητικές

● Φτωχή αντίληψη σώματος και κακή στάση.

για τα περισσότερα παιδιά της ίδιας ηλικίας.

Έτσι, μπορεί να λαμβάνει αδέξιες στάσεις όταν

Έτσι, το παιδί μπορεί να αποφεύγει τα αγγίγ-

κάθεται στην καρέκλα, πέφτει πάνω σε ανθρώ-

ματα στο πρόσωπο, δείχνει ασυνήθιστη δυσα-

πους ή αντικείμενα, δυσκολεύεται στη διαβάθ-

ρέσκεια στο λούσιμο των μαλλιών, τραβιέται

μιση της πίεσης όταν γράφει, με αποτέλεσμα να

μακριά όταν το αγκαλιάζουν ή του δίνουν ένα

είναι η γραφή του πολύ έντονη ή απαλή (κακή

ελαφρύ χτύπημα στον ώμο, αποφεύγει τη σω-

ποσόστωση δύναμης) κλπ.

ματική επαφή με τους φίλους, δεν του αρέσει

η επαφή με την άμμο, τις δακτυλομπογιές, την

Ειδικές δυσκολίες που σχετίζονται με το αιθου-

κόλλα, ή άλλα παρόμοια υλικά, δείχνει αρνη-

σαίο σύστημα όπως:

τικές αντιδράσεις σε συγκεκριμένους τύπους

● Δυσκολία σε δραστηριότητες που απαιτούν

ρούχων ή στις ετικέτες κλπ.

χρήση και των δύο χεριών ή και των δύο πλευ-

● Ασυνήθιστη φοβία στην κίνηση και/ή στα ύψη,

ρών του σώματος (αμφίπλευρος κινητικός συ-

που συνήθως δεν τρομάζουν τα άλλα παιδιά της

ντονισμός), όπως να κρατάει το χαρτί στο ένα

ίδιας ηλικίας. Έτσι, το παιδί μπορεί να αγχώ-

χέρι ενώ κόβει με το άλλο, να ξύνει το μολύβι,

νεται πολύ όταν το σηκώνουν από το έδαφος ή

να δένει τα κορδόνια κλπ.

να δείχνει υπερβολικό φόβο όταν βρίσκεται σε

● Υπερβολική αναζήτηση κινητικών δραστηρι-

ύψος, με αποτέλεσμα να αντιδρά πολύ αρνητι-

οτήτων όπως να κουνιέται, να τρέχει και να

κά στις κυλιόμενες σκάλες ή στο ασανσέρ.

πηδά, να γυρίζει γύρω-γύρω χωρίς να φαίνεται

● Μεγαλύτερη από το αναμενόμενο ευαισθησία

ότι ζαλίζεται εύκολα ή αποφυγή της όποιας κι-

σε κάποιους ήχους, γεύσεις, οσμές, ή φώτα.

νητικής δραστηριότητας.

173

Ειδικά Θέματα

● Πιο συχνές πτώσεις από τα άλλα παιδιά και/ή

ταραχές Αυτιστικού Φάσματος, η Διαταραχή Ελλειμ-

αναποτελεσματικές προσπάθειες να ανακτήσει

ματικής Προσοχής-Υπερκινητικότητας, η Αναπτυξια-

την ισορροπία.

κή Διαταραχή Κινητικού Συντονισμού και οι Αγχώδεις

● Δυσκολία στη διατήρηση της καθιστής θέσης

Διαταραχές της παιδικής ηλικίας. Οι μέχρι τώρα με-

με αποτέλεσμα να μην κάθεται σωστά στην κα-

λέτες δεν έχουν δείξει ότι η δυσλειτουργία στην αι-

ρέκλα ή στο θρανίο. Έτσι, μπορεί να γέρνει/

σθητηριακή ρύθμιση υπάρχει ως ξεχωριστή διατα-

ακουμπάει πάνω στο θρανίο, να πέφτει από την

ραχή, διαφορετική από τις παραπάνω αναπτυξιακές

καρέκλα κλπ.

διαταραχές, ενώ επιπλέον δεν υπάρχει ένα καθολικής

● Δυσκολία να διατηρήσει τα μάτια του σε κάτι

αποδοχής πλαίσιο για τη διάγνωση των διαταραχών

που κινείται και/ή να αντιγράφει από τον πίνα-

αισθητηριακής ρύθμισης.

κα ή το τετράδιο.

Συνοψίζοντας και λαμβάνοντας υπόψη τις τρέ-

● Μη εδραιωμένη πλευρίωση μετά την ηλικία των

χουσες συστάσεις της Αμερικανικής Παιδιατρικής

5 ετών π.χ. συνεχίζει να αλλάζει χέρια όταν ζω-

Εταιρείας, όταν διαπιστώνεται η παρουσία αι-

γραφίζει ή σε άλλες δραστηριότητες.

σθητηριακών συμπτωμάτων σε ένα παιδί, ο

● Δυσκολία στον προσανατολισμό στο χώρο π.χ.

παιδίατρος δεν θα πρέπει γενικά να χρησιμο-

μπερδεύει το δεξιά με το αριστερά ή το πάνω

ποιεί ως διάγνωση τις «διαταραχές αισθητηρι-

με το κάτω.

ακής ρύθμισης». Στις περιπτώσεις αυτές χρειάζεται

προσεκτική εκτίμηση και αξιολόγηση καθώς, άλλες

Δυσκολία στη μάθηση και στο σχεδιασμό κινη-

αναπτυξιακές διαταραχές μπορεί να είναι η κύρια δι-

τικών δεξιοτήτων:

άγνωση και θα πρέπει πάντα να περιλαμβάνονται στη

● Αποφεύγει να συμμετέχει σε αθλήματα και άλ-

διαφορική διάγνωση. Συχνά η διαγνωστική εκτίμηση

λες φυσικές δραστηριότητες.

και αξιολόγηση θα πρέπει να ολοκληρώνεται με παρα-

● Έχει την τάση να επιλέγει το ίδιο πάντα παιχνίδι

πομπή σε αναπτυξιακό παιδίατρο, παιδονευρολόγο ή

στην παιδική χαρά ή τις ίδιες δραστηριότητες.

παιδοψυχίατρο.

● Κάνει διάφορα πράγματα μη αποτελεσματικά.

Βιβλιογραφικές πηγές

● Φαίνεται αδέξιο ή άχαρο.

1) Sensory Integration. Answers for parents. Gina Geppert

● Έχει δυσκολία να ξεκινήσει ή να τελειώσει δρα-

Coleman, Zoe Mailloux, Susanne Smith Roley. 2004,

Pediatric Therapy Network.

στηριότητες.

2) Sensory Integration Therapies for Children With

● Έχει δυσκολία να επινοήσει νέες ιδέες για παι-

Devolopmental and Behavioral Disorders. Pediatrics

χνίδι ή δεν ξέρει πώς να παίξει με τα παιχνίδια.

2012; 129:1186.

Δεν έχει ακόμα διευκρινιστεί εάν τα παιδιά που

3) Zero to Three. Early childhood mental health. Διαθέσι-

μο στο: www.zerotothree.org/child-development/early-

παρουσιάζουν τα παραπάνω σημεία, που περιγρά-

childhood-mental-health

φονται και ως διαταραχές αισθητηριακής ρύθμισης,

4) Ahn RR, Miller LJ, Milberger S, McIntosh DN.

έχουν μια αμιγώς «διαταραχή» των αισθητηριακών

Prevalence of parents’ perceptions of sensory processing

οδών του εγκεφάλου ή εάν αυτά τα ελλείμματα είναι

disorders among kindergarten children. Am J Occup

Ther 2004; 58:287–293.

χαρακτηριστικά που σχετίζονται με άλλες αναπτυξια-

5) Greenspan SI, Wieder S. The interdisciplinary council

κές διαταραχές.

on developmental and learning disorders diagnostic

Οι υποστηρικτές της θεωρίας της αισθητηριακής

manual for infants and young children- an overview. J

ολοκλήρωσης θεωρούν ότι, η μη κατάλληλη ή ελλειμ-

can Acad Child Adolesc Psychiatry. 2008; 17:76–89.

ματική αισθητηριακή επεξεργασία αποτελεί ξεχω-

ριστή αναπτυξιακή διαταραχή. Έτσι, κάποια παιδιά

μπορεί να παρουσιάζουν τα προαναφερθέντα ση-

μεία δυσκολιών στην αισθητηριακή ρύθμιση χωρίς

να παρουσιάζουν άλλα αναγνωρίσιμα προβλήματα ή

διαγνώσεις. Αρκετά διαγνωστικά εγχειρίδια αναπτυ-

ξιακών διαταραχών έχουν αρχίσει να περιλαμβάνουν

τις διαταραχές αισθητηριακής ρύθμισης ως ξεχωριστή

κατηγορία.

Από την άλλη πλευρά, η δυσκολία στην ανοχή ή

στην επεξεργασία της αισθητηριακής εμπειρίας είναι

ένα χαρακτηριστικό που μπορεί να παρατηρηθεί σε

πολλές αναπτυξιακές διαταραχές, όπως είναι οι Δια-

174

Ειδικά Θέματα

Γαστρεντερική φάση

5.7. Διαταραχές σίτισης

Προώθηση τροφής στο στομάχι, λεπτό έντερο.

Πέψη, απορρόφηση.

Εισαγωγή

αναπτυξιακά στάδια για την κατάκτηση επιτυ-

Η διατροφή είναι μία βιολογική λειτουργία σημαντική

χούς σίτισης

για την επιβίωση και την ανάπτυξη, τόσο τη σωματική

0–2 μηνών

όσο και την κοινωνικο-συναισθηματική. Η διαδικα-

Συγχρονισμός θηλασμού κατάποσης.

σία του φαγητού είναι μία καθημερινή δραστηριότη-

τα που απορροφά μεγάλο μέρος του χρόνου, ιδίως τα

2–4 μηνών

πρώτα χρόνια της ζωής. Αποτελεί πηγή ευχαρίστησης

Βγάζει τη γλώσσα σε αναμονή σίτισης.

αλλά και πεδίο σοβαρών προστριβών μεταξύ γονέων

και παιδιού. Η ικανότητα των γονέων να ανταποκρι-

4–6 μηνών

θούν στις ανάγκες του παιδιού διαδραματίζει καθορι-

Έλεγχος κορμού, κεφαλής.

στικό ρόλο.

Απλώνει, πιάνει, φέρνει το χέρι στο στόμα.

Παράγοντες που διαμορφώνουν τη σιτιστική

Κατάργηση αντανακλαστικής εξώθησης της γλώσσας.

συμπεριφορά

Αποσύνδεση κινήσεων γλώσσας χειλιών.

● Η κατάσταση της υγείας του παιδιού.

Παίρνει ημιστερεά τροφή από το κουτάλι.

● Το αναπτυξιακό στάδιο.

6–8 μηνών

● Η ιδιοσυγκρασία του παιδιού.

Μασάει.

● Η συναισθηματική κατάσταση.

Πιάνει την τροφή με τα δάκτυλα. Κρατάει το μπουκά-

● Η διαθεσιμότητα της τροφής και η έκθεση σε

λι.

ποικιλία τροφών.

● Οι οικογενειακές διατροφικές συνήθειες και

8–10 μηνών

προτιμήσεις.

Κάθεται χωρίς υποστήριξη.

● Η αλληλεπίδραση παιδιού-γονέων.

Πιάνει το κουτάλι, δεν το χρησιμοποιεί ακόμα.

Ώριμη σύλληψη με δείκτη-αντίχειρα. Τρώει με τα δά-

Εξέλιξη φυσιολογικών μηχανισμών σίτισης

κτυλα.

Η κατάποση αρχίζει από την ενδομήτρια ζωή. Οι μη-

Κλείσιμο χειλιών, πλάγιες κινήσεις γλώσσας. Απολαμ-

χανισμοί σίτισης εξαρτώνται από την ανάπτυξη αρχι-

βάνει νέες γεύσεις.

κά αντανακλαστικών μηχανισμών και στη συνέχεια

την ωρίμανση αισθητικοκινητικών μηχανισμών.

12–15 μηνών

H διαδικασία της σίτισης περιλαμβάνει τις εξής

Αρχίζει να χρησιμοποιεί λίγο το κουτάλι.

φάσεις:

Ελεγχόμενη περιστροφική μάσηση. Δαγκώνει την

τροφή.

Προστοματική φάση

Ζητάει να φάει μόνο του.

Πρόσληψη τροφής και είσοδός της στη στοματική κοι-

λότητα.

Πετάει το φαγητό του για να δει που θα πάει.

Στοματική φάση

18–24 μηνών

Θηλαστικές κινήσεις. Αντανακλαστικό κατάποσης.

Βάζει την τροφή με τα χέρια στο κουτάλι και το φέρνει

στο στόμα. Μεταφέρει την τροφή με τη γλώσσα από

Μάσηση και προώθηση βλωμού στον φάρυγγα.

τη μία πλευρά στην άλλη.

Φαρυγγική φάση

Έντονος αρνητισμός. Προσπαθεί να αποκτήσει έλεγ-

Προώθηση υγρών ή τροφής στον φάρυγγα.

χο της κατάστασης.

Κλείσιμο της γλωττίδας, αναστολή αναπνοής, άνοιγμα

2–3 ετών

ανώτερου οισοφαγικού σφιγκτήρα.

Χρησιμοποιεί το πιρούνι. Του αρέσει να βοηθάει στο

Οισοφαγική φάση

τραπέζι.

Περισταλτισμός οισοφάγου.

3–4 ετών

Άνοιγμα κατώτερου οισοφαγικού σφιγκτήρα.

Χρησιμοποιεί σωστά το κουτάλι και το πιρούνι. Συ-

Προώθηση τροφής στον οισοφάγο.

μπεριφέρεται καλά.

175

Ειδικά Θέματα

4–5 ετών

κρίσιμες περίοδοι της ανάπτυξης για εμφάνιση

Σερβίρει το φαγητό του. Δείχνει προτιμήσεις. Θέλει να

σιτιστικών δυσκολιών

βοηθά στην προετοιμασία του γεύματος ή στο πλύσιμο

Θηλασμός

των πιάτων.

Μέχρι την ηλικία των 4–6 μηνών το βρέφος διαθέτει

5–6 ετών

τη νευρομυϊκή ικανότητα να θηλάζει και να παίρνει

Πιέζει για πρόχειρη τροφή. Διαπραγμάτευση για το

μόνο υγρά. Διάφορες καταστάσεις μπορούν να επηρε-

καθημερινό μενού.

άσουν την ανταπόκριση της μητέρας στις ανάγκες του

βρέφους για τροφή και την επίτευξη κανονικών ρυθ-

8–10 ετών

μών κατά τη σίτιση:

Απολαμβάνει να οργανώνει και να ετοιμάζει απλά

● Δυσκολίες στη δημιουργία δεσμού ανάμεσα στη

γεύματα. Επιφυλακτικότητα απέναντι σε νέες τροφές.

μητέρα και το παιδί.

Συχνότητα διαταραχών σίτισης

● Αγνόηση των ενδείξεων πείνας, κορεσμού που

δείχνει το παιδί με τις εκφράσεις του προσώπου

Περίπου 25% των βρεφών και νηπίων αναφέρεται

του, τις κινήσεις και τις φωνήσεις.

από τους γονείς ότι έχουν παρουσιάσει προβλήματα

κατά τη σίτιση με συχνότερα τα κοιλιακά άλγη, τα πα-

● Μηχανιστική σίτιση: Παραβιάζει την ανάγκη

ρατεταμένα γεύματα και την άρνηση σε τροφές. Το

του βρέφους να σιτίζεται όταν αυτό πεινάει (αυ-

ποσοστό φτάνει το 80% σε παιδιά με οργανικά και

τορρύθμιση).

νευροαναπτυξιακά προβλήματα.

● Προσπάθεια προσαρμογής του βρέφους στις

ανάγκες ή στα ωράρια της μητέρας.

Συμπτώματα δυσλειτουργικής σίτισης

● Βρέφη που κοιμούνται για μεγάλα διαστήματα

Ανορεξία, άρνηση λήψης τροφής, έμετοι στη θέα ή τη

και δεν απαιτούν τροφή.

λήψη τροφής, δυσφαγία, δυσκολίες μάσησης, κατα-

● Χρήση πιπίλας που συχνά αποτρέπει το θηλα-

κράτηση τροφής στο στόμα, εκλεκτικότητα, απέχθεια

σμό.

σε τροφές, φόβος για τη σίτιση, σοβαρές εκρήξεις θυ-

● Προωρότητα.

μού στα γεύματα. Σπάνια συμπτώματα ο μηρυκασμός

και η αλλοτριοφαγία.

● Περιγεννητική νοσηλεία.

● Πολύ βραχύς χαλινός.

αίτια σιτιστικών διαταραχών

Υπάρχει μεγάλη αιτιολογική ετερογένεια, όπως φαίνε-

απογαλακτισμός

ται από την ποικιλία των συμπτωμάτων και συχνά η

Η μετάβαση από την υγρή στη στερεά τροφή είναι ση-

κλινική εικόνα είναι το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρα-

μαντικός σταθμός στη διατροφή του παιδιού.

σης διαφόρων παραγόντων που σχετίζονται με το ίδιο

Η προοδευτική μετάβαση στη μικτή διατροφή με

το παιδί αλλά και με το περιβάλλον του.

γάλα και στερεές τροφές συνιστάται να αρχίζει στον

6ο μήνα διότι:

Οργανικά αίτια

● Το γάλα δεν καλύπτει τις διατροφικές ανάγκες

● Νευρομυϊκές παθήσεις.

του βρέφους μετά τον 6ο μήνα.

● Παθήσεις γαστρεντερικού συστήματος.

● Το παιδί έχει πλέον την ικανότητα να μασάει τις

● Ανατομικές διαμαρτίες (μακρογλωσσία, λαγώ-

τροφές.

χειλος, λυκόστομα, τραχειοοισοφαγικό συρίγ-

● Επιβάλλεται η έκθεση σε νέες γεύσεις και υφές

γιο).

τροφών, ώστε να εκπαιδευτεί στις νέες σιτιστι-

● Προωρότητα.

κές δεξιότητες.

● Συστηματικά νοσήματα (συγγενείς καρδιοπά-

Συχνά στα θηλάζοντα βρέφη η μετάβαση είναι δύ-

θειες, χρόνια αναπνευστικά νοσήματα).

σκολη και απαιτεί πολύ χρόνο. Ο θηλασμός δεν είναι

Συμπεριφορικά-ψυχολογικά αίτια

απλά μια μέθοδος σίτισης για το παιδί αλλά πηγή ανα-

κούφισης και ενίσχυσης του δεσμού με τη μητέρα.

● Μετατραυματική εμπειρία.

Ο απογαλακτισμός περιλαμβάνει διάφορα ανα-

● Αρνητική εμπειρία σίτισης.

πτυξιακά επιτεύγματα και ακολουθεί συγκεκριμένα

● Περιβαλλοντική συναισθηματική επιβάρυνση.

στάδια. Η ικανότητα του βρέφους να μην απομυζά την

● Προβλήματα στην αλληλεπίδραση γονέων παι-

τροφή, αλλά να μπορεί να την πάρει από το κουτάλι,

διού.

οδηγεί με τη σειρά της το βρέφος στην απόκτηση δεξι-

οτήτων μάσησης. Έτσι, μπορεί να παίρνει:

176

Ειδικά Θέματα

● 6 μηνών: Τροφή πολτοποιημένη.

τροφές, πότε τα λαχανικά, πότε το κρέας, πότε το

● 7 μηνών: Τροφή μερικώς πολτοποιημένη.

αυγό. Δείχνουν με τον τρόπο τους ότι θέλουν να πά-

● 9 μηνών: Τροφή χοντροαλεσμένη.

ρουν τον έλεγχο στα χέρια τους. Συχνά, δεν ξέρουν τι

● 10 μηνών: Τροφές που πιάνει με το χέρι και

θέλουν, παγιδευμένα από την αμφιθυμία που χαρα-

μασά.

κτηρίζει αυτή τη φάση της ανάπτυξης.

● 12 μηνών: Τροφές ψιλοκομμένες.

Συνηθισμένες προβληματικές συμπεριφορές:

● 33% των βρεφών και 52% των νηπίων δεν πει-

Σιτιστικά προβλήματα κατά τη μετάβαση στις

νάνε την ώρα του γεύματος.

στερεές τροφές

● 42% σταματάνε να τρώνε μετά από μερικές

Ο μηχανισμός επεξεργασίας των στερεών τροφών

μπουκιές.

αναπτύσσεται προοδευτικά μέχρι την ηλικία των 8

● 35% τρώνε πολύ επιλεκτικά.

ετών. Η απουσία έκθεσης σε ποικιλία στερεών τρο-

● 33% εκδηλώνουν έντονη άρνηση για τροφή.

φών, κατά την κρίσιμη περίοδο για την εισαγωγή τους,

καθυστερεί την κατάκτηση των απαραίτητων δεξιοτή-

Συχνά προκαλούν τους γονείς τους, προσπαθούν

των και μπορεί να οδηγήσει σε σιτιστικά προβλήματα,

να ελέγξουν τα όρια της αντοχής τους. Έχουν κρίσεις

συχνά επίμονα.

θυμού, πασαλείβουν την τροφή στο τραπέζι, τη φτύ-

νουν και μετατρέπουν το γεύμα σε πεδίο μάχης.

● Καθυστερημένη εισαγωγή στερεών τροφών

λόγω ασθένειας, σίτισης με καθετήρα, αναπτυ-

Αυτές οι συμπεριφορές μπορούν να συνεχιστούν

ξιακής καθυστέρησης ή στοματοκινητικής δυ-

και μετά την ηλικία των 5 χρόνων, ιδίως σε παιδιά με

σλειτουργίας, μπορεί να οδηγήσει σε δυσκολί-

δύσκολη ιδιοσυγκρασία.

ες ή ακόμα και άρνηση στην αποδοχή πολλών

Κάποια νήπια μπορεί να διατρέφονται μόνο με δύο

τροφών.

ή τρεις συγκεκριμένες τροφές, συνήθως όμως αυτός ο

● Καθυστερημένη εισαγωγή των κατάλληλων

περιορισμός στην ποικιλία της τροφής δεν αποτελεί

τροφών για την ανάπτυξη της μάσησης, μπορεί

πρόβλημα.

να οδηγήσει σε έκλυση αντανακλαστικού εμέ-

Παιδική ηλικία

του όταν δοθεί στερεά τροφή.

Πολλά παιδιά για κάποια περίοδο τρέφονται με πολύ

● Απουσία έκθεσης σε νέες γεύσεις και τροφές με

μικρές ποσότητες ή με πολύ περιορισμένη ποικιλία

διαφορετική υφή, οδηγεί σε επιλεκτική προτί-

τροφών, χωρίς αυτό να επηρεάζει την ανάπτυξη.

μηση πολύ περιορισμένου εύρους τροφών.

● Πρώιμες δυσάρεστες εμπειρίες στη στοματική

Εφηβεία

κοιλότητα και τον φάρυγγα (πνιγμονή, έμετοι,

Οι έφηβοι σε κάποια φάση καταναλώνουν ασταμάτη-

σίτιση με καθετήρα, ενδοτραχειακή διασωλή-

τα μεγάλες ποσότητες. Η φυσιολογική αυτή συμπερι-

νωση, ΓΟΠ), μπορεί να οδηγήσουν σε άρνηση

φορά είναι συνάρτηση του πολύ γρήγορου ρυθμού αύ-

τροφής.

ξησης σε αυτήν την περίοδο. Η υπερβολική ανησυχία

● Στοματοπροσωπική δυσλειτουργία: Το δάγκω-

των γονέων μπορεί να συμβάλει στην εκδήλωση δια-

μα και το μάσημα της τροφής είναι μία πολυ-

ταραχών στη διατροφή.

αισθητηριακή λειτουργία που απαιτεί υψηλό

Οι διαταραχές της ψυχογενούς ανορεξίας και βου-

επίπεδο συντονισμού όλων των οργάνων της

λιμίας, περιγράφονται στα ειδικά κεφάλαια.

στοματικής κοιλότητας (γνάθος, χείλη, παρειές,

Ρόλος των γονέων-αλληλεπίδραση γονέα-παι-

γλώσσα). Παιδιά με προβλήματα στην αισθητη-

διού κατά τα γεύματα

ριακή απαρτίωση δυσκολεύονται στην αποδοχή

Ο τρόπος που οι γονείς αλληλεπιδρούν με τα παιδιά

και επεξεργασία στερεών τροφών.

τους κατά τα γεύματα, το συναισθηματικό περιβάλλον

2–3 ετών

καθώς και οι πρακτικές που αυτοί εφαρμόζουν, μπορεί

Στον 2ο χρόνο ζωής επιβραδύνεται ο ρυθμός αύξησης

να επηρεάζουν τη συμπεριφορά και τις συνήθειες του

και τα παιδιά μειώνουν σημαντικά την ποσότητα τρο-

παιδιού στη σίτιση.

φής που παίρνουν. Τα νήπια κινούνται ασταμάτητα,

● Πίεση του παιδιού να φάει παρά το ότι αρνείται.

διασπώνται συνεχώς από ερεθίσματα του περιβάλλο-

● Βίαιη σίτιση.

ντος, έχουν έντονη τάση να αυτονομηθούν, θέλουν να

● Παρατεταμένα γεύματα.

τρώνε μόνα τους, να παίρνουν αποφάσεις και κυρίως

● Μη ρεαλιστικές προσδοκίες των γονέων σε σχέ-

να αρνούνται. Γίνονται γκρινιάρικα, δύσκολα και ιδι-

ση με τη σίτιση (ποσότητες μεγαλύτερες από τις

ότροπα. Κατά διαστήματα αποστρέφονται διάφορες

ανάγκες του παιδιού).

177

Ειδικά Θέματα

● Δυσκολία των γονέων να δεχτούν την τάση αυ-

● Έμετοι.

τονόμησης του παιδιού.

● Άρνηση τροφής λόγω πρώιμου τραύματος.

● Υπερβολική ανησυχία για τη διατροφή του παι-

● Σοβαρές εκρήξεις θυμού κατά τα γεύματα.

διού.

* Έλεγχος για διαταραχή αυτιστικού φάσματος

● Συναισθηματικές δυσκολίες των γονέων.

● Γονείς άκαμπτοι και ελεγκτικοί (εμποδίζουν την

Θεραπευτικές παρεμβάσεις

ανάγκη αυτορρύθμισης στο παιδί).

Βασίζονται στην κατανόηση και ενδυνάμωση των φυ-

● Ο τρόπος διατροφής των γονέων μπορεί να ευθύ-

σιολογικών σιτιστικών προτύπων.

νεται για υπερσίτιση ή παχυσαρκία των παιδιών.

● Οι γονείς πρέπει να ανταποκρίνονται στις εν-

● Μητέρες με ιστορικό διαταραχών σίτισης εί-

δείξεις πείνας ή κορεσμού του παιδιού ώστε να

ναι παρεμβατικές στα γεύματα και τείνουν να

αποφεύγονται οι εντάσεις και τα κλάματα.

έχουν παιδιά με προβλήματα σίτισης.

● Με την έγκαιρη έκθεση σε ποικιλία τροφών

● Η επιβολή περιορισμών στη διατροφή από τη

αποφεύγεται η αισθητηριακή απέχθεια στις

μητέρα, μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την αύξη-

στερεές τροφές.

ση της υπερφαγίας σε κορίτσια παιδικής ηλικίας.

● Η τροφή να προσφέρεται σε μικρές ποσότητες.

αξιολόγηση από τον παιδίατρο

Οι γονείς πρέπει να δείχνουν ικανοποιημένοι

● Αναζήτηση οργανικών αιτίων δυσφαγίας.

όταν το παιδί τελειώνει μια μικρή ποσότητα

φαγητού.

● Έλεγχος αυξητικού ρυθμού.

● Να αποφεύγεται η υπερβολική κατανάλωση

● Έλεγχος διατροφικής αξίας του διαιτολογίου

υγρών πριν το παιδί φάει μια λογική ποσότητα

του παιδιού.

τροφής.

● Ανησυχίες γονέων (θρέψη, θέματα πειθαρχίας).

● Να αποφεύγεται η συνεχής χρήση πιπίλας.

● Αξιολόγηση διαταραχών συμπεριφοράς και συ-

● Οι γονείς επιλέγουν το «τι», «πότε», «πού» θα

ναισθήματος.

φάει το παιδί και το παιδί ελέγχει το «πόσο».

● Αξιολόγηση αισθητικοκινητικών, στοματοπρο-

Έτσι, διευκολύνεται η ικανότητα αυτορρύθμι-

σωπικών δεξιοτήτων.

σης.

● Τρόπος διαχείρισης των γευμάτων από τους γο-

● Προγραμματισμός των γευμάτων. Αποφυγή αυ-

νείς:

στηρού χρονοδιαγράμματος.

• έλλειψη ρουτίνας σε σχέση με τα γεύματα.

● Τα γεύματα θα πρέπει να έχουν λογική διάρκεια

• σύγκρουση με το παιδί με θέμα το φαγητό.

(έως 30 λεπτά). Στη συνέχεια, η τροφή πρέπει

● Ψυχοκοινωνικά προβλήματα στην οικογένεια:

να αποσύρεται και να μην προσφέρεται τίποτε

• κατάθλιψη γονέων.

μέχρι το επόμενο γεύμα.

• ενδοοικογενειακή βία, χρήση ουσιών.

● Σεβασμός της ιδιοσυγκρασίας του παιδιού.

• κοινωνική απομόνωση.

● Οριοθέτηση.

• γονείς που υφίστανται κριτική στο ρόλο τους

● Διατήρηση χαλαρής ατμόσφαιρας κατά τη δι-

ή νιώθουν απόρριψη από το παιδί, με αποτέ-

άρκεια του γεύματος, ώστε να γίνει μια ευχάρι-

λεσμα θυμό και τελικά παραίτηση από την

στη κοινωνική εμπειρία.

προσπάθεια.

● Επιβράβευση θετικών συμπεριφορών: Αρχικά

● Εργαστηριακός έλεγχος όπου επιβάλλεται.

επειδή το παιδί δεν πετάει την τροφή του από

το πιάτο, στη συνέχεια επειδή δέχεται να τη δο-

Σημεία ανησυχίας

κιμάσει και τέλος όταν φάει κάποια ποσότητα.

● Καθυστέρηση ανάπτυξης (απαιτείται διερεύνη-

● Οι ανεπιθύμητες συμπεριφορές αρχικά αγνοού-

ση).

νται. Αν όμως το παιδί επιμένει, συνιστάται η

● Διατροφικά ελλείμματα.

διακοπή με ήρεμο τρόπο και για λίγη ώρα της

● Παχυσαρκία.

συναλλαγής ανάμεσά τους.

● Άρνηση στερεάς τροφής, έντονη επιλεκτικότη-

● Αντενδείκνυνται οι δωροδοκίες, οι εκβιασμοί

τα.*

και οι απειλές.

● Σοβαρές ιδιοτροπίες, περίεργες διαιτητικές συ-

● Τα παιδιά προτυποποιούν τις συμπεριφορές

νήθειες.*

των γονέων και των αδελφών, γι’ αυτό συνιστά-

● Αλλοτριοφαγία.

ται να τρώει όλη η οικογένεια το ίδιο φαγητό.

178

Ειδικά Θέματα

● Σε περιπτώσεις σίτισης με καθετήρα, γαστρο-

στομία κλπ., θα πρέπει να διατηρείται κατά το

δυνατόν και η σίτιση από το στόμα, ώστε να

αναπτυχθούν οι αισθητηριακές και νευρομυϊκές

ικανότητες.

● Τα παιδιά μεγαλύτερης ηλικίας ενθαρρύνονται

να επιλέγουν το φαγητό τους και να βοηθούν

στην προετοιμασία του, καθώς και να προγραμ-

ματίζουν και να προετοιμάζουν το μενού που θα

σερβίρουν στους φίλους τους.

Βιβλιογραφικές πηγές

1) Le Reverent BJ, Edelson LR, Lovet C. Anatomical,

functional, physiological aspects of mastication in early

childhood. Br J Nutr 2014; 111:403–14.

2) Feeding infants and young children. From guidelines

to practice. Conclusions and future directions. Appetite

2011; 57:839–43.

3) Douglas PS. The unsettled baby: crying out for an

integrated, multidisciplinary primary care approach.

Med J Aust 2010; 193:533–536.

4) Hall D, Williams J and Elliman D. The Child

Surveillance Handbook. Third Edition, Radcliffe

Publishing Ltd, 2009.

5) Forfar and Arneills. Textbook of Pediatrics, 2008

6) Eating Behavior Problems, Centre for community

Child Health, Murdoch Children’s Research Institute,

Australia 2006.

7) Anderson JC Ph.D, M.S.Swallowing and feeding in

infants and young children, 2006.

8) GI motility online. Swallowing and feeding in infants

and young children. Διαθέσιμο στο: www.nature.com/

gimo/contents/pt1/full/gimo17.html

9) Παπαγεωργίου Β.Α. Ψυχιατρική παιδιών και εφήβων,

Κεφάλαιο 8 σελ. 155–160, University Studio Press, Θεσ-

σαλονίκη 2005.

10) Rudolph C.F, Thomson D. Feeding disorders in infants

and children. Ped Clin North Am 2002; 49:97–112.

11) ASHA. Speech-Language-Hearing Association. Feeding

and swallowing disorders in children. Διαθέσιμο στο:

www.asha.org/public/speech/swallowing/Feeding-and-

Swallowing-Disorders-in-Children

179

Ειδικά Θέματα

λον και συχνά σχετίζεται με ψυχιατρικές διαταραχές,

5.8. Διαταραχές του ελέγχου

όπως διαταραχή αγωγής ή εναντιωματική αποφευκτι-

των σφιγκτήρων

κή διαταραχή της συμπεριφοράς.

Το παιδί μπορεί να μην έχει ποτέ αποκτήσει τον

έλεγχο των σφιγκτήρων, οπότε και πρόκειται για

Η επίτευξη του ελέγχου των λειτουργιών της ούρησης

πρωτοπαθή εγκόπριση ή το πρόβλημα να εμφα-

και της αφόδευσης και η σωστή χρήση της τουαλέτας

νιστεί μετά την επιτυχή αγωγή τουαλέτας, οπότε και

αποτελούν ένα σημαντικό αναπτυξιακό επίτευγμα του

πρόκειται για δευτεροπαθή εγκόπριση.

παιδιού.

Η χρήση της τουαλέτας είναι προϊόν του πολιτι-

Επιδημιολογία

σμού και έχει καθιερωθεί μετά την ανάπτυξη οργανω-

Υπολογίζεται ότι στην πλειοψηφία των παιδιών (2/3)

μένων συστημάτων αποχέτευσης, αν και πολλά ζώα

το πρόβλημα οφείλεται σε δυσκοιλιότητα. Στις μικρό-

ελέγχουν τις λειτουργίες της απέκκρισης με την απο-

τερες ηλικίες η αναλογία αγοριών/κοριτσιών είναι 1/1

μάκρυνσή τους από το χώρο στον οποίο ζουν.

και η συχνότητα δεν ξεπερνά το 5%, ενώ στην ηλικία

Ο έλεγχος των σφιγκτήρων προϋποθέτει την ακε-

των 7 ετών η συχνότητα φτάνει στο 1,5% με σημαντική

ραιότητα των νευρικών οδών και την ωρίμανση των

υπεροχή των αγοριών. Περίπου το 1/3 των παιδιών με

μηχανισμών ούρησης και αφόδευσης, αλλά απαιτεί

εγκόπριση ταυτόχρονα παρουσιάζει και ενούρηση.

επίσης από το παιδί να έχει κατακτήσει την αναπτυξι-

Λειτουργία της αφόδευσης

ακή ετοιμότητα που χρειάζεται, καθώς και το κίνητρο

ώστε να ανταποκριθεί στις προσδοκίες των γονέων.

Όταν το ορθό πληρωθεί, φυσιολογικά διαστέλλεται

από τη μάζα των κοπράνων και συσπάται αντανακλα-

Η αντίδραση του περιβάλλοντος σε αυτήν την πε-

στικά. Η σύσπαση ενεργοποιεί ανασταλτικές ώσεις

ρίπλοκη διαδικασία έχει καθοριστική σημασία. Η ηλι-

προς τον έσω σφιγκτήρα του πρωκτού προκαλώντας

κία κατάκτησης του ελέγχου των σφιγκτήρων ποικίλει

την αποβολή του περιεχομένου.

ανάλογα με το πολιτισμικό πλαίσιο. Δυσλειτουργία σε

οποιοδήποτε επίπεδο της σύνθετης αλληλεπίδρασης

αναπτυξιακά στάδια για την κατάκτηση του

νευρολογικών μηχανισμών, αναπτυξιακών παραγό-

ελέγχου της αφόδευσης

ντων και αντιδράσεων του περιβάλλοντος, οδηγεί σε

Η αφόδευση στη βρεφική ηλικία είναι αντανακλαστι-

προβλήματα ελέγχου των σφιγκτήρων.

κή. Ο έλεγχος της διαδικασίας κατακτάται από το παιδί

προοδευτικά. Με την πάροδο του χρόνου μαθαίνει να

Εγκόπριση

αναγνωρίζει τα πρώιμα σημεία πλήρωσης του εντέρου.

Ορισμός

Αναβάλλει την κένωση, ώστε να εξασφαλίσει τον

χρόνο μέχρι την τουαλέτα, συσπώντας τον έξω σφι-

Ως εγκόπριση ορίζεται η αποβολή κοπράνων στα εσώ-

γκτήρα του ορθού και τους μύες του περινέου.

ρουχα ή άλλα ακατάλληλα μέρη, συχνότερα από μια

φορά τον μήνα και για τρεις τουλάχιστον μήνες, σε

Όταν καθίσει στην τουαλέτα χαλαρώνουν οι μύες

παιδιά μεγαλύτερα των τεσσάρων ετών ή αντίστοιχης

του περινέου, ανοίγει ο έξω σφιγκτήρας, συσπώνται

αναπτυξιακής ηλικίας, χωρίς υποκείμενη οργανική

ενεργητικά οι μύες του κοιλιακού τοιχώματος και αυ-

παθολογία.

ξάνει η ενδοκοιλιακή πίεση με τελικό αποτέλεσμα την

έκθλιψη των κοπράνων.

Τύποι εγκόπρισης

Η συμμετοχή των γονέων σε αυτήν τη διαδικασία

με κατακράτηση κοπράνων

έχει καθοριστική σημασία. Αναγνωρίζουν, ακόμη και

προβλέπουν από τη συμπεριφορά του παιδιού, τα ση-

Συνδυάζεται με δυσκοιλιότητα και ακράτεια από

μεία που προηγούνται της αφόδευσης. Τα περισσότε-

υπερχείλιση. Τα κόπρανα συνήθως δεν είναι σχημα-

ρα παιδιά όταν αντιλαμβάνονται τις συσπάσεις του

τισμένα και μπορεί να υπάρχει συνεχής απώλεια τόσο

ορθού στέκονται ακίνητα και το πρόσωπό τους κοκκι-

τις ώρες που το παιδί είναι ξύπνιο όσο και στον ύπνο.

νίζει γύρω από τις ρινικές αύλακες και τα μάτια. Αυτή

χωρίς κατακράτηση κοπράνων

είναι η στιγμή που οι γονείς ενθαρρύνουν το παιδί να

Δεν υπάρχει δυσκοιλιότητα. Τα κόπρανα είναι καλά

χρησιμοποιήσει την τουαλέτα. Τέλος, επιβραβεύουν

σχηματισμένα και αφόδευση γίνεται στο εσώρουχο

την επιτυχία και αποθαρρύνουν την αφόδευση σε

συνήθως.

ακατάλληλα μέρη. Έτσι, η εκπαίδευση των σφιγκτή-

ρων γίνεται μια θετική εμπειρία για το παιδί.

Πολύ σπάνια αφήνονται σκόπιμα σε απίθανα μέρη

ή ακόμα πασαλείβονται στους τοίχους. Εμφανίζεται

Στα παιδιά σχολικής ηλικίας οι απαιτήσεις είναι

στα πλαίσια έντονης αντίδρασης προς το περιβάλ-

μεγαλύτερες. Ο χρόνος αναβολής της αφόδευσης εί-

180

Ειδικά Θέματα

ναι μεγαλύτερος. Το παιδί πρέπει να νοιώθει σιγουριά

για την αυτονομία του. Σε αυτήν τη φάση το παιδί

ώστε να κοινοποιήσει την ανάγκη του για τουαλέτα

κατακλύζεται από αμφιθυμικά συναισθήματα και συ-

και να ζητήσει την άδεια από τον δάσκαλο. Θα πρέπει

χνά αρνείται να δώσει «κάτι δικό του» στους γονείς

ακόμα να έχει εξοικειωθεί με τις τουαλέτες του σχολεί-

του που το επιθυμούν. Η πίεση από την πλευρά των

ου και γενικά τις εκτός του σπιτιού του.

γονέων θα μετατρέψει αυτήν τη φυσιολογική δια-

δικασία σε μάχη με το παιδί επιτείνοντας την άρνη-

αιτιολογικοί μηχανισμοί και παράγοντες που

συνδέονται με την εγκόπριση

ση. Ορισμένοι γονείς έχουν πρόωρες ή υπερβολικές

απαιτήσεις για καθαριότητα και η στάση τους είναι

Η εκδήλωση της διαταραχής είναι συνήθως αποτέλε-

άκαμπτη, αυταρχική και συχνά τιμωρητική. Αυτές οι

σμα αλληλεπίδρασης διαφόρων αιτιολογικών παραγό-

πρακτικές γεννούν αισθήματα θυμού, φόβου, ντροπής

ντων που σχετίζονται με το παιδί αλλά και το περιβάλ-

και προσωπικής αποτυχίας στο παιδί, με αποτέλεσμα

λον του.

αποστροφή της τουαλέτας και κατακράτηση των κο-

Τα περισσότερα παιδιά (95%) παρουσιάζουν λει-

πράνων.

τουργική δυσκοιλιότητα με κατακράτηση κοπρά-

Παιδιά που έχουν γονείς άβουλους και υποχωρη-

νων.

τικούς ή ζουν σε αποδιοργανωμένες ή χαοτικές οι-

Σε κάποιες περιπτώσεις ενέχονται διαιτητικοί και

κογένειες δεν μαθαίνουν να χρησιμοποιούν την του-

γενετικοί παράγοντες.

αλέτα, λόγω αδιαφορίας του περιβάλλοντος για την

Η εκούσια κατακράτηση κοπράνων αποτελεί

εκπαίδευση και έτσι, συνεχίζουν να λερώνονται πέραν

τον κυριότερο μηχανισμό δυσκοιλιότητας και συνή-

της ηλικίας που αναμένεται να έχουν κατακτήσει τον

θως πυροδοτείται από:

έλεγχο των σφιγκτήρων.

● Φόβο της τουαλέτας.

Διαφωνίες ως προς τον χρόνο και τις μεθόδους εκ-

● Φόβο λόγω προηγούμενης επώδυνης αφόδευ-

παίδευσης μέσα στην οικογένεια δημιουργούν εντά-

σης.

σεις και παγιδεύουν το παιδί.

● Αντίδραση απέναντι στις μεθόδους αγωγής του-

Η εκπαίδευση διευκολύνεται όταν η προσπάθεια

αλέτας.

του παιδιού ενισχύεται σταθερά με επιβράβευση.

● Αναβολή της αφόδευσης όταν το παιδί είναι

Επιβαρυντικοί παράγοντες

απασχολημένο με το παιχνίδι.

Στις μικρές ηλικίες γεγονότα όπως ο αποχωρισμός

Η κατακράτηση οδηγεί σε παρατεταμένη στάση

από τη μητέρα, η γέννηση άλλου παιδιού, ο παιδικός

των κοπράνων, με αποτέλεσμα αφυδάτωση και σκλή-

σταθμός, θάνατος μέλους της οικογένειας καθώς και

ρυνση της κοπρανώδους μάζας. Η επώδυνη αποβολή

ψυχοπιεστικοί παράγοντες μέσα στην οικογένεια λει-

αυτής της μάζας, που συχνά δημιουργεί και ραγάδες,

τουργούν επιβαρυντικά.

θα οδηγήσει σε φόβο για την αφόδευση και θα προ-

καλέσει νέα αναστολή, περαιτέρω κατακράτηση και

Στα μεγαλύτερα παιδιά χωρισμός των γονέων, αλ-

εγκατάσταση της δυσκοιλιότητας.

λαγή σχολείου, σπιτιού ή σχολικός εκφοβισμός μπορεί

να συμβάλλουν στην εμφάνιση δευτεροπαθούς εγκό-

Η χρόνια φόρτιση από κόπρανα οδηγεί σε μείωση

πρισης.

της ευαισθησίας του ορθού στη διάταση, με αποτέλε-

σμα το παιδί να μην αντιλαμβάνεται την ακούσια χά-

Η εγκόπριση μπορεί να αποτελεί ένδειξη σεξου-

λαση του έσω σφιγκτήρα από το συσπώμενο έντερο,

αλικής κακοποίησης. Στην περίπτωση αυτή το παιδί

οπότε και δεν μπορεί να αναστείλει ενεργητικά τη δι-

κατακρατεί τα κόπρανα σαν αντίδραση στον τραυ-

αφυγή των κοπράνων. Έτσι, προκαλείται συνεχής ροή

ματισμό του πρωκτού ή σαν άμυνα στον κίνδυνο νέας

ρευστών κοπράνων από υπερχείλιση.

κακοποίησης.

Ρόλος της αγωγής τουαλέτας

κλινική αξιολόγηση

Ο έλεγχος των σφιγκτήρων αποτελεί ένα κρίσιμο στά-

Πρωτοπαθής εγκόπριση

διο στην ανάπτυξη και η επίτευξή του εξαρτάται από

Πρέπει να λαμβάνεται πλήρες ιστορικό που να περι-

το παιδί και τη στάση της οικογένειας. Για να είναι

λαμβάνει:

επιτυχής η εκπαίδευση, ώστε να μάθει το παιδί να

● Εκτίμηση αναπτυξιακής ετοιμότητας του παι-

χρησιμοποιεί την τουαλέτα, πρέπει να έχει κατακτήσει

διού για εκπαίδευση των σφιγκτήρων.

την αναπτυξιακή ικανότητα που απαιτείται και να θέ-

● Φόβος του παιδιού για την τουαλέτα.

λει να ανταποκριθεί στις προσδοκίες των γονέων του.

● Στάση και συναισθήματα των γονέων στη διαδι-

Ο έλεγχος των σφιγκτήρων αποτελεί ένα σημαντι-

κασία της εκπαίδευσης των σφιγκτήρων.

κό επίτευγμα του παιδιού στη φάση που αγωνίζεται

● Διαφωνίες στην οικογένεια για θέματα ελέγχου.

181

Ειδικά Θέματα

Εγκόπριση με κατακράτηση κοπράνων

συνεχιζόμενης δυσκοιλιότητας και την αποσύν-

Πρέπει να λαμβάνεται πλήρες ιστορικό που να περι-

δεση της λειτουργίας της αφόδευσης από την

λαμβάνει:

επώδυνη εμπειρία.

● Φόβο και αποστροφή τουαλέτας.

● Προοδευτική μείωση των φαρμάκων σε χρονικό

● Αποφυγή χρήσης σχολικής τουαλέτας.

διάστημα 2–6 μηνών. Η επαναφορά του εντέ-

● Διατροφικές συνήθειες.

ρου στο φυσιολογικό σχήμα και χωρητικότητα

καθυστερεί πολύ, για αυτό και η αποκατάσταση

● Στάση του παιδιού απέναντι στο πρόβλημα: με-

μπορεί να διαρκέσει μήνες.

ρικά παιδιά συνηθίζουν την επαφή των κοπρά-

νων με το δέρμα και τη δυσοσμία. Άλλα μπορεί

● Παράλληλη εφαρμογή συμπεριφορικών τεχνι-

να ντρέπονται, ενώ κάποια παιδιά χρησιμοποι-

κών που εστιάζονται στην τροποποίηση της

ούν τα κόπρανα ως εκδήλωση επιθετικότητας.

συμπεριφοράς του παιδιού αναφορικά με τη

χρήση της τουαλέτας, με παροχή κινήτρων και

● Στάση των γονέων: αρνητικά συναισθήματα

επιβράβευση των επιθυμητών συμπεριφορών.

των γονέων απέναντι στο πρόβλημα έχουν σαν

αποτέλεσμα αντίσταση στη θεραπεία.

● Ενθάρρυνση των γονέων να αφήσουν την ευθύ-

νη της διαδικασίας στο παιδί, αποφεύγοντας τη

Δευτεροπαθής εγκόπριση

συνεχή υπενθύμιση και ακόμα περισσότερο την

Πρέπει να λαμβάνεται πλήρες ιστορικό που να περι-

πίεση για χρήση της τουαλέτας.

λαμβάνει:

● Σε περιπτώσεις όπου το παιδί εκδηλώνει έντο-

● Αξιολόγηση των συναισθηματικών χαρακτηρι-

νη επιθετικότητα ή συναισθηματική διαταραχή

στικών του παιδιού (επιθετικό ή αντίθετα ιδιαί-

πρωτογενώς ή σαν αποτέλεσμα της εγκόπρισης,

τερα υποχωρητικό).

συνιστάται παραπομπή της οικογένειας σε παι-

● Στάση και συναισθήματα γονέων (τιμωρητική,

δοψυχιατρική υπηρεσία.

ελεγκτική) προκαλούν την αντίδραση του παι-

Πρόγνωση

διού που χρησιμοποιεί τα κόπρανα σαν έκφρα-

Το πρόβλημα συνήθως υποχωρεί αυτόματα.

ση επιθετικότητας προς αυτούς.

Η συνδυασμένη φαρμακευτική και συμπεριφορική

● Ψυχοκοινωνικό στρες.

αντιμετώπιση οδηγεί στις περισσότερες περιπτώσεις

● Στρεσογόνες καταστάσεις στη ζωή του παιδιού

(60%) σε σημαντική βελτίωση.

(γέννηση αδελφού, διαζύγιο, θάνατος).

Η πρόγνωση είναι φτωχή σε ειδικές κατηγορίες παι-

● Συνύπαρξη ψυχιατρικών διαταραχών.

διών, όπως παιδιά με αυτισμό, νοητική υστέρηση, υπερ-

Φυσική εξέταση

κινητικότητα, μαθησιακές δυσκολίες, συναισθηματικές

και συμπεριφορικές διαταραχές καθώς και παιδιά που

● Αξιολόγηση λειτουργικότητας του έξω σφιγκτή-

προέρχονται από χαοτικές, αποδιοργανωμένες ή χαμη-

ρα του πρωκτού.

λού κοινωνικοοικονομικού επιπέδου οικογένειες.

● Παρουσία ραγάδων.

● Δακτυλική εξέταση μόνο όταν υπάρχει απόλυ-

Βιβλιογραφικές πηγές

τη ένδειξη (αν η λήκυθος είναι κενή συνιστάται

1) Rutter Michael and Taylor Eric. Child and Adolescent

ακτινολογικός έλεγχος).

Psychiatry. Forth Edition Blackwell Publishing 2002.

2) Barton D. Schmitt MD. Toilet training problems: Under

● Διερεύνηση για σεξουαλική παραβίαση.

achievers, refusers and stool holders.. Contemporary

Pediatrics, 2004.

Θεραπευτική αντιμετώπιση

3) Παπαγεωργίου Β.Α. Ψυχιατρική παιδιών και εφήβων.

● Ενημέρωση της οικογένειας σχετικά με την πα-

Θεσσαλονίκη 2005.

θοφυσιολογία της εγκόπρισης.

4) Psychiatric disorders in childhood. Peter Hoare in: Forfar

and Arneils Textbook of Pediatrics 7th Edition 2008.

● Προσθήκη φρούτων και φυτικών ινών στη δι-

5) Brazzelli M., Griffiths PV, Cody JD, Tappin D. Behavioral

ατροφή του παιδιού. Συστάσεις για αυξημένη

and cognitive interventions with or without other

χορήγηση υγρών.

treatments for the management of feacal incontinence in

● Σε περιπτώσεις σοβαρής κατακράτησης, προη-

children. Cochrane Database Syst. Rev. 2011.

γείται κένωση του εντέρου με καθαρτικά ή υπο-

Ενούρηση

κλυσμό.

● Προσθήκη φαρμακευτικής αγωγής με μαλακτι-

Ορισμός

κά των κοπράνων και παραφινέλαιο για αρκετό

Ως ενούρηση ορίζεται η ακούσια ούρηση κατά τη

χρονικό διάστημα, με στόχο την πρόληψη της

διάρκεια της μέρας, της νύχτας ή και τα δύο, σε

182

Ειδικά Θέματα

παιδιά με αναπτυξιακή ηλικία μεγαλύτερη από

Τα στάδια που διέρχεται η πλειοψηφία των παι-

την ηλικία των 5 ετών χωρίς να υπάρχουν συγγενείς

διών είναι:

ή επίκτητες ανωμαλίες του νευρικού ή του ουροποιη-

● Στον 2ο χρόνο της ζωής το παιδί αρχίζει σταδι-

τικού συστήματος. Η διάρκεια των ενουρητικών επει-

ακά να συνειδητοποιεί το αίσθημα της γεμάτης

σοδίων πρέπει να είναι τουλάχιστον 3 μήνες, ώστε να

κύστης.

χαρακτηριστούν ως διαταραχή.

● Στον 3ο χρόνο αναβάλλει την ούρηση συσπώ-

Όσον αφορά τη συχνότητα των επεισοδίων τα κρι-

ντας τους μύες του περινέου με συνέπεια την

τήρια που πρέπει να πληρούνται είναι:

αύξηση της χωρητικότητας της ουροδόχου κύ-

● Σύμφωνα με το ICD-10 τα επεισόδια συμβαί-

στης.

νουν 2 τουλάχιστον φορές τον μήνα σε

● Στον 3ο–4ο χρόνο ουρεί όταν κάθεται στην του-

παιδιά μικρότερα των 7 ετών και τουλάχι-

αλέτα και έχει γεμάτη κύστη.

στον μία φορά τον μήνα σε παιδιά μεγα-

● Στην ηλικία των 4 χρόνων μπορεί να διακόψει

λύτερα των 7 ετών.

εκούσια την ούρηση.

● Σύμφωνα με το DSM-IV τα επεισόδια συμβαί-

● Στην ηλικία των 6 χρόνων έχει αποκτήσει την

νουν τουλάχιστον δύο φορές την εβδομά-

ικανότητα να αρχίζει την ούρηση ανεξάρτητα

δα.

από το επίπεδο πληρότητας της ουροδόχου κύ-

Στους δύο αυτούς ορισμούς (ICD-10 και DSM-IV)

στης.

είναι σαφής η σημασία της χρονολογικής και αναπτυ-

Τα περισσότερα παιδιά μαθαίνουν να ελέγχουν την

ξιακής ωριμότητας και της απουσίας οργανικής παθο-

ούρηση πρώτα κατά τη διάρκεια της ημέρας και μετά

λογίας ή ψυχιατρικής διαταραχής.

κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Η λειτουργία της ούρησης

Μέχρι τον τέταρτο χρόνο ζωής τα περισσότερα

Τα ούρα που παράγονται καθ’ όλη τη διάρκεια του

παιδιά έχουν μάθει να ελέγχουν την ούρηση στη διάρ-

24ώρου συλλέγονται στην ουροδόχο κύστη. Καθώς η

κεια όλου του 24ώρου.

ποσότητα των ούρων αυξάνει, οι μύες του τοιχώματος

Τύποι ενούρησης

της κύστης χαλαρώνουν ώστε να μην αυξάνεται η εν-

Συνήθως ο όρος ενούρηση χρησιμοποιείται ως συνώ-

δοκυστική πίεση. Όταν η ποσότητα των ούρων φτάσει

νυμο της νυχτερινής ενούρησης.

την ανώτατη χωρητικότητα της ουροδόχου κύστεως

(λειτουργική χωρητικότητα) οι μύες του τοιχώματος

Ως νυχτερινή ενούρηση ορίζεται η κατάσταση

παύουν να χαλαρώνουν και αρχίζουν συσπάσεις κατά

κατά την οποία, συνήθως χωρίς υποκείμενη παθολο-

ώσεις. Οι συσπάσεις αυτές γίνονται αντιληπτές από

γία, υπάρχει απώλεια ούρων στη διάρκεια του νυχτε-

τον εγκέφαλο ως αίσθημα γεμάτης κύστης ή επείγου-

ρινού ύπνου, σε παιδιά ηλικίας που θα έπρεπε να είχε

σας ούρησης.

επιτευχθεί ο έλεγχος της ούρησης τη νύχτα.

Αν το παιδί επιθυμεί να αναβάλλει την ούρηση συ-

Ταξινομείται με βάση δύο παράγοντες: τη μεγα-

σπά τους μύες του περινέου που έτσι βοηθούν τον έξω

λύτερη στεγνή περίοδο που έχει επιτευχθεί και την

σφιγκτήρα της κύστης να κλείσει. Συγκεκριμένη στά-

παρουσία ή απουσία συμπτωμάτων από το κατώτερο

ση του σώματος, αλλά και κινήσεις των κάτω άκρων,

ουροποιητικό. Η στεγνή περίοδος μπορεί να συμβεί σε

βοηθούν επίσης στην αναβολή της ούρησης.

οποιαδήποτε ηλικία και δεν έχει σημασία αν επιτεύ-

χθηκε αυτόματα ή ήταν αποτέλεσμα θεραπείας.

Εφόσον η ούρηση ξεκινήσει, οι μύες του περινέου

χαλαρώνουν, ο έξω σφιγκτήρας ανοίγει και επιτρέπει

Πρωτοπαθής νυχτερινή ενούρηση

στα ούρα να εξέλθουν. Ταυτόχρονα οι μύες του τοιχώ-

Το παιδί δεν έχει αποκτήσει την ικανότητα του ελέγ-

ματος της κύστης συσπώνται, με αποτέλεσμα τα ούρα

χου της ούρησης κατά τη διάρκεια της νύχτας και το

να εξέρχονται με πίεση.

μεγαλύτερο στεγνό διάστημα που μπορεί να έχει πετύ-

αναπτυξιακά στάδια για την κατάκτηση του

χει είναι λιγότερο από 6 μήνες. Οφείλεται σε καθυστέ-

ελέγχου της ουροδόχου κύστης

ρηση της ωρίμανσης της λειτουργίας της ουροδόχου

Στη βρεφική ηλικία η ούρηση είναι αντανακλαστική.

κύστης.

Με την πάροδο των χρόνων το παιδί μαθαίνει σταδι-

Δευτεροπαθής νυχτερινή ενούρηση

ακά να ελέγχει τη διαδικασία της ούρησης, ικανότητα

Υπάρχει υποτροπή μετά από μεγάλη στεγνή περίοδο.

που απαιτεί αναπτυξιακή ετοιμότητα, αλλά και την

Το παιδί έχει αποκτήσει έλεγχο της ούρησης κατά τη

επιθυμία του παιδιού να αποκτήσει τον έλεγχο της

διάρκεια της νύχτας για σημαντικό χρονικό διάστημα.

διαδικασίας. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η στάση των

Το διάστημα αυτό ορίζεται σε τουλάχιστον 6 μήνες

γονέων κατά τη διάρκεια της αγωγής τουαλέτας.

183

Ειδικά Θέματα

από την Ευρωπαϊκή Ένωση Ουρολόγων και την ICCS

Δεν υπάρχει ομοφωνία στη βιβλιογραφία για τον

(International Children’s Continence Society).

ελάχιστο αριθμό βρεγμένων νυχτών που απαιτούνται

Με βάση την παρουσία ή απουσία συμπτωμάτων

μέσα σε συγκεκριμένη περίοδο, ώστε να χαρακτηρι-

από την ουροδόχο κύστη, κατά τη διάρκεια της ημέ-

στεί ένα παιδί ότι έχει νυχτερινή ενούρηση.

ρας τόσο η πρωτοπαθής όσο και η δευτεροπαθής δια-

Σύμφωνα με τα επόμενα στοιχεία, τα οποία βασί-

κρίνονται σε:

ζονται σε δύο επεισόδια ανά εβδομάδα κατά μέσο όρο,

νυχτερινή ενούρηση έχουν:

μονοσυμπτωματική νυχτερινή ενούρηση

● 15–20% των παιδιών ηλικίας 5 χρόνων (1 στα 6

Χαρακτηρίζεται από νυχτερινή ενούρηση χωρίς ημε-

παιδιά).

ρήσιες διαταραχές της λειτουργίας της κύστης. Η ικα-

νότητα της κύστης για αποθήκευση των ούρων και κέ-

● 7% των παιδιών ηλικίας 7 χρόνων (1 στα 14 παι-

νωση είναι φυσιολογική.

διά).

● 5% των παιδιών ηλικίας 10 χρόνων (1 στα 20

μη μονοσυμπτωματική νυχτερινή ενούρηση

παιδιά).

Ορίζεται η νυχτερινή ενούρηση που συνοδεύεται κατά

● 2–3% των παιδιών ηλικίας 12–14 χρόνων (1 στα

τη διάρκεια της ημέρας από συμπτώματα του κατώτε-

30 παιδιά).

ρου ουροποιητικού, καθώς και συμπτώματα από άλλα

● 1–2% των παιδιών άνω των 15 χρόνων (1 στα

συστήματα όπως το γαστρεντερικό (δυσκοιλιότητα,

50–100 παιδιά).

εγκόπριση). Τα συμπτώματα σπάνια έχουν παθολογι-

Περίπου το 80–85% των παιδιών που έχουν νυχτε-

κό υπόστρωμα και η αιτιολογία στην πλειονότητα των

ρινή ενούρηση, έχουν μονοσυμπτωματική νυχτερινή

περιπτώσεων είναι λειτουργική.

ενούρηση και ο αριθμός των αγοριών είναι διπλάσιος

Τα συνήθη συμπτώματα στη διάρκεια της ημέρας

από τον αριθμό των κοριτσιών, αν και η διαφορά μει-

είναι:

ώνεται σημαντικά μετά την ηλικία των 13 χρόνων.

Επείγουσα ούρηση

Η νυχτερινή ενούρηση υποχωρεί αυτόματα σε πο-

Οφείλεται σε υπερδραστηριότητα των μυών της ου-

σοστό 15% των παιδιών κάθε χρόνο. Ωστόσο, 1% των

ροδόχου κύστης. Οι ακούσιες συσπάσεις του εξω-

εφήβων και των ενηλίκων υπολογίζεται πως παραμέ-

στήρα που αρχίζουν χωρίς η κύστη να είναι γεμάτη,

νουν ενουρητικοί.

προκαλούν στο παιδί επείγουσα, έντονη επιθυμία για

Η ημερήσια ενούρηση είναι πολύ σπανιότερη και

ούρηση που δεν μπορεί να ανασταλεί. «Η επιτακτική

είναι συχνότερη στα κορίτσια, απαντάται στο 3,1%

ούρηση» οδηγεί σε επιτακτική ακράτεια και μερική

7χρονων κοριτσιών και 2,1% αγοριών της ίδιας ηλικί-

απώλεια ούρων.

ας. Όπως και στις περιπτώσεις της νυχτερινής ενούρη-

Μερικά παιδιά επιλέγουν να αναβάλλουν την ού-

σης, υποχωρεί αυτόματα σε ποσοστό 14% των παιδιών

ρηση για μεγάλο χρονικό διάστημα (δεν θέλουν να

κάθε χρόνο (Hellstrom et al 1990).

χρησιμοποιήσουν τη σχολική τουαλέτα ή να διακό-

ψουν το παιχνίδι) και καταφεύγουν σε χειρισμούς για

Παράγονες που συνδέονται με την πρωτοπαθή

να την εμποδίσουν. Συσπούν τους μύες του περινέου,

νυχτερινή ενούρηση

πηδούν από το ένα πόδι στο άλλο, κάθονται οκλαδόν

Η νυχτερινή ενούρηση είναι μια πολυπαραγοντική

πιέζοντας το περίνεο με τη φτέρνα. Σε πολλές περι-

αναπτυξιακή διαταραχή με σύνθετο και ποικίλο τρόπο

πτώσεις η κύστη υπερ-διατείνεται και γίνεται υποτο-

έκφρασης. Αν και δεν θεωρείται πλέον σύμπτωμα ψυ-

νική. Έτσι, αναγκαστικά οδηγείται σε ακράτεια από

χικής διαταραχής, φαίνεται ότι ψυχολογικοί παράγο-

υπερχείλιση.

ντες μπορεί να παίζουν ρόλο στην εμφάνισή της.

Ακράτεια ούρων λόγω αυξημένης ενδοκοιλια-

Οικογενειακή προδιάθεση

κής πίεσης

Η νυχτερινή ενούρηση είναι συχνά οικογενής διατα-

Μερικά παιδιά βρέχονται όταν γελούν, βήχουν ή

ραχή. Σε ποσοστό 70% των περιπτώσεων αναφέρεται

φτερνίζονται. Η κατάσταση αυτή εμφανίζεται σπάνια

ιστορικό νυχτερινής ενούρησης σε συγγενείς πρώτου

στην παιδική ηλικία.

βαθμού. Η συμβολή των γενετικών παραγόντων είναι

Παθολογικά αίτια

σημαντική. Τα χρωμοσώματα 12q, 13q και 22 είναι πι-

θανοί τόποι γονιδίων που σχετίζονται με την ενούρη-

Ουρολοίμωξη, άλλη οξεία νόσηση.

ση, αλλά ο μηχανισμός μεταβίβασης δεν είναι σαφής

Επιδημιολογικά στοιχεία

και φαίνεται ότι το οικογενειακό περιβάλλον μπορεί

Η νυχτερινή ενούρηση είναι ένα πολύ συχνό πρόβλη-

να συμβάλει στην εμφάνιση αυτού του χαρακτηριστι-

μα της παιδικής ηλικίας και οι μελέτες που αναφέρο-

κού. Γονείς που ήταν οι ίδιοι ενουρητικοί μπορεί να

νται σε επιδημιολογικά δεδομένα είναι πολλές.

συμπεριφέρονται στο παιδί με τέτοιο τρόπο που να

184

Ειδικά Θέματα

μην ευνοείται η διαδικασία ωρίμανσης και τελικά η

Υπάρχουν έρευνες που δείχνουν ότι ένα ποσοστό

απόκτηση του ελέγχου της κύστης.

παιδιών με νυχτερινή ενούρηση δεν παράγει αυξημέ-

Καθυστέρηση του χρόνου ωρίμανσης

να ποσά αντιδιουρητικής ορμόνης κατά τη διάρκεια

Τα περισσότερα παιδιά με νυχτερινή ενούρηση ξεπερ-

της νύχτας. Το ποσοστό των παιδιών που δεν παρου-

νούν το σύμπτωμα με την πάροδο του χρόνου, με ή

σιάζουν νυχτερινή αιχμή στην τιμή της αντιδιουρητι-

χωρίς θεραπευτική παρέμβαση. Το γεγονός αυτό υπο-

κής ορμόνης και έχουν ενούρηση, κυμαίνεται από 25–

στηρίζει την άποψη ότι στην εμφάνιση της νυχτερινής

100%. Το ευρύ φάσμα των ποσοστών υποδεικνύει ότι

ενούρησης συμμετέχει κάποια καθυστέρηση στη δια-

συμμετέχουν και άλλοι παράγοντες. Έτσι, υπάρχουν

δικασία της ωρίμανσης.

παιδιά χωρίς νυχτερινή αιχμή στην τιμή της αντιδιου-

Αρχικά, κατά τη φάση της πλήρωσης της κύστης

ρητικής ορμόνης που μπορούν να αφυπνιστούν ή να

στέλνεται μήνυμα στο στέλεχος ώστε να ανασταλεί

κρατηθούν στο αίσθημα μιας γεμάτης κύστης, δηλαδή

η ούρηση. Όταν γεμίσει η κύστη το Κεντρικό Νευρι-

δεν έχουν ενούρηση. Οπότε, ένας ομαλός κιρκάδιος

κό Σύστημα αναγνωρίζει τα σήματα πληρότητας, το

ρυθμός έκκρισης της αντιδιουρητικής ορμόνης δεν εί-

παιδί ξυπνάει και πηγαίνει στην τουαλέτα. Ίσως στα

ναι απαραίτητη προϋπόθεση ώστε να σταματήσουν τα

ενουρητικά παιδιά το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα κα-

ενουρητικά επεισόδια.

θυστερεί να αναγνωρίσει το αίσθημα της πληρότητας

Χρόνια δυσκοιλιότητα

της ουροδόχου κύστης και να ανταποκριθεί.

Η χρόνια δυσκοιλιότητα ερεθίζει την κύστη και μπορεί

Χαμηλή λειτουργική ικανότητα της ουροδόχου

να προκαλέσει συχνότερη ούρηση, τόσο κατά τη διάρ-

κύστης

κεια της ημέρας όσο και κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Μερικά παιδιά δεν μπορούν να συγκρατήσουν τη

Πολλές έρευνες ενοχοποιούν τη χρόνια δυσκοιλιότητα

φυσιολογική ποσότητα των ούρων που παράγεται τη

για την εμφάνιση νυχτερινής ενούρησης, αν και μπο-

νύχτα. Κατά τη φάση πλήρωσης της κύστης δεν στέλ-

ρεί να υπάρχει κοινός αιτιολογικός συναισθηματικός

νονται μηνύματα από το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα

παράγοντας.

για χάλαση των μυών της κύστης, ώστε να αυξηθεί η

Υπερτροφία αδενοειδών εκβλαστήσεων και

χωρητικότητά της, οπότε και η λειτουργική χωρητικό-

αμυγδαλών

τητα της κύστης είναι μικρή. Τα παιδιά αυτά παρου-

Οι σύντομες άπνοιες κατά τη διάρκεια του ύπνου που

σιάζουν πολλά ενουρητικά επεισόδια κάθε νύχτα και

μπορεί να συμβαίνουν σε αυτά τα παιδιά, προκαλούν

συχνή ούρηση την ημέρα.

μικρή πτώση των επιπέδων του οξυγόνου και πιθανόν

Μια άλλη ομάδα παιδιών με φυσιολογική χωρητι-

ελαττώνουν την ικανότητα του παιδιού να ξυπνήσει

κότητα της ουροδόχου κύστης εμφανίζει το σύμπτωμα

όταν αισθανθεί γεμάτη την κύστη.

της επείγουσας ούρησης. Τα παιδιά αυτά μπορούν και

Διατροφή

ελέγχουν την ούρηση κατά τη διάρκεια της ημέρας με

Τροφές που περιέχουν μεθυλξανθίνες (ουσίες με διου-

συχνές ουρήσεις και κένωση της μερικώς γεμάτης ου-

ρητική δράση) έχουν ενοχοποιηθεί. Έτσι, πρέπει να

ροδόχου κύστης. Κατά τη διάρκεια της νύχτας όμως,

αποφεύγεται η κατανάλωση καφέ, τσαγιού, σοκολά-

που δεν μπορούν να ουρούν τόσο συχνά, συμβαίνουν

τας ή ανθρακούχων ποτών τύπου Cola πριν τον ύπνο.

ενουρητικά επεισόδια.

Οργανικά προβλήματα

Βαθύς ύπνος – Δυσκολία στην αφύπνιση

Απαντώνται σπάνια σε παιδιά με νυχτερινή ενούρηση

Συχνά οι γονείς αναφέρουν ότι τα ενουρητικά παιδιά

(<5%) και συνήθως προκαλούν και ημερήσια ενούρη-

κοιμούνται βαθύτερα από τα άλλα. Παρότι δεν έχει

ση. Αναφέρονται οι ουρολοιμώξεις, η οξυουρίαση, ο

βρεθεί σαφής συσχέτιση ανάμεσα στον βαθύ ύπνο

σακχαρώδης διαβήτης, ο άποιος διαβήτης, η νυχτερι-

και τα ενουρητικά επεισόδια, φαίνεται να υπάρχει

νή επιληψία, ουρογεννητικές συγγενείς ανωμαλίες, η

αδυναμία του παιδιού να αναγνωρίσει το αίσθημα της

δρεπανοκυτταρική νόσος καθώς και παθολογικές ου-

γεμάτης κύστης κατά τη διάρκεια του ύπνου, ώστε να

ροδυναμικές καταστάσεις.

ξυπνήσει και να ουρήσει.

Επιβαρυντικά γεγονότα

Αντιδιουρητική ορμόνη

Όταν στην ηλικία απόκτησης ελέγχου της κύστης,

Ο ρόλος της αντιδιουρητικής ορμόνης στην εμφάνιση

δηλαδή 2–4 χρόνων, συμβαίνουν συχνά διάφορα γε-

νυχτερινής ενούρησης έχει εκτενώς ερευνηθεί. Η αντι-

γονότα τα οποία λειτουργούν επιβαρυντικά στη δι-

διουρητική ορμόνη παράγεται στον υποθάλαμο και

αδικασία της μάθησης του ελέγχου της κύστης, π.χ.

αποθηκεύεται στην υπόφυση. Απελευθερώνεται σε

αποχωρισμός από τη μητέρα, γέννηση άλλου παιδιού

διαφορετικές ποσότητες κατά τη διάρκεια της ημέρας,

στην οικογένεια, παιδικός σταθμός ή νοσηλεία στο νο-

ενώ συνήθως αυξάνεται κατά τη διάρκεια της νύχτας.

σοκομείο.

185

Ειδικά Θέματα

Παράγοντες που συνδέονται με δευτεροπαθή

ζωή του παιδιού και την οικογένεια. Γεννά αίσθημα

νυχτερινή ενούρηση

ντροπής, ενοχής, ανικανότητας, άγχους καθώς και

Η δευτεροπαθής νυχτερινή ενούρηση εμφανίζεται συ-

χαμηλή αυτοεκτίμηση συνολικά. Συχνά, ιδίως για τα

νήθως στα 5–8 έτη έπειτα από κάποιο γεγονός, όπως

μεγαλύτερα παιδιά, αποτελεί το κρυμμένο μυστικό της

ο χωρισμός των γονέων, η έναρξη του σχολείου, η αλ-

οικογένειας. Η νυχτερινή ενούρηση επηρεάζει τα παι-

λαγή κατοικίας και η ψυχολογική πίεση από συμμα-

διά στις προσωπικές τους σχέσεις και την κοινωνική

θητές.

τους ζωή. Νοιώθουν αποκομμένα, απομονωμένα. Δεν

Η δευτερογενής ενούρηση είναι συχνά μια ψυ-

μπορούν να διανυκτερεύσουν στο σπίτι ενός φίλου, να

χολογική παλινδρόμηση. Ενώ το παιδί έχει μάθει να

πάνε κατασκήνωση. Έρευνες έχουν δείξει ότι η νυχτε-

ελέγχει την ούρησή του, ξαφνικά παλινδρομεί σε προ-

ρινή ενούρηση βιώνεται από τα παιδιά σαν μια πολύ

ηγούμενο αναπτυξιακό στάδιο και αδυνατεί να συ-

σοβαρή αγχώδης εμπειρία.

γκρατήσει τα ούρα του κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Η οικογένεια επηρεάζεται ψυχολογικά και οικονο-

Στις περισσότερες περιπτώσεις, η νυχτερινή ενούρη-

μικά.

ση είναι μια ψυχοαντιδραστική διαταραχή. Με άλλα

λόγια, αφορά παιδιά που βιώνουν εσωτερικές συναι-

Προσέγγιση της νυχτερινής ενούρησης από τον

παιδίατρο

σθηματικές συγκρούσεις, έντονο άγχος και αυστηρό

Υπερεγώ (υπερβολικός αυτοέλεγχος και κριτική). Πιο

Σε κάθε παιδί με νυχτερινή ενούρηση, πρέπει να ερω-

συγκεκριμένα, φαίνεται πως τα παιδιά που παρουσι-

τώνται και να λαμβάνονται υπ΄όψιν τα εξής:

άζουν νυχτερινή ενούρηση έχουν υποστεί από νωρίς

● Οικογενειακό ιστορικό ενούρησης.

μεγάλη πίεση να ελέγξουν τα ούρα τους, ενώ σε άλ-

● Προσδιορισμός του τύπου της ενούρησης.

λες περιπτώσεις έχουν βιώσει υπερβολική απόρριψη

● Τρόπος εκπαίδευσης σφιγκτήρων.

από τα πρόσωπα φροντίδας. Στα ενουρητικά παιδιά

● Αξιολόγηση της στάσης του παιδιού και της οι-

διακρίνεται γενικά μια επιθυμία να επιστρέψουν ή να

κογένειας απέναντι στο πρόβλημα.

παραμείνουν σε προηγούμενο αναπτυξιακό στάδιο,

● Επιβαρυντικά γεγονότα της ζωής του παιδιού

όπου έχουν τη φροντίδα της μητέρας και ταυτόχρονα

και της οικογένειας.

δεν έχουν τις ευθύνες της ηλικίας τους. Αυτό επιβε-

● Κατανάλωση υγρών στη διάρκεια της ημέρας

βαιώνεται και από τις περιπτώσεις των παιδιών που

(περιορισμός;).

παρουσιάζουν νυχτερινή ενούρηση όταν έρχεται νέο

μέλος στην οικογένεια. Η αδελφική αντιζηλία προς

● Ποσότητα και είδος υγρών που καταναλώνει το

το νεογέννητο της οικογένειας που έχει κερδίσει την

βράδυ.

φροντίδα και την τρυφερότητα της μητέρας, ενισχύει

● Συνήθειες σχετικά με την ούρηση:

την ανάγκη του παιδιού για παραπάνω προσοχή και

• Αδειάζει η κύστη στο τέλος της ούρησης;

αποδοχή από τους γονείς του, με αποτέλεσμα να οδη-

• Συχνή ούρηση, αναβολή ούρησης, επείγου-

γείται σε συμπεριφορές παλινδρόμησης.

σα ούρηση ή διαφυγή ούρων κατά τη διάρ-

Μπορεί σπάνια να σχετίζεται με δομικές ή ανατο-

κεια της ημέρας.

μικές ανωμαλίες του ουροποιητικού και του νευρικού

• Αποφυγή τουαλέτας εκτός σπιτιού.

συστήματος και νοσήματα όπως π.χ. ο σακχαρώδης

• Χρήση τουαλέτας πριν τον ύπνο.

διαβήτης και η ουρολοίμωξη. Συχνότερα συνυπάρχει

● Πληροφορίες σχετικά με τα ενουρητικά επεισό-

και ημερήσια ενούρηση. Στην περίπτωση της ημερή-

δια:

σιας ενούρησης, ψυχοδυναμικά, η ψυχική σύγκρουση

• Αριθμός επεισοδίων ενούρησης τη νύχτα και

είναι τόσο έντονη που ούτε η λειτουργία της συνείδη-

την εβδομάδα.

σης μπορεί να ελέγξει την ψυχοσωματική αντίδραση

του παιδιού. Στην πρωινή ενούρηση, η σχέση μητέρας

• Ποσότητα ούρων που ουρεί στο κρεβάτι.

και παιδιού ενδέχεται να είναι ιδιαίτερα διαταραγμέ-

• Ώρα που συμβαίνει το ενουρητικό επεισόδιο.

νη, εφόσον το επιθετικό στοιχείο προς το πρόσωπο

• Αφύπνιση του παιδιού μετά την ενούρηση.

φροντίδας είναι τόσο έντονο.

● Συνύπαρξη παραγόντων που επηρεάζουν την

Ακόμη, η δευτεροπαθής νυχτερινή ενούρηση μπο-

εμφάνιση ενούρησης:

ρεί να είναι μία από τις πολλές συνέπειες της σεξουα-

• Δυσκοιλιότητα, εγκόπριση.

λικής κακοποίησης.

• Σακχαρώδης διαβήτης.

Επιπτώσεις της νυχτερινής ενούρησης στο παι-

• Αναπτυξιακά προβλήματα.

δί και την οικογένεια

• Μαθησιακές δυσκολίες, διάσπαση προσοχής.

Η νυχτερινή ενούρηση έχει σοβαρές επιπτώσεις στη

• Συναισθηματικές διαταραχές.

186

Ειδικά Θέματα

• Οικογενειακά προβλήματα.

Εκπαίδευση-γενικές αρχές αντιμετώπισης

● Φυσική εξέταση-εργαστηριακός έλεγχος:

Παροχή πληροφοριών και πρακτικών συμβουλών

• Πλήρης κλινική εξέταση και μέτρηση αρτη-

προς το παιδί και την οικογένεια:

ριακής πίεσης.

● Η ενούρηση δεν είναι λάθος του παιδιού ούτε

• Έλεγχος για σεξουαλική παραβίαση.

της οικογένειας και δεν πρέπει να τιμωρείται.

• Γενική ούρων.

● Η χρήση πλαστικού καλύμματος στο στρώμα ή

• Σε περίπτωση μονοσυμπτωματικής νυχτε-

αποσμητικών χώρου μπορεί να μειώσει τις επι-

ρινής ενούρησης δεν συνιστάται περαιτέρω

πτώσεις.

έλεγχος.

● Η διατήρηση ημερολογίου για «στεγνές» και

• Σε περίπτωση μη μονοσυμπτωματικής νυ-

«βρεγμένες» νύχτες βοηθά στην αξιολόγηση

χτερινής ενούρησης επιβάλλεται έλεγχος

του αποτελέσματος της παρέμβασης.

ανάλογα με το ιστορικό και τα ευρήματα.

● Το παιδί ενθαρρύνεται να αδειάζει την κύστη

τακτικά κατά τη διάρκεια της ημέρας, αλλά και

Θεραπεία

πριν τον ύπνο.

Η ενούρηση στις περισσότερες περιπτώσεις αντιμε-

● Αποφυγή καφέ, τσαγιού και αναψυκτικών τύ-

τωπίζεται σαν πρόβλημα της οικογένειας. Οι ίδιοι οι

που cola κυρίως τις απογευματινές ώρες.

γονείς εφαρμόζουν διάφορες θεραπευτικές μεθόδους

● Κατανάλωση της μεγαλύτερης ποσότητας των

και αρκετοί καταφεύγουν στην τιμωρία ως μέσο αγω-

ημερήσιων υγρών το πρωί και μέχρι νωρίς το

γής. Ίσως και οι παιδίατροι δεν δίνουν πολλή σημασία

απόγευμα, ελαχιστοποίηση των υγρών δύο

σε ένα σύμπτωμα που συνήθως αυτοϊάται με την πά-

ώρες πριν τον ύπνο.

ροδο του χρόνου.

● Αποθαρρύνεται απόλυτα η χρήση πάνας.

Όταν οι γονείς προσέρχονται με το παιδί τους στον

παιδίατρο, με αίτημα τη διακοπή των ενουρητικών

Πρόγραμμα επιβράβευσης

επεισοδίων, συνήθως έχουν έντονη επιθυμία άμεσης

Φαίνεται πως σε πολλά παιδιά ο συνδυασμός της

επίλυσης του προβλήματος.

επιθυμίας για αντιμετώπιση του προβλήματος με το

Η νυχτερινή ενούρηση μέχρι την ηλικία των 5 χρό-

κίνητρο της επιβράβευσης είναι ισχυρός και τελικά

νων δεν θεωρείται πρόβλημα και δεν πρέπει με κανέ-

αποτελεσματικός. Στόχος είναι η τροποποίηση της συ-

ναν τρόπο να αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα.

μπεριφοράς σε σχέση με το συγκεκριμένο σύμπτωμα,

Η θεραπεία είναι μακροχρόνια και επίπονη. Ο

στην περίπτωση αυτή με την ενούρηση. Ο εκάστοτε

μέσος απαιτούμενος χρόνος για να εξαφανιστεί το

στόχος καθορίζεται με σαφήνεια, όπως και το είδος

σύμπτωμα μπορεί να είναι 8–12 εβδομάδες. Καμιά

της επιβράβευσης και πρέπει να τηρείται με συνέπεια.

φορά όμως, απαιτούνται μέχρι και 4 μήνες, ενώ συχνά

Αρχικά για παράδειγμα, το παιδί επιβραβεύεται όταν

υπάρχει υποτροπή του συμπτώματος.

πηγαίνει στην τουαλέτα πριν τον ύπνο ή όταν περι-

Οι γονείς πρέπει να ενημερώνονται ώστε να ανα-

ορίζει τα υγρά που πίνει πριν τον ύπνο. Αργότερα,

γνωρίσουν τις ενδείξεις προόδου.

συμφωνούνται μεγαλύτερες ανταμοιβές όταν ο στό-

Η αντιμετώπιση συνήθως περιλαμβάνει μία μέθο-

χος είναι οι «στεγνές» νύχτες. Οι «βρεγμένες» νύχτες

δο ή και συνδυασμό μεθόδων και προτείνεται από τον

αγνοούνται και δεν τιμωρούνται με αφαίρεση προνο-

παιδίατρο, με βάση τις ανάγκες του συγκεκριμένου

μίων που έχουν κατακτηθεί. Η μέθοδος προτείνεται

παιδιού και της οικογένειας.

για παιδιά μικρότερα των 7 ετών.

Αρχικά, σε όλες τις περιπτώσεις δοκιμάζεται η εκ-

Το είδος των ανταμοιβών μπορεί να είναι μια ιδιαί-

παίδευση και η παροχή κινήτρου. Στα μεγαλύτερα

τερη ημέρα ή μια δραστηριότητα. Η αγορά παιχνιδιών

παιδιά (άνω των 7 ετών), όπου αυξάνονται οι κοινω-

σε παιδιά που κατακλύζονται από παιχνίδια δεν έχει

νικές πιέσεις και επηρεάζεται η αυτοεκτίμησή τους,

αξία.

προτείνονται πιο δραστικές μέθοδοι.

μέθοδος καθορισμένης αφύπνισης κατά τη

Αν το παιδί μετά την εφαρμογή της θεραπείας έχει

διάρκεια της νύχτας

πετύχει 14 συνεχείς στεγνές νύχτες ή μέχρι και 90%

Εάν αποφασιστεί να χρησιμοποιηθεί η τακτική του

βελτίωση στον αριθμό των «βρεγμένων» νυχτών ανά

νυχτερινού ξυπνήματος, τότε το παιδί θα πρέπει να

εβδομάδα, θεωρείται ότι έχει απαντήσει πολύ καλά

είναι τελείως ξύπνιο όταν πηγαίνει στην τουαλέτα. Εί-

στο θεραπευτικό σχήμα που έχει εφαρμοστεί.

ναι προτιμότερο να ακολουθηθεί συγκεκριμένο πρό-

Αν παρουσιάζει απλώς βελτίωση θεωρείται ότι έχει

γραμμα με αφύπνιση, συνήθως τρεις ώρες αφότου

απαντήσει μερικώς στη θεραπεία.

έχει κοιμηθεί, ή αν υπάρχουν ενδείξεις ότι το παιδί

187

Ειδικά Θέματα

«βρέχεται» νωρίς το πρωί, να αφυπνίζεται τις πρώτες

ίμιπραμίνη

πρωινές ώρες. Η μέθοδος του νυχτερινού ξυπνήματος

Ανήκει στα τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά. Η ήπια

έχει περιορισμένη επιτυχία και πρέπει να θεωρείται

αντιχολινεργική της δράση φαίνεται ότι αυξάνει τη

ως προσωρινό μέτρο, γιατί δεν βοηθάει το παιδί να

λειτουργική χωρητικότητα της κύστης, ενώ μέσω

μάθει να αναγνωρίζει το αίσθημα της γεμάτης κύστης

αδρενεργικού μηχανισμού, μειώνονται οι μυϊκές συ-

αφού αυτό δεν συνδυάζεται πάντα με τη στιγμή της

σπάσεις του τοιχώματος της κύστης. Δεν χρησιμοποι-

αφύπνισης.

είται πλέον ευρέως, λόγω των συνήθως δοσοεξαρτώ-

Παρ΄όλα αυτά ενισχύει πολύ συναισθηματικά το

μενων σοβαρών παρενεργειών της.

παιδί και το κάνει να νοιώθει καλύτερα.

Άλλες θεραπευτικές μέθοδοι

Alarm (ξυπνητήρι) ενούρησης

Έχουν χρησιμοποιηθεί στην πρωτοπαθή αλλά κυρίως

Προτείνεται σε παιδιά μεγαλύτερα των 7 χρονών.

στη δευτεροπαθή νυχτερινή ενούρηση μόνες ή σε συν-

Χρησιμοποιείται μόνο του ή σε συνδυασμό με άλλες

δυασμό:

μεθόδους με μεγάλο ποσοστό αρχικής επιτυχίας (60–

● Ψυχοθεραπεία

80%), ενώ το ποσοστό υποτροπής υπολογίζεται από

● Οικογενειακή θεραπεία

10–50% τον πρώτο χρόνο μετά την έναρξη της θερα-

● Ύπνωση

πείας.

Φαίνεται πως ένα πολύ μεγάλο ποσοστό των

Όλα τα είδη alarm διαθέτουν έναν ευαίσθητο ανι-

παιδιών ηλικίας κάτω των 5 χρόνων εγκαθιστά

χνευτή ούρων ο οποίος κλείνοντας ένα μικρό ηλεκτρι-

δευτεροπαθή νυχτερινή ενούρηση, η οποία

κό κύκλωμα ενεργοποιεί το alarm που κουδουνίζει.

συνεχίζεται και αργότερα εξαιτίας των κακών

Στη συνέχεια πρέπει το ίδιο το παιδί να απενεργοποι-

χειρισμών και του άγχους της οικογένειας, ως

ήσει το alarm. Ο στόχος είναι να ενεργοποιηθεί το παι-

αποτέλεσμα ψυχικής παλινδρόμησης στο πέρα-

δί μέσω του ηχητικού ερεθίσματος ώστε να μπορεί να

σμα από το ένα στάδιο ψυχοσυναισθηματικής

αντιδρά άμεσα και γρήγορα στο ερέθισμα της γεμάτης

εξέλιξης στο άλλο.

κύστης κατά τη διάρκεια της νύχτας. Η θεραπεία με

το alarm ενούρησης είναι επίπονη. Αν δεν βοηθήσει

Είναι σημαντικό ο παιδίατρος να γνωρίζει

ή οδηγήσει σε αυξημένο άγχος και νευρικότητα τις

τα στάδια, ώστε να αναγνωρίζει τα χαρακτηρι-

πρώτες 6–8 εβδομάδες, τότε η αγωγή διακόπτεται και

στικά τους και να βοηθά στην εξομάλυνση του

επιλέγεται άλλη προσέγγιση.

περάσματος, δηλαδή στις λεγόμενες αναπτυξι-

ακές κρίσεις.

Φαρμακευτικές θεραπείες

Υποτροπή

Δεσμοπρεσίνη

Θεωρείται ότι έχουμε υποτροπή όταν υπάρξουν περισ-

H δεσμοπρεσίνη δρα άμεσα και η δράση της διαρκεί

σότερες από δύο «βρεγμένες» νύχτες μέσα σε διάστη-

10–12 ώρες. Λόγω της ισχυρής αντιδιουρητικής ιδι-

μα δύο εβδομάδων, μετά την ολοκλήρωση της όποιας

ότητας του φαρμάκου πρέπει τα παιδιά να παίρνουν

θεραπευτικής προσέγγισης έχει εφαρμοστεί. Συνήθως

μια μικρή ποσότητα υγρών πριν τον ύπνο. H δεσμο-

συμβαίνει μέσα στους πρώτους 6–12 μήνες μετά την

πρεσίνη είναι καλά ανεκτή και η χορήγησή της σε σω-

ολοκλήρωση της θεραπείας.

στή δοσολογία δεν έχει παρενέργειες. Η αποτελεσμα-

Είναι σημαντικό η οικογένεια και το παιδί να είναι

τικότητά της αυξάνεται όταν συνδυάζεται με το alarm

προετοιμασμένοι ώστε να αντιμετωπίσουν ψύχραιμα

ενούρησης. Τα ποσοστά υποτροπής είναι μεγάλα, της

το γεγονός και να επαναλάβουν την προσπάθεια.

τάξης του 75% μετά τη διακοπή. Η χρήση της συνι-

στάται σε παιδιά άνω των 5 ετών περιστασιακά, όπως

Βιβλιογραφικές πηγές

όταν το παιδί διανυκτερεύει εκτός σπιτιού ή σε πε-

1) Tu ND, Baskin LS. Nocturnal enuresis in children:

Management. Διαθέσιμο στο: www.uptodate.com/

ριπτώσεις που το πρόβλημα της ενούρησης δεν είναι

contents/nocturnal-enuresis-in-children-management

ανεκτό από την οικογένεια και δημιουργεί εντάσεις.

2) The Cochrane Collaboration. Simple Behavioural

interventions for nocturnal enuresis in children. Διαθέ-

Υδροχλωρική οξυβουτυρίνη

σιμο στο: www.cochrane.org

Πρόκειται για ουσία με αντιχολινεργική και αντισπα-

3) NICE Guidelines (CG111) Published date: October 2010.

σμωδική δράση που στόχο έχει να μειώσει τις συσπά-

Διαθέσιμο στο: www.nice.org.uk/guidance/cg111

σεις της ουροδόχου κύστης. Χρησιμοποιείται κυρίως

4) Ramakrishnan K. Evaluation and treatment of enuresis.

Am Fam Physician. 2008; 78:489–96.

σε περιπτώσεις πολυσυμπτωματικής νυχτερινής ενού-

5) Neveus T., von Gontard A., Hoebeke P. ,et al. The

ρησης.

Standardization of Terminology of Lower Urinary Tract

Function in Children and Adolescents: Report from

188

Ειδικά Θέματα

the Standardization Committee of the International

Children’s Continence Society J.Urol. 2006; 176:314–

324.

6) Ιωάννα Αντωνιάδου-Κουμάτου, Αδαμαντία Ξεκαλάκη

Νυχτερινή ενούρηση. Αντιμετώπιση στο πλαίσιο της

πρωτοβάθμιας παιδιατρικής φροντίδας. ΙΥΠ. Διεύ-

θυνση Κοινωνικής και Αναπτυξιακής Παιδιατρικής.

Εκδόσεις Γ.Β. Παρισιάνος, Αθήνα 2006.

7) Ιωάννα Αντωνιάδου-Κουμάτου. Νυχτερινή ενούρηση

στα παιδιά: Ανασκόπηση αιτιολογίας και επιπτώσεων.

Βασικές αρχές για την θεραπεία. Παιδιατρική 1998;

61:548–556.

189