Προτεινόμενος τρόπος βιβλιογραφικής αναφοράς:

Αντωνιάδου-Κουμάτου Ι, Παναγιωτόπουλος Τ, Αττιλάκος Α, Ξεκαλάκη Α, επιμέλεια. Αγωγή υγείας παιδιών και

οικογένειας στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας. Αθήνα: Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού. 2015.

ΑΓΩΓΗ ΥΓΕΙΑΣ

Ιστότοπος:

ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

www.ygeiapaidiou-ich.gr

ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΥΓΕΙΑΣ

Επιστημονική επιμέλεια

Ιωάννα Αντωνιάδου-Κουμάτου

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Αχιλλέας Αττιλάκος

Αδαμαντία Ξεκαλάκη

Σημείωση

Οι κατευθυντήριες οδηγίες που παρουσιάζονται εδώ απευθύνονται κυρίως σε επαγγελματίες υγείας της

πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας (παιδίατρους, γενικούς ιατρούς, νοσηλευτές/τριες, επισκέπτες/τριες υγεί-

ας και άλλους) με σκοπό να παράσχουν γενικές κατευθύνσεις πρακτικής. Δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να

εκληφθεί ότι υποκαθιστούν την αξιολόγηση των εξατομικευμένων αναγκών του κάθε παιδιού και της κάθε

οικογένειας από τους επαγγελματίες υγείας, με βάση τα συγκεκριμένα ιατρικά δεδομένα και δεδομένα υγεί-

ας τους. Επίσης, σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να εκληφθεί ότι οι κατευθυντήριες οδηγίες υποδεικνύουν

κάποια αποκλειστική μέθοδο ιατρικής πράξης, προληπτικής εξέτασης ή εκτίμησης, θεραπείας, φροντίδας

ή αγωγής υγείας. Πολύ περισσότερο, δεν υποδεικνύουν κάποια νομικά δεσμευτική μέθοδο ή προσέγγιση.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες συντάχθηκαν με διεπιστημονική προσέγγιση και με βάση τα τρέχοντα, κατά

τον χρόνο της σύνταξής τους, επιστημονικά δεδομένα. Καταβλήθηκαν επίπονες προσπάθειες ώστε οι πλη-

ροφορίες που περιλαμβάνονται εδώ καθώς και αυτές επί των οποίων βασίστηκαν οι κατευθυντήριες οδηγίες

να είναι κατά το δυνατόν ακριβείς, έγκυρες και επικαιροποιημένες. Ωστόσο, κάθε ιατρός ή επαγγελματίας

υγείας έχει αποκλειστική ευθύνη για την ενημέρωσή του και τη διασταύρωση των πηγών ενημέρωσής του

σχετικά με τις ενδεδειγμένες πρακτικές. Το Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού και η συγγραφική ομάδα δεν

υπέχουν καμία νομική ή άλλη ευθύνη για τυχόν προβλήματα που μπορεί να απορρέουν από τη μεταβολή

των επιστημονικών δεδομένων, την αναθεώρηση των συστάσεων, την εσφαλμένη ερμηνεία ή αναγραφή

πληροφοριών και συστάσεων.

Το περιεχόμενο του Εγχειριδίου αυτού μπορεί να αναπαράγεται ελεύθερα για χρήση στην εκπαίδευση

ή ενημέρωση επαγγελματιών υγείας και ευρύτερου κοινού με την απαραίτητη προϋπόθεση να αναφέρεται

Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού

η πηγή.

Αθήνα, 2015

ΑΓΩΓΗ ΥΓΕΙΑΣ

ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΥΓΕΙΑΣ

Επιστημονική επιμέλεια

Ιωάννα Αντωνιάδου-Κουμάτου

Τάκης Παναγιωτόπουλος

Αχιλλέας Αττιλάκος

Αδαμαντία Ξεκαλάκη

Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού

Αθήνα, 2015

Το εγχειρίδιο αυτό έχει παραχθεί στο πλαίσιο της Πράξης «ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΞΙ (6) ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΩΝ ΟΔΗΓΙΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΗΛΙΚΙΑΣ 0 ΕΩΣ 18 ΕΤΩΝ KAI THN ANTIMETΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ» (MIS 372074) που υλοποιείται στο πλαίσιο του

Επιχειρησιακού Προγράμματος «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού» (ΕΠ.ΑΝ.Α.Δ.) 2007-2013 και συγχρηματοδοτείται από

το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (Ε.Κ.Τ.) και από Εθνικούς Πόρους.

Το παρόν εγχειρίδιο αντιπροσωπεύει τις απόψεις των συντακτών του. Οι απόψεις αυτές δεν έχουν υιοθετηθεί ή εγκριθεί με

οποιοδήποτε τρόπο από την Ειδική Υπηρεσία του Τομέα Υγείας & Κοινωνικής Αλληλεγγύης και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και

δεν πρέπει να εκλαμβάνονται ως θέσεις του Υπουργείου ή της Επιτροπής. Η Ειδική Υπηρεσία δεν εγγυάται την ακρίβεια των

στοιχείων που περιλαμβάνονται στο παρόν εγχειρίδιο, ούτε αποδέχεται την ευθύνη για οποιαδήποτε χρήση των πληροφοριών

αυτών.

iv

Επιστημονική

υπεύθυνη έργου:

Αντωνιάδου-Κουμάτου Ι, Παιδίατρος-Αναπτυξιακή Παιδίατρος, Δ/ντρια Κοινωνικής και

Αναπτυξιακής Παιδιατρικής, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Υπεύθυνη Κέντρου Υγείας

του Παιδιού Καισαριανής

Επιστημονικός

συντονισμός:

Αττιλάκος Α, Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθη-

νών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Παναγιωτόπουλος Τ, Παιδίατρος-Επιδημιολόγος, Καθηγητής, Τομέας Υγείας του Παι-

διού, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας

Ομάδα έργου:

Αναγνωστόπουλος Δ, Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής, Ιατρική Σχολή, Πα-

νεπιστήμιο Αθηνών, Υπηρεσία Παιδιών και Εφήβων, Κέντρο Κοινοτικής Ψυχικής Υγιει-

νής Βύρωνα-Καισαριανής

Αντωνιάδου-Κουμάτου Ι, Παιδίατρος-Αναπτυξιακή Παιδίατρος, Δ/ντρια Κοινωνικής και

Αναπτυξιακής Παιδιατρικής, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Υπεύθυνη Κέντρου Υγείας

του Παιδιού Καισαριανής

Αντωνοπούλου Ε, Αναπτυξιακή Παιδίατρος, Διευθύντρια ΕΣΥ, Πανεπιστημιακό Γενικό

Νοσοκομείο «Αττικόν»

Αττιλάκος Α, Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθη-

νών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Βασιλοπούλου Β, Παιδίατρος, Επιστημονικός Συνεργάτης Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού

Γεωργακόπουλος Δ, Παιδοκαρδιολόγος, Διευθυντής ΕΣΥ, Νοσοκομείο Παίδων «Π & Α

Κυριακού»

Ζιδρόπουλος Σ, Ηλεκτρολόγος Μηχανικός & Τεχνολογίας Υπολογιστών

Κουτσούκου Η, Δικηγόρος

Λύτρας Θ, Ιατρός Εργασίας, Συνεργάτης Τομέα Υγείας του Παιδιού, Εθνική Σχολή Δη-

μόσιας Υγείας

Μαυρίκα Π, Επισκέπτρια Υγείας, Κέντρο Υγείας του Παιδιού Καισαριανής

Μίχος Α, Παιδίατρος-Λοιμωξιολόγος, Επίκουρος Καθηγητής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστή-

μιο Αθηνών, Νοσοκομείο Παίδων «H Αγία Σοφία»

Μπριάνα Μ, Επικοινωνιολόγος

Ντινόπουλος Α, Παιδονευρολόγος, Επίκουρος Καθηγητής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο

Αθηνών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Ξεκαλάκη Α, Παιδίατρος, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Κέντρο Υγείας του Παιδιού

Καισαριανής

Παναγιωτόπουλος Τ, Παιδίατρος-Επιδημιολόγος, Καθηγητής, Τομέας Υγείας του Παι-

διού, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας

Παπαδημητρίου Α, Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδιατρικής Ενδοκρινολογίας, Ιατρική

Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Παπαδοπούλου Ε, Παιδοδοντίατρος

Παπακώστας ΙΚ, Παιδοωτορινολαρυγγολόγος, Δ/ντής ΩΡΛ Τμήματος, Ιατρικό Κέντρο Αθηνών

Παπαμιχαήλ Δ, Νοσηλευτής, Τομέας Υγείας του Παιδιού, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας

Παχούλα Ι, Παιδίατρος, Επιστημονικός Συνεργάτης Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού

Πρασούλη Α, Παιδίατρος-Αναπτυξιακή Παιδίατρος, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Κέ-

ντρο Υγείας του Παιδιού Καισαριανής

Ρεκλείτης Α, Οικονομολόγος-Λογιστής

v

Σκαρμούτσος Φ, Παιδοφθαλμίατρος, Ιατρικό Κέντρο Αθηνών και Cambridge University

Hospitals

Σούλη Α, Γραμματέας, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού

Συγγραφική

ομάδα:

Αντωνιάδου-Κουμάτου Ι, Παιδίατρος-Αναπτυξιακή Παιδίατρος, Δ/ντρια Κοινωνικής και

Αναπτυξιακής Παιδιατρικής, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Υπεύθυνη Κέντρου Υγείας

του Παιδιού Καισαριανής

Αττιλάκος Α, Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθη-

νών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Μαυρίκα Π, Επισκέπτρια Υγείας, Κέντρο Υγείας του Παιδιού Καισαριανής

Ξεκαλάκη Α, Παιδίατρος, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Κέντρο Υγείας του Παιδιού

Καισαριανής

Παναγιωτόπουλος Τ, Παιδίατρος-Επιδημιολόγος, Καθηγητής, Τομέας Υγείας του Παι-

διού, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας

Παπαδοπούλου Ε, Παιδοδοντίατρος

Παπαμιχαήλ Δ, Νοσηλευτής, Τομέας Υγείας του Παιδιού, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας

Ομάδα

εμπειρογνωμόνων: Αδάμ Ε, Καθηγήτρια Παιδιατρικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Αναστασάκης Α, Καρδιολόγος, Επιστημονικός Υπεύθυνος Μονάδας Κληρονομικών Καρ-

διαγγειακών Παθήσεων, Α’ Καρδιολογική Κλινική, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Βώρος Γ, Παιδοφθαλμίατρος, Επιμελητής, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Royal Victoria

Infirmary, Βρετανία

Γαρούφη Α, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παιδιατρικής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο

Αθηνών, Νοσοκομείο Παίδων «Π & Α Κυριακού»

Δελής Δ, Παιδίατρος, Δ/ντης Α’ Παιδιατρικής Κλινικής, Νοσοκομείο Παίδων «Π & Α Κυ-

ριακού»

Κανακά Χ, Παιδοενδοκρινολόγος, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπι-

στήμιο Αθηνών, Νοσοκομείο Παίδων «H Αγία Σοφία»

Κανελλόπουλος Α, Ορθοπαιδικός Χειρουργός Παίδων, Νοσοκομείο «Ιασώ Παίδων»

Καρδαράς Π, Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδιατρικής, Αναπτυξιακής και Κοινωνικής

Παιδιατρικής, Τμήμα Ιατρικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Καττάμης Α, Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδιατρικής Αιματολογίας-Ογκολογίας, Ιατρική

Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία»

Κουδουμνάκης Μ, Ωτορινολαρυγγολόγος, τ. Δ/ντης ΩΡΛ Κλινικής, Νοσοκομείο Παίδων

«H Αγία Σοφία»

Κουλούρη Μ, Παιδίατρος-Παιδοαλλεργιολόγος

Κωνσταντινίδης Ρ, Οδοντίατρος, Δ/ντης ΕΣΥ

Κωνσταντινίδου Μ, Ορθοπαιδικός Χειρουργός Παίδων, Νοσοκομείο «Ιασώ Παίδων»

Λάγγας Δ, Παιδίατρος, Επιστημονικός συνεργάτης, Τομέας Υγείας του Παιδιού, Εθνική

Σχολή Δημόσιας Υγείας

Λιονής Χ, Καθηγητής Γενικής Ιατρικής & Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, Τμήμα Ια-

τρικής, Πανεπιστήμιο Κρήτης

Μπακούλα Χ, Ομότιμη Καθηγήτρια Παιδιατρικής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Μπένος Α, Καθηγητής Υγιεινής, Κοινωνικής Ιατρικής και Πρωτοβάθμιας Φροντίδας

Υγείας, Τμήμα Ιατρικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

vi

Μπόρα Χ, Παιδίατρος, Πλοίαρχος (ΥΙ), Λιμενικό Σώμα, Επιμελήτρια, Παιδιατρικό Τμή-

μα, Ναυτικό Νοσοκομείο Αθηνών

Μυριοκεφαλιτάκης Ν, Παιδίατρος, τ. Δ/ντης Α’ Παιδιατρικής Κλινικής, Νοσοκομείο Παί-

δων Πεντέλης

Νικολόπουλος Θ, Αναπληρωτής Καθηγητής ΩΡΛ, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών,

Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Πάβη Ε, Οδοντίατρος, Επιμελήτρια, Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δη-

μόσιας Υγείας

Παπαβασιλείου Α, Παιδονευρολόγος, Δ/ντρια Παιδονευρολογικής Κλινικής, Νοσοκο-

μείο Παίδων Πεντέλης

Παπαδημητροπούλου Α, Παιδίατρος, ΠΕΔΥ Ν. Φιλαδέλφειας

Παπαευαγγέλου Β, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Λοιμωξιολογίας, Ιατρική

Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν»

Παπαϊωάννου Β, Επίκουρος Καθηγητής Οδοντιατρικής-Περιοδοντολογίας, Οδοντιατρι-

κή Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Πετρίδου Ε, Παιδίατρος, Καθηγήτρια Προληπτικής Ιατρικής και Επιδημιολογίας, Ιατρι-

κή Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Σκεντέρης Ν, Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής, Τμήμα Ιατρικής, Πανεπιστήμιο Θεσ-

σαλίας

Σταύρου Δ, Παιδίατρος-Ιατρός Δημόσιας Υγείας ΕΣΥ, Δ/νση Στρατηγικού Σχεδιασμού,

Υπουργείο Υγείας

Τσίτουρα Σ, Παιδίατρος-Ιατρός Κοινωνικής Ιατρικής, τ. Δ/ντρια Τμήματος Κοινωνικής

Ιατρικής, Νοσοκομείο Παίδων «Π & Α Κυριακού»

Τσίτσικα Α, Παιδίατρος, Επίκουρη Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής, Ιατρι-

κή Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Επιστ. Υπεύθυνη Μονάδας Εφηβικής Υγείας, Νοσοκο-

μείο Παίδων «Π & Α Κυριακού»

Τσολιά Μ, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Λοιμωξιολογίας, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Νοσοκομείο Παίδων «Π & Α Κυριακού»

Χρούσου Γ, Καθηγήτρια Οφθαλμολογίας, Πανεπιστήμιο Georgetown, Δ/ντρια Παιδο-

φθαλμολογικού Τμήματος, Νοσοκομείο «Μητέρα»

Ευχαριστούμε θερμά όλους τους εμπειρογνώμονες, οι οποίοι με τις ουσιαστικές παρατηρήσεις, τα σχόλια και την πρόθυμη υποστήριξή τους συνέβαλαν σημαντικά στη βελτίωση του παρόντος.

Ωστόσο, η ευθύνη για την επιλογή του περιεχομένου των συστάσεων που περιλαμβάνονται στις

κατευθυντήριες οδηγίες καθώς και η ευθύνη για τυχόν σφάλματα, παραλήψεις ή αβλεψίες βαρύ-

νει αποκλειστικά τη συγγραφική ομάδα.

Η συγγραφική ομάδα

vii

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Η πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας αποτελεί βασικό πυλώνα της φροντίδας υγείας. Συνιστά σφαιρική

προσέγγιση στην υγεία και περιλαμβάνει ως ενιαίο σύνολο την ιατρική διάγνωση και θεραπεία κοινών

προβλημάτων υγείας, την έγκαιρη διάγνωση διαταραχών, την πρόληψη και προαγωγή υγείας. Σύμ-

φωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας πρέπει να καταστεί το

επίκεντρο των συστημάτων υγείας, συμβάλλοντας έτσι στην καλύτερη κάλυψη των αναγκών υγείας

καθώς και στην αποφόρτιση των νοσοκομείων, την οικονομικότερη και αποδοτικότερη λειτουργία του

όλου συστήματος υγείας.

Η «Διακήρυξη της Άλμα Άτα» (1978), έθεσε τις βάσεις για τη στροφή των συστημάτων υγείας προς

την πρωτοβάθμια φροντίδα, προβάλλοντας για πρώτη φορά στο επίπεδο των επίσημων διεθνών οργα-

νισμών τον στόχο «υγεία για όλους». Οι αρχές, οι κατευθύνσεις και οι πρακτικές εφαρμογές της πρω-

τοβάθμιας φροντίδας υγείας και της «Διακήρυξης της Άλμα Άτα» εξελίσσονται συνεχώς ώστε να αντα-

ποκρίνονται στις σύγχρονες ανάγκες των κοινωνιών και συνεχίζουν να αποτελούν σημαντικό διεθνές

πλαίσιο αναφοράς. Η ενδυνάμωση της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας αποτελεί στρατηγική επιλογή

για το σύστημα υγείας πολλών χωρών. Αυτή ήταν η πρόταση και για τη χώρα μας από τη δημιουργία

του Εθνικού Συστήματος Υγείας.

Για τα παιδιά, το μεγαλύτερο μέρος της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας περιλαμβάνει την παρακο-

λούθηση της υγείας και της πορείας της ανάπτυξης, την πρόληψη και έγκαιρη διάγνωση αλλά και την

εκπαίδευση και υποστήριξη των γονέων στο μεγάλωμα των παιδιών και την εξέλιξη της οικογένειας. Ο

παιδίατρος της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας, ο γιατρός της οικογένειας, φροντίζει τα παιδιά από τη

γέννηση τους μέχρι τη μέση ή και την όψιμη εφηβεία, ηλικίες με μεγάλες διαφορές τόσο στις βιολογικές

όσο και στις συναισθηματικές, ψυχολογικές και κοινωνικές ανάγκες.

Στην Ελλάδα, η ιατρική εκπαίδευση και η επιστημονική παραγωγή είναι κυρίως επικεντρωμένες στη

νοσοκομειακή ιατρική. Κατά την εκπαίδευση στην παιδιατρική ειδικότητα δεν προβλέπεται άσκηση

στην πρωτοβάθμια φροντίδα, παρά το γεγονός ότι η πλειονότητα των παιδιάτρων ασκούν το επάγγελ-

μά τους εκτός νοσοκομείου.

Συνοψίζοντας, με το παρόν πρόγραμμα επιδιώκεται να αντιμετωπισθούν:

● Η έλλειψη κατευθυντήριων οδηγιών για την παρακολούθηση των παιδιών ηλικίας 0–18 ετών, με συνέπεια την έλλειψη ενιαίας ή/και τεκμηριωμένης πρακτικής από τους γιατρούς της χώρας.

● Η έλλειψη ενσωμάτωσης της νευροαναπτυξιακής και συναισθηματικής εξέλιξης στην παρακο-

λούθηση της υγείας του παιδιού, με αποτέλεσμα την έλλειψη έγκαιρης διάγνωσης σε παιδιά με

αναπτυξιακές διαταραχές και προβλήματα συμπεριφοράς ή την υπερβολική παραπομπή σε δευ-

τεροβάθμιες δομές.

● Η έλλειψη συστηματικής και στοχευμένης αγωγής υγείας του παιδιού και της οικογένειας καθώς

και υποστήριξης της οικογένειας στο μεγάλωμα των παιδιών στις σημερινές κοινωνικές συνθή-

κες.

Σκοπός του προγράμματος είναι η παρέμβαση για τη βελτίωση της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας

των παιδιών στην Ελλάδα μέσω της διαμόρφωσης κατευθυντήριων οδηγιών για τεκμηριωμένα αποτε-

λεσματικές πρακτικές σφαιρικής φροντίδας υγείας, οι οποίες μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην

εκπαίδευση ιατρών και άλλων λειτουργών υγείας.

Από το πρόγραμμα αυτό προέκυψαν τρία εγχειρίδια που περιλαμβάνουν τα εξής βασικά πεδία:

● Κατευθυντήριες οδηγίες για την παρακολούθηση της σωματικής υγείας.

● Κατευθυντήριες οδηγίες για την παρακολούθηση της ανάπτυξης και συναισθηματικής εξέλιξης.

● Κατευθύνσεις αγωγής υγείας για γονείς και παιδιά.

Τα εγχειρίδια απευθύνονται σε επαγγελματίες υγείας της πρωτοβάθμιας φροντίδας (παιδίατρους, ix

γενικούς ιατρούς, νοσηλευτές/τριες, επισκέπτες/τριες υγείας και άλλους) με σκοπό να παράσχουν κα-

τευθύνσεις πρακτικής.

Επιλέχθηκαν «ηλικίες-κλειδιά» στις οποίες προτείνεται η εκτίμηση της υγείας και των αναγκών φρο-

ντίδας του παιδιού και της οικογένειας. Στην επιλογή των ηλικιών έγινε προσπάθεια να ληφθούν υπό-

ψη οι ηλικίες στις οποίες συνιστάται να γίνονται οι εμβολιασμοί των παιδιών στην Ελλάδα, η εκτίμηση

αναπτυξιακών ή σχολικών δεξιοτήτων και η εφαρμογή καθολικών ή επιλεκτικών ανιχνευτικών ελέγχων

(screening). Επίσης, επιλέχθηκαν οι ηλικίες στις οποίες συμπληρώνεται το Ατομικό Δελτίο Υγείας Μα-

θητή, που συνιστά μία δυνατότητα στοχευμένης αλλά και σφαιρικής προσέγγισης του παιδιού και της

οικογένειας.

Η διατύπωση των προτάσεων και η συγγραφή των εγχειριδίων έγινε με ιδιαίτερη φροντίδα λαμβά-

νοντας συστηματικά υπόψη τα κατά το δυνατόν πιο έγκυρα και σύγχρονα βιβλιογραφικά δεδομένα.

Έχουν, επίσης, ληφθεί υπόψη οι σχετικές συστάσεις άλλων χωρών καθώς και το σκεπτικό πίσω από αυ-

τές. Ειδικότερα, η σύσταση για εφαρμογή καθολικών ή επιλεκτικών ανιχνευτικών ελέγχων (screening) έγινε μόνο για τους ελέγχους που έχουν τεκμηριωμένη αποτελεσματικότητα, μετά από συστηματική

αξιολόγηση της βιβλιογραφίας και βαθμολόγηση της ποιότητας της τεκμηρίωσης και της ισχύος της

σύστασης.

Η ομάδα έργου και η συγγραφική ομάδα περιλαμβάνει εξειδικευμένους επιστήμονες σε ένα ευρύ

φάσμα πεδίων με στόχο τη σαφή και διεπιστημονική διατύπωση των απαιτούμενων ελέγχων ή παρεμ-

βάσεων σε κάθε ηλικία και τον καλύτερο προσδιορισμό των σημείων επαγρύπνησης και των ενδείξεων

παραπομπής από την πρωτοβάθμια στην εξειδικευμένη φροντίδα.

Επιπλέον, στις κατευθυντήριες οδηγίες συμπεριελήφθησαν οι σημαντικές υποδείξεις και ο σχολι-

ασμός της ομάδας εμπειρογνωμόνων που με συνέπεια, συστηματικότητα και εμβρίθεια διατύπωσαν

απόψεις, σχολίασαν, υπέδειξαν και έκριναν τις προτάσεις.

Σημειώνεται, τέλος, ότι σταθερό θεμέλιο της ετοιμασίας των κατευθυντήριων οδηγιών ήταν η μακρά

εμπειρία πολλών από εμάς στο Κέντρο Υγείας του Παιδιού Καισαριανής, που λειτουργεί από το 1992

με την επιστημονική ευθύνη του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού και βασικό στόχο την προτυποποίηση

της πρακτικής στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας των παιδιών με ολιστική προσέγγιση.

Σε αυτό το εγχειρίδιο δίνονται κατευθύνσεις και βασικές πληροφορίες για τη συστηματική ενημέρω-

ση γονέων και παιδιών σε σημαντικά θέματα υγείας όπως η διατροφή, η φυσική άσκηση, η πρόληψη

ατυχημάτων, η στοματική υγεία, η προσωπική υγιεινή, η υγεία των εφήβων. Τα σημαντικότερα θέματα

αγωγής υγείας για κάθε ηλικία ανακεφαλαιώνονται στα Φύλλα Παρακολούθησης (βλέπε Εγχειρίδιο

για την παρακολούθηση της υγείας των παιδιών).

Τα εγχειρίδια των κατευθυντήριων οδηγιών παραδίδονται με την έκφραση θερμών ευχαριστιών σε

όσους με τις ιδέες, τη γνώση και τη θέρμη τους υποστήριξαν το σύνολο έργο, με την ελπίδα να αποτελέ-

σουν ένα χρήσιμο εργαλείο για τον παιδίατρο, τον ιατρό, τον επαγγελματία υγείας της πρωτοβάθμιας

φροντίδας αλλά και να συμβάλουν στην οργάνωση της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας των παιδιών

στη χώρα μας. Στόχος είναι ο συνεχής εμπλουτισμός και η περιοδική επικαιροποίηση, σε διαρκή αλλη-

λεπίδραση με τα νέα τεκμηριωμένα επιστημονικά δεδομένα και την εμπειρία τόσο της Ελλάδας όσο και

άλλων χωρών.

Ιωάννα Αντωνιάδου - Κουμάτου

Παιδίατρος - Αναπτυξιακή Παιδίατρος

Διευθύντρια Κοινωνικής και Αναπτυξιακής Παιδιατρικής

Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού

Υπεύθυνη έργου

x

ΠίνακαΣ ΠΕΡίΕχΟμΕνων

ΠΡΟΛΟΓΟΣ .............................................................................................................................................ix 1. ΔίαΤΡΟΦΗ καί ΦΥΣίκΗ ΔΡαΣΤΗΡίΟΤΗΤα ............................................................................ 1

1.1. Διατροφή στον πρώτο χρόνο ζωής .............................................................................................. 1

Διατροφή του βρέφους, μητρικός θηλασμός ......................................................................................... 1

Πλεονεκτήματα μητρικού θηλασμού..................................................................................................2

Βήματα για την επιτυχία του μητρικού θηλασμού .............................................................................2

Θέσεις θηλασμού, κράτημα μωρού ....................................................................................................3

Τα γεύματα του μωρού .......................................................................................................................3

Κενώσεις-Ουρήσεις .............................................................................................................................4

Σωματική ανάπτυξη βρέφους .............................................................................................................4

Χορήγηση βιταμινών και σιδήρου ......................................................................................................5

Προβλήματα με το θηλασμό ...............................................................................................................5

Αντενδείξεις θηλασμού .......................................................................................................................8

Διάρκεια θηλασμού-απογαλακτισμός ................................................................................................9

Δημιουργία ατομικής τράπεζας γάλακτος ..........................................................................................9

Η υγεία της θηλάζουσας ....................................................................................................................11

Διατροφή με τροποποιημένο γάλα (φόρμουλα) .................................................................................. 14

Είδη τροποποιημένων γαλάτων ........................................................................................................ 14

Σίτιση με τροποποιημένο γάλα ......................................................................................................... 16

Ειδικά προβλήματα .......................................................................................................................... 20

Εισαγωγή στερεών και άλλων τροφών στη διατροφή του βρέφους ................................................... 21

Χρόνος εισαγωγής των στερεών τροφών ......................................................................................... 21

Σειρά εισαγωγής των στερεών τροφών ............................................................................................ 21

Εισαγωγή στερεών τροφών σε παιδιά με αυξημένο κίνδυνο για αλλεργική νόσο ..........................23

Ειδικές δίαιτες ...................................................................................................................................24

1.2. Διατροφή σε ηλικία 1–18 ετών ...................................................................................................25

Ομάδες τροφών .....................................................................................................................................25

Πρωινό γεύμα .......................................................................................................................................30

Χορτοφαγικές δίαιτες ...........................................................................................................................30

Διατροφή και χρόνος οθόνης ............................................................................................................... 31

Ιδιαιτερότητες της διατροφής ανάλογα με την ηλικία ........................................................................32

Νηπιακή και προσχολική ηλικία .......................................................................................................32

Σχολική ηλικία ...................................................................................................................................34

Εφηβική ηλικία .................................................................................................................................35

1.3. Φυσική δραστηριότητα ...............................................................................................................37

Γενικές πληροφορίες ............................................................................................................................37

Κατευθύνσεις για τη φυσική δραστηριότητα σε παιδιά μικρότερα από 5 ετών .................................38

Κατευθύνσεις για τη φυσική δραστηριότητα σε παιδιά 5–18 ετών ....................................................38

Είδη φυσικής δραστηριότητας και παραδείγματα για παιδιά και εφήβους ...................................39

2. ΘΕμαΤα ΠΡΟΛΗΨΗΣ καί ΠΡΟΣΤαΣίαΣ ΤΗΣ ΥΓΕίαΣ ......................................................42

2.1. μέτρα γενικής υγιεινής ...............................................................................................................42

Ατομική υγιεινή .....................................................................................................................................42

Πλύσιμο χεριών ....................................................................................................................................42

Μέτρα προφύλαξης από νοσήματα του αναπνευστικού .....................................................................43

2.2. Στοματική υγεία ............................................................................................................................43

Νεογιλά δόντια .....................................................................................................................................43

Μόνιμα δόντια ......................................................................................................................................44

xi

Στοματικές συνήθειες ...........................................................................................................................44

Τερηδόνα...............................................................................................................................................44

Πρακτικές οδηγίες ................................................................................................................................45

Βρέφη, 0–12 μηνών .........................................................................................................................45

Παιδιά ηλικίας 1–4 ετών ...................................................................................................................46

Παιδιά ηλικίας 5–10 ετών .................................................................................................................47

Έφηβοι ηλικίας 11–18 ετών ..............................................................................................................47

Οδοντικό τραύμα ..................................................................................................................................48

2.3. κάπνισμα στο περιβάλλον του παιδιού ...................................................................................49

2.4. αντιηλιακή προστασία ................................................................................................................50

2.5. Προστασία από έντομα ...............................................................................................................50

Ψείρες τριχωτού κεφαλής ....................................................................................................................50

Τσιμπήματα από κουνούπια .................................................................................................................52

2.6. Άλλα θέματα ...................................................................................................................................53

Κατοικίδια ζώα ......................................................................................................................................53

Υγιεινή σε πισίνα ή κολυμβητήριο .......................................................................................................55

Ανεπάρκεια του ενζύμου G6PD ............................................................................................................56

3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΣωμαΤίκων κακωΣΕων καί αΣΦαΛΗΣ ΣΥμΠΕΡίΦΟΡα.......................57

3.1. Πρόληψη σωματικών κακώσεων και ασφαλής συμπεριφορά στον πρώτο

χρόνο ζωής .............................................................................................................................................57

Ασφάλεια στον ύπνο .............................................................................................................................58

Βρεφικός εξοπλισμός ............................................................................................................................59

Ασφάλεια παιχνιδιών ........................................................................................................................59

Ασφάλεια στράτας ........................................................................................................................... 60

Ασφαλής μεταφορά με βρεφικό μάρσιπο........................................................................................ 60

Ασφάλεια κατά τη μεταφορά με παιδικό καρότσι ........................................................................... 61

Ασφαλής χρήση πιπίλας ....................................................................................................................62

Ασφάλεια στο δωμάτιο του μωρού .......................................................................................................62

Βρεφικό κρεβάτι ...............................................................................................................................62

Βρεφική αλλαξιέρα ...........................................................................................................................63

Κουτί για την αποθήκευση των παιχνιδιών ......................................................................................64

Παιδικό πάρκο με πλαϊνό πλέγμα/παρκοκρέβατο ..........................................................................64

Ασφάλεια στο δωμάτιο όπου κοιμάται το μωρό: έλεγχος σημαντικών σημείων .............................65

Ασφάλεια στο αυτοκίνητο ....................................................................................................................66

Πτώσεις .................................................................................................................................................68

Εγκαύματα ............................................................................................................................................69

Ασφάλεια στο νερό ...............................................................................................................................70

Εισρόφηση ξένου σώματος και περίσφιξη του λαιμού ........................................................................ 71

Δηλητηρίαση .........................................................................................................................................72

3.2. Πρόληψη σωματικών κακώσεων και ασφαλής συμπεριφορά στη νηπιακή,

προσχολική και σχολική ηλικία .........................................................................................................73

Ασφάλεια στο αυτοκίνητο ....................................................................................................................75

Πτώσεις .................................................................................................................................................75

Εγκαύματα ............................................................................................................................................76

Δηλητηρίαση .........................................................................................................................................78

Ασφάλεια πεζού ....................................................................................................................................81

Παιδική χαρά ........................................................................................................................................82

Ασφάλεια στο νερό ...............................................................................................................................83

Ποδήλατο ..............................................................................................................................................85

Ενδεχόμενη ύπαρξη όπλων στο σπίτι ...................................................................................................86

xii

Πρόληψη σεξουαλικής παραβίασης/κακοποίησης .............................................................................86

4. ΘΕμαΤα αΓωΓΗΣ ΥΓΕίαΣ ΣΤΗν ΕΦΗΒίκΗ ΗΛίκία ........................................................ 88

4.1. ανάπτυξη του σώματος ................................................................................................................89

Ήβη .......................................................................................................................................................89

Αγόρια και ήβη ..................................................................................................................................89

Κορίτσια και ήβη ...............................................................................................................................89

Πρόωρη ή καθυστερημένη ήβη ........................................................................................................ 91

Ο γονέας μπροστά στην εφηβεία του παιδιού του ...........................................................................92

Εγκέφαλος ............................................................................................................................................93

4.2. Υγιεινή και αυτοφροντίδα στην εφηβική ηλικία ..................................................................95

Υγιεινή σώματος ...................................................................................................................................95

Ακμή ......................................................................................................................................................97

Ύπνος στην εφηβεία .............................................................................................................................98

4.3. Σεξουαλική υγεία ........................................................................................................................100

4.4. κατανάλωση καφεΐνης, καπνού, αλκοόλ ..............................................................................104

Κατανάλωση καφεΐνης, ενεργειακά ποτά ..........................................................................................104

Κάπνισμα ............................................................................................................................................105

Αλκοόλ .................................................................................................................................................107

4.5. χρήση ουσιών (ναρκωτικά) ..................................................................................................... 110

4.6. Οδήγηση ........................................................................................................................................112

Ποδήλατο .............................................................................................................................................112

Μοτοποδήλατο, μοτοσικλέτα ..............................................................................................................112

Αυτοκίνητο ...........................................................................................................................................113

4.7. νέες τεχνολογίες και συσκευές με οθόνη ..............................................................................115

Παιδιά και τηλεόραση .........................................................................................................................115

Παιδιά και διαφήμιση ..........................................................................................................................116

Διαδίκτυο (internet) ............................................................................................................................117

Κινητό τηλέφωνο ................................................................................................................................120

4.8. Άλλα θέματα ................................................................................................................................122

Πίεση από συνομηλίκους (peer pressure) ..........................................................................................122

Σχολικός εκφοβισμός (bullying) .........................................................................................................123

Τρυπήματα στο σώμα (piercing) ........................................................................................................126

Τατουάζ (δερματοστιξία).................................................................................................................... 127

xiii

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

1. ΔίαΤΡΟΦΗ καί ΦΥΣίκΗ ΔΡαΣΤΗΡίΟΤΗΤα

1.1. Διατροφή στον πρώτο

Από τη μελέτη φαίνεται επίσης, ότι ενώ η έναρξη

χρόνο ζωής

του θηλασμού βρίσκεται σε υψηλά επίπεδα (88% των

γυναικών ξεκίνησαν να θηλάζουν), το ποσοστό των

γυναικών που θηλάζουν αποκλειστικά στο τέλος της

Διατροφή του βρέφους, μητρικός

πρώτης εβδομάδας πέφτει στο 37%. Αυτή η κατακόρυ-

θηλασμός

φη πτώση δείχνει πως ίσως σημαντικά γεγονότα που

Ο μητρικός θηλασμός αποτελεί αναμφισβήτητα τον

καθορίζουν τη συνέχιση του θηλασμού λαμβάνουν

ιδανικό τρόπο διατροφής του βρέφους. Το μητρικό

χώρα στο νοσοκομείο. Σύμφωνα με τη μελέτη, μπο-

γάλα είναι το γάλα που προορίζεται για το ανθρώπινο

ρεί να αποδίδεται είτε στη μειωμένη υποστήριξη των

είδος. Περιέχει όλα τα θρεπτικά συστατικά στην ιδα-

νέων μητέρων στην έναρξη του θηλασμού, είτε στην

νική αναλογία και ποιότητα που χρειάζεται το μωρό

παρέμβαση στις επιλογές σίτισης του νεογνού (σίτιση

για αυτή την πρώτη περίοδο της ζωής του, για την

με χαμομήλι ή σακχαρόνερο και χορήγηση τροποποιη-

αύξηση και την ανάπτυξή του και προσαρμόζεται για

μένου γάλακτος αγελάδας). Χαρακτηριστικό είναι, ότι

να ικανοποιήσει τις διαφορετικές του ανάγκες καθώς

από τις γυναίκες που ρωτήθηκαν αν βοηθήθηκαν από

μεγαλώνει.

το προσωπικό του νοσοκομείου για τα προβλήματα

O Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) συνιστά

που αντιμετώπισαν με το θηλασμό, περίπου μία στις

αποκλειστικό μητρικό θηλασμό για τους πρώτους 6

τρεις απάντησε αρνητικά.

μήνες της ζωής του βρέφους, τη συνέχισή του για τον

Στους παράγοντες που ευνοούν τον θηλασμό, συ-

πρώτο χρόνο ζωής μαζί με την εισαγωγή στερεών τρο-

μπεριλαμβάνονται ο θηλασμός αμέσως μετά τον τοκετό

φών γύρω στους 6 μήνες, καθώς και τη συνέχισή του

και ο φυσιολογικός τοκετός, όπως επίσης η συνδιαμονή

τον δεύτερο χρόνο, για όσο διάστημα επιθυμούν μητέ-

μητέρας-μωρού και η μη προώθηση του ξένου γάλακτος

ρα και μωρό.

από τα νοσοκομεία. Παρόλο που οι ενδονοσοκομειακοί

Ο μητρικός θηλασμός διακρίνεται σε:

αυτοί παράγοντες δεν επηρεάζουν σε στατιστικά σημα-

● Αποκλειστικό μητρικό θηλασμό (exclu-

ντικό βαθμό τον μητρικό θηλασμό, αξιολογούνται ως

sive breastfeeding). Tο βρέφος λαμβάνει

θετικά βήματα προς την ενίσχυσή του.

μόνο μητρικό γάλα και όχι άλλα υγρά ή στερεά,

Όσον αφορά στις αιτίες διακοπής του θηλασμού,

με εξαίρεση βιταμίνες, μέταλλα ή φάρμακα.

οι μισές γυναίκες που σταμάτησαν να θηλάζουν, πρό-

● Κυρίως μητρικό θηλασμό (predominant

βαλλαν σαν βασικό λόγο διακοπής την ανεπάρκεια

breastfeeding). Το βρέφος λαμβάνει μητρικό

του γάλατος, ενώ μία στις οκτώ ανέφεραν σαν βασική

γάλα ως κύρια τροφή, αλλά και άλλα συγκεκρι-

αιτία την επιστροφή στην εργασία. Ακολουθούν σε συ-

μένα υγρά (όπως νερό, ροφήματα που βασίζο-

χνότητα τα προβλήματα με το στήθος, η κούραση-άγ-

νται στο νερό, χυμούς φρούτων), και σταγόνες,

χος-κατάθλιψη ή οι πολλές υποχρεώσεις στο σπίτι

σιρόπια (βιταμίνες, ανόργανα στοιχεία ή φάρ-

(π.χ. άλλα παιδιά), ανησυχία για την ποσότητα γάλα-

μακα).

κτος που λαμβάνει το βρέφος, ανεπαρκής πρόσληψη

● Μητρικό θηλασμό (breastfeeding). Tο

βάρους του βρέφους, αρρώστια της μητέρας, λήψη

βρέφος λαμβάνει μητρικό γάλα και οποιοδήπο-

φαρμάκων από τη μητέρα, αρρώστια του μωρού.

τε άλλο τρόφιμο ή υγρό, συμπεριλαμβανομένου

Περίπου μία στις δέκα γυναίκες στην Ελλάδα επέ-

του τροποποιημένου γάλακτος.

λεξαν να μη θηλάσουν καθόλου. Βασικοί λόγοι που

αναφέρθηκαν από τις μητέρες για την απόφαση αυτή

Η κατάσταση στην Ελλάδα

ήταν: η προηγούμενη αρνητική εμπειρία θηλασμού,

Στην Ελλάδα, τα ποσοστά του αποκλειστικού μητρι-

προσωπικοί λόγοι, η νοσηλεία του νεογνού σε ΜΕΝΝ,

κού θηλασμού είναι χαμηλά. Το 2009 δημοσιεύτηκε

η λήψη φαρμάκων από τη μητέρα, οι εισέχουσες θηλές,

από το Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού η “Εθνική μελέ-

η πολύδυμη κύηση, το κάπνισμα, αρρώστια της μητέ-

τη συχνότητας και προσδιοριστικών παραγόντων του

ρας ή κούραση-άγχος-κατάθλιψη μετά τον τοκετό.

Μητρικού Θηλασμού”, σε αντιπροσωπευτικό δείγμα

Παρά το γεγονός λοιπόν, ότι ο μητρικός θηλασμός

του ελληνικού πληθυσμού. Σύμφωνα με τη μελέτη στο

είναι μια φυσική διαδικασία, οι μητέρες χρειάζονται

τέλος του πρώτου μήνα θήλαζε μόλις το 21% των γυ-

υποστήριξη και εκπαίδευση.

ναικών, στο τέλος του 3ου μήνα το 11% και τον 6ο μήνα

Οι μητέρες/γονείς είναι καλό να αναζητούν έγκυρη

το ποσοστό αυτό σχεδόν μηδενίστηκε (0,8%).

και υπεύθυνη ενημέρωση για οτιδήποτε τους προβλη-

1

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

ματίζει σχετικά με τον θηλασμό και να παίρνουν τις

● Ο θηλασμός πρέπει να ξεκινήσει αμέσως, ακό-

απαραίτητες πληροφορίες.

μα κι αν το γάλα είναι λίγο ή το μωρό δεν κάνει

αρκετούς θηλασμούς.

Πλεονεκτήματα μητρικού θηλασμού

● Συνδιαμονή μητέρας και μωρού στο δωμάτιο

Ο θηλασμός έχει πολλά πλεονεκτήματα τόσο για το

του μαιευτηρίου (rooming in).Η μητέρα παρα-

μωρό όσο και για τη μητέρα.

μένει στο ίδιο δωμάτιο με το μωρό της 24 ώρες

Οι γονείς πρέπει να γνωρίζουν ότι το μητρικό γάλα:

το 24ωρο. Το μωρό δεν απομακρύνεται παρά

● Περιέχει όλα τα θρεπτικά συστατικά που χρει-

μόνο εάν χρειάζεται να υποβληθεί σε κάποια

άζεται το μωρό στην ιδανική αναλογία και ποι-

εξέταση, που δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί

ότητα.

στο δωμάτιο της μητέρας. Η συνδιαμονή δίνει

● Προστατεύει από λοιμώξεις (όπως του γαστρε-

τη δυνατότητα στη νέα μαμά να μάθει γρηγο-

ντερικού, του αναπνευστικού και ωτίτιδες).

ρότερα και καλύτερα το μωρό της, να βελτιώσει

● Μειώνει τον κίνδυνο του συνδρόμου αιφνιδίου

τις γνώσεις και τις ικανότητές της γύρω από τη

βρεφικού θανάτου και της οξείας λεμφοβλαστι-

φροντίδα του μωρού και τη διαδικασία του θη-

κής λευχαιμίας.

λασμού και να περιορίσει τους φόβους και τις

ανασφάλειές της, ενώ βρίσκεται σε ένα περι-

● Προάγει τη νευροαναπτυξιακή εξέλιξη.

βάλλον με επαγγελματίες υγείας.

● Προφυλάσσει από αλλεργίες.

● Η μητέρα προσφέρει το στήθος στο μωρό, όσο

● Μειώνει τον κίνδυνο παχυσαρκίας.

συχνά και για όσο χρόνο αυτό επιθυμεί.

● Μπορεί να προστατεύει από τον σακχαρώδη

● Στο νεογέννητο δεν προσφέρεται τίποτα άλλο

διαβήτη τύπου 1 και μερικές μορφές παιδιατρι-

εκτός από μητρικό γάλα, εκτός εάν δοθεί οδη-

κού καρκίνου.

γία από τον παιδίατρο ότι υπάρχει ιατρική έν-

● Υποστηρίζει τον συναισθηματικό δεσμό μεταξύ

δειξη για συμπληρωματική διατροφή.

μητέρας και μωρού.

● Το νεογέννητο θα πρέπει να μπει στο στήθος

● Είναι πάντα διαθέσιμο στη σωστή θερμοκρασία

της μητέρας αμέσως μετά τον τοκετό. Η άμεση

και χωρίς κόστος.

επαφή δέρμα με δέρμα ενώ αυτό είναι γυμνό,

Ο θηλασμός για τη μητέρα:

αλλά στεγνό, με κάλυψη από ένα σκέπασμα για

● Βοηθά να χάσει γρήγορα βάρος μετά τον τοκετό.

να προστατευθεί από το κρύο, εξασφαλίζει τη

● Μειώνει την απώλεια αίματος μετά τον τοκετό

διατήρηση σταθερής θερμοκρασίας, σφύξεων

και βοηθά τη μήτρα να επανέλθει γρηγορότερα

και επιπέδων σακχάρου του αίματος του μω-

στο φυσιολογικό της μέγεθος.

ρού, ενώ μειώνει το κλάμα του. Επιπλέον βοηθά

στην παραγωγή της ωκυτοκίνης και το βρέφος

● Προσφέρει αντισύλληψη μέσω αμηνόρροιας.

θηλάζει πιο αποτελεσματικά. Έχει βρεθεί ότι τα

● Μειώνει τον κίνδυνο για καρκίνο του μαστού

νεογέννητα που έχουν επαφή δέρμα με δέρμα

προεμμηνοπαυσιακά, κατά 4,3% για κάθε χρο-

αμέσως μετά τον τοκετό έχουν πολύ μεγαλύτε-

νιά θηλασμού.

ρες πιθανότητες να θηλάσουν αποκλειστικά.

● Μειώνει την πιθανότητα εμφάνισης του καρκί-

● Το μωρό είναι καλό να μπαίνει στο στήθος όσο

νου των ωοθηκών κατά 28%, με την προϋπόθε-

είναι ακόμη ήρεμο. Η μητέρα χρειάζεται να

ση ότι διαρκεί περισσότερο από ένα χρόνο.

ενημερώνεται για τα πρώιμα σημάδια πείνας

● Πιθανά μειώνει τον κίνδυνο εμφάνισης σακχα-

ώστε να ανταποκρίνεται πριν το μωρό αρχίσει

ρώδη διαβήτη τύπου 1 και 2 και δυσδιλιπιδαι-

να κλαίει, κατάσταση που κάνει το θηλασμό

μίας.

δυσκολότερο. Στα πρώιμα σημάδια συμπερι-

Επιπρόσθετο όφελος, μπορεί να θεωρηθεί επίσης

λαμβάνονται το να βάζει το μωρό τα χέρια στο

τόσο το μειωμένο κόστος υγειονομικής περίθαλψης

στόμα, να δείχνει ότι “ψάχνεται”, να πιπιλάει,

όσο και οι λιγότερες απουσίες των γονέων από την

να κάνει γκριμάτσες που δείχνουν ότι θα κλά-

εργασία τους, γιατί τα μωρά που θηλάζουν αρρωσταί-

ψει και τέλος να κλαίει.

νουν λιγότερο.

● Να αποφεύγεται η χρήση πιπίλας ή άλλων θη-

λών τις πρώτες 40 μέρες ζωής του μωρού, μέχρι

Βήματα για την επιτυχία του μητρικού

να εδραιωθεί ο θηλασμός.

θηλασμού

● Κατά την επιστροφή από το μαιευτήριο στο

Για την επιτυχία του μητρικού θηλασμού, απαιτούνται

σπίτι, η μητέρα χρειάζεται να επικεντρωθεί στη

τα εξής:

φροντίδα και τη διατροφή του μωρού της, ενώ

2

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

είναι απαραίτητη η υποστήριξη και η βοήθεια

πει να απομακρύνει το στόμα του μωρού από τη θηλή,

από τον σύντροφο και την οικογένειά της, όπως

χρησιμοποιώντας το μικρό δάχτυλο του χεριού της και

επίσης από τους επαγγελματίες υγείας που

να ξαναπροσπαθήσει.

εμπλέκονται στη φροντίδα τη δική της και του

μωρού της.

Τα γεύματα του μωρού

Η μητέρα είναι καλό να ενημερώνεται από έγκυρες

Το γάλα που παράγεται κατά τις πρώτες ημέρες μετά

πηγές για τον θηλασμό.

τον τοκετό, από τη 1η ως την 4η ημέρα, λέγεται πύαρ

και είναι το πρώτο γάλα που παίρνει το νεογέννητο.

Θέσεις θηλασμού, κράτημα μωρού

Είναι ένα πολύ συμπυκνωμένο υγρό, πλούσιο σε θρε-

Τα μωρά μπορούν να θηλάσουν σε διάφορες θέσεις

πτικά συστατικά και αντισώματα. Για το λόγο αυτό,

στην αγκαλιά της μητέρας τους. Κάθε μητέρα μπορεί

χαρακτηρίζεται από πολλούς ως το «πρώτο εμβόλιο».

να διαλέξει αυτή που εξυπηρετεί καλύτερα την ίδια

Περιέχει μεταξύ άλλων καροτίνη, μια πρόδρομη ουσία

και το μωρό της. Σε κάθε περίπτωση χρειάζεται να

της βιταμίνης Α, που του δίνει κίτρινο χρώμα.

προσέξει τα εξής:

Μετά την 4η ημέρα και για τις πρώτες δύο εβδομά-

● Εφόσον θηλάζει καθιστή να νιώθει αναπαυτικά

δες, αρχίζει η παραγωγή του μεταβατικού γάλακτος.

και η πλάτη της να υποστηρίζεται.

Από την 14η ημέρα θηλασμού το μητρικό γάλα

● Να φέρνει το μωρό στο στήθος και όχι το στή-

χαρακτηρίζεται ως ώριμο. Περιέχει όλα τα θρεπτικά

θος στο μωρό.

συστατικά - λιπίδια, πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, βιτα-

● Ο κορμός, ο αυχένας και το κεφάλι του μωρού

μίνες και μέταλλα - ανοσοποιητικούς παράγοντες και

να βρίσκονται σε ευθεία γραμμή και η κοιλιά

ορμόνες που καλύπτουν τις ανάγκες του και το προ-

του απέναντι από την κοιλιά της μαμάς.

στατεύουν καθώς μεγαλώνει.

● Να ελέγχει ότι το μωρό έχει πιάσει σωστά τον

Η ποσότητα του μητρικού γάλακτος που παράγε-

μαστό της.

ται αμέσως μετά τη γέννηση είναι μικρή. Η παραγό-

Το μωρό έχει πιάσει σωστά τον μαστό της μητέρας

μενη ποσότητα αυξάνεται βαθμιαία παράλληλα με τον

όταν:

όγκο του νεογνικού στομάχου (βλ. Πίνακα 1.1).

● Η γωνία ανάμεσα στο πάνω και κάτω χείλος εί-

Μετά την πρώτη εβδομάδα, ο όγκος γάλακτος που

ναι μεγάλη με τα χείλη ανεστραμμένα προς τα

παράγει η μητέρα κυμαίνεται μεταξύ 600-900 κ.εκ.,

έξω σαν βεντούζα.

ανάλογα με το βάρος του μωρού. O όγκος του μητρι-

κού γάλακτος που παράγεται και καταναλώνεται από

● Τα μάγουλα είναι στρογγυλά και φουσκωμένα.

τα νεογνά είναι σημαντικά μεγαλύτερος τη νύχτα.

● Το μωρό έχει πιάσει όχι μόνο τη θηλή αλλά και

Ο μητρικός θηλασμός λειτουργεί σύμφωνα με την

μέρος ή όλη τη θηλαία άλω, δηλ. τη σκούρα πε-

αρχή της προσφοράς και της ζήτησης. Το γάλα παρά-

ριοχή γύρω από τη θηλή.

γεται κυρίως την ώρα που το μωρό θηλάζει. Το μέγε-

● Το πηγούνι του μωρού ακουμπά πάνω στο στή-

θος του μαστού δεν έχει καμία σχέση με την ικανότητα

θος όπως και η μύτη του.

παραγωγής γάλακτος. Συχνός θηλασμός και μεγαλύ-

Η μητέρα χρειάζεται να έχει υπομονή. Ενδέχεται

τερη διάρκεια θηλασμού συμβάλλουν στο να παραχθεί

να χρειαστούν μερικές προσπάθειες για να πιάσει το

μεγαλύτερη ποσότητα γάλακτος.

μωρό καλά το στήθος. Αν δεν συμβεί αυτό, μπορεί να

Ο θηλασμός γίνεται χωρίς πρόγραμμα όσες φορές θέ-

ερεθιστούν οι θηλές. Αν η μητέρα αισθάνεται ότι το

λει το μωρό μέσα στην ημέρα και για όσο χρόνο επιθυμεί.

μωρό δεν έχει πιάσει σωστά, χωρίς να βιάζεται, πρέ-

Πίνακας 1.1

Συνήθης ποσότητα παραγόμενου γάλακτος από τη μητέρα, προσλαμβανόμενου γεύματος από το βρέφος και μέσος όγκος

του βρεφικού στομάχου κατά τις πρώτες ημέρες ζωής.

Ημέρα ζωής

Συνήθης ποσότητα παραγόμενου

Συνήθης ποσότητα προσλαμβανόμενου

Μέση χωρητικότητα

γάλακτος ανά 24ωρο

γάλακτος ανά γεύμα

στομάχου

1

37 (7-123) ml

Σταγόνες - 5 ml/γεύμα

7 ml

2

84 (44-335) ml

5-15 ml/γεύμα

13 ml

3

408 (98-775) ml

15-30 ml/γεύμα

27 ml

5

705 (452-876) ml

30-135 ml/γεύμα

57 ml

3

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

Ο χωρίς πρόγραμμα θηλασμός βοηθάει στην εδραί-

Μεγαλώνοντας, είναι φυσιολογικό μερικά βρέφη

ωσή του. Το μωρό μπορεί να θηλάζει περίπου 8-12

να μην έχουν καθημερινά κένωση, χωρίς να έχουν

φορές, ίσως και παραπάνω, μέσα στο 24ωρο. Με τον

απαραίτητα δυσκοιλιότητα.

χωρίς πρόγραμμα θηλασμό προλαμβάνονται επίσης,

Αν αναπτύσσονται φυσιολογικά, τρώνε με όρεξη,

συνηθισμένα προβλήματα όπως η υπερφόρτωση.

είναι ζωηρά, δεν δυσανασχετούν και οι κενώσεις τους

Η μητέρα την περίοδο αυτή έχει ανάγκη περισσό-

είναι μαλακές, δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα.

τερο από ποτέ από υποστήριξη και φροντίδα ώστε να

αφοσιωθεί στο μωρό της. Θα πρέπει να ξεκουράζεται

Σωματική ανάπτυξη βρέφους

όταν το μωρό κοιμάται και καλό θα ήταν να υπάρχει

Τον πρώτο χρόνο της ζωής τους τα βρέφη βιώνουν μια

έτοιμο φαγητό και βοήθεια στις καθημερινές δουλειές

εκρηκτική αύξηση. Η καλή τους υγεία και η σωστή

του σπιτιού και στη φροντίδα των μεγαλύτερων παι-

ανάπτυξη εξαρτώνται σημαντικά από την ενέργεια και

διών, εάν υπάρχουν.

τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά που λαμβάνουν

Επιπλέον, έχει ανάγκη από ενθάρρυνση και επιβε-

με τη διατροφή τους.

βαίωση ότι κάνει το σωστό. Το πρώτο αυτό διάστημα

Η αύξηση του βάρους είναι ένδειξη καλής υγείας

είναι μια απαιτητική περίοδος που ευτυχώς δεν διαρ-

του μωρού και αποτελεσματικού θηλασμού.

κεί πάνω από 2-3 εβδομάδες εφόσον δεν δοθούν λαν-

Μια σημαντική αιτία διακοπής του μητρικού θηλα-

θασμένες συμβουλές που μπορεί να καθυστερήσουν

σμού αποτελεί το άγχος της μητέρας για την αποτελε-

την εδραίωση του θηλασμού.

σματικότητα του θηλασμού.

Καθώς μεγαλώνει το μωρό, κάνει λιγότερους θηλα-

Τα περισσότερα μωρά τις πρώτες ημέρες της ζωής

σμούς με μικρότερη διάρκεια, που καλύπτουν όμως τις

τους χάνουν βάρος, που το κερδίζουν σιγά- σιγά και

ανάγκες του.

τα περισσότερα φτάνουν στο βάρος γέννησης στις δύο

βδομάδες ζωής περίπου.

Κενώσεις - Ουρήσεις

Το κάθε μωρό έχει το δικό του ρυθμό στην πρόσλη-

Τις πρώτες δύο με τρείς μέρες οι κενώσεις των μωρών

ψη βάρους. Τα περισσότερα μωρά διπλασιάζουν το

από το σκούρο χρώμα του μηκωνίου, αλλάζουν σε πιο

βάρος γέννησης στους 4-5 μήνες, ενώ το τριπλασιά-

ανοιχτές πράσινες και λιγότερο κολλώδεις. Αυτό είναι

ζουν μέχρι τα πρώτα τους γενέθλια.

μια ένδειξη ότι το μωρό τρώει καλά. Θα κάνει τουλάχι-

Tα βρέφη που θηλάζουν, τους 3 πρώτους μήνες αυ-

στον δύο κενώσεις και 3 ουρήσεις.

ξάνονται πολύ γρήγορα σε σύγκριση με τα βρέφη που

Μετά την 4η μέρα το μωρό έχει αποβάλλει το μηκώ-

παίρνουν σκόνη γάλακτος. Ωστόσο, τους επόμενους 3

νιο και οι κενώσεις του είναι πιο μαλακές και κίτρινες,

μήνες συχνά παρουσιάζουν μικρότερη αύξηση ακόμη

στο μέγεθος τουλάχιστον ενός νομίσματος των 2 ευρώ.

και στασιμότητα βάρους.

Αν η ποσότητα είναι μεγαλύτερη, αυτό σημαίνει ότι έχει

Οι γονείς θα πρέπει να ενημερώνονται για αυτές

αρχίσει να παίρνει αρκετό γάλα. Θα κάνει τουλάχιστον

τις αλλαγές, ώστε να μην ανησυχούν. Στις περισσό-

4 κενώσεις και 4-6 ουρήσεις με την πάνα αρκετά γεμά-

τερες περιπτώσεις αυτό είναι συμβατό με το μοντέλο

τη. Οι κενώσεις περιμένουμε σιγά-σιγά να αλλάξουν σε

ανάπτυξης για τα θηλάζοντα βρέφη και αποτυπώνεται

μουσταρδί με σποράκια, δηλ. άπεπτο γάλα.

στις καμπύλες ανάπτυξης του Παγκόσμιου Οργανι-

Οι κενώσεις των μωρών που θηλάζουν είναι γενι-

σμού Υγείας για τα θηλάζοντα βρέφη, που έχουν μέχρι

κά κίτρινες ή μουσταρδί, μαλακές και σε μερικά μωρά

στιγμής υιοθετηθεί από πολλές χώρες. Οι καμπύλες

υδαρείς. Μπορεί να συνεχίσουν να έχουν σποράκια

αυτές είναι διαθέσιμες στο διαδίκτυο (www.who.int/

(άπεπτα στοιχεία) (βλ. Πίνακα 1.2).

childgrowth/standards/en/).

Πίνακας 1.2

αριθμός από πάνες που συνήθως αλλάζουν τα παιδιά κατά τις πρώτες ημέρες ζωής.

Ημέρα ζωής

Ούρα

Κόπρανα

1

Μία ή περισσότερες πάνες

1-2 πάνες, μηκώνιο

2

Δύο ή περισσότερες πάνες

1-2 πάνες, μηκώνιο ή/και μεταβατικά κόπρανα

3

Τρεις ή περισσότερες

3-4 πάνες, μεταβατικά κόπρανα (πράσινα, καφέ-κίτρινα )

4+

6-8 πάνες με καθαρά ούρα

Τουλάχιστον μία πάνα ημερησίως, μαλακά κίτρινα κόπρανα με κομμάτια άπεπτου

γάλατος (σαν σποράκια)

4

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

Μεταξύ 3ης και 6ης εβδομάδας, όπως και μεταξύ 3ου

Προβλήματα με το θηλασμό

και 6ου μήνα της ζωής του βρέφους, παρατηρούνται

Ο θηλασμός είναι μια φυσική επιλογή που όμως μητέρα

τα λεγόμενα άλματα ανάπτυξης, το μωρό παρουσιάζει

και μωρό χρειάζεται να μάθουν. Παρόλο που οι περισ-

δηλ. ραγδαία αύξηση στην ανάπτυξή του. Έχουν διάρ-

σότερες μητέρες και τα μωρά τους χαίρονται τελικά την

κεια 4-7 ημέρες και στις περιόδους αυτές τα μωρά κά-

εμπειρία, η αρχή μοιάζει δύσκολη ιδίως αν υπάρχουν

νουν και πάλι συχνούς και ακατάστατους θηλασμούς

επιπρόσθετες δυσκολίες. Είναι πολύ συχνό, οι μητέρες

και μοιάζουν να μη χορταίνουν. Η λύση είναι οι συχνοί

που θηλάζουν να αντιμετωπίσουν προβλήματα με ερε-

θηλασμοί, που θα οδηγήσουν στην αύξηση της παρα-

θισμένες θηλές, στήθος που πονάει, μωρά που αρνού-

γωγής ώστε μετά από λίγες μέρες να επανέλθει στα

νται να θηλάσουν, υπερφόρτωση ή ανεπάρκεια.

επιθυμητά για το μωρό επίπεδα.

Η ενημέρωση και η υποστήριξη θα τη βοηθήσουν

Αν οι γονείς επιθυμούν, μπορούν να νοικιάσουν

να ανταπεξέλθει στις δυσκολίες.

ζυγαριά ώστε να ζυγίζουν το μωρό τους. Στην αγορά

κυκλοφορούν ηλεκτρονικές ζυγαριές απλές στη χρήση

ανεπάρκεια γάλακτος

και με διάφορες δυνατότητες.

Πολλές μητέρες ανησυχούν αν το γάλα τους επαρκεί

Τις πρώτες 15-20 μέρες έως να εδραιωθεί ο θηλα-

για να θρέψει το μωρό τους.

σμός και η μητέρα να αποκτήσει αυτοπεποίθηση για

Ειδικά τον πρώτο καιρό που οι θηλασμοί είναι συ-

τη διαδικασία, το μωρό μπορεί να ζυγίζεται κάθε 3η-

χνοί και ακατάστατοι, η μητέρα μπορεί να νομίζει ότι

4η μέρα και στη συνέχεια μια φορά την εβδομάδα. Το

το γάλα της δεν είναι αρκετό.

ζύγισμα να γίνεται πριν το φαγητό, περίπου την ίδια

Εφόσον όμως, έχει διαπιστωθεί ότι το μωρό θηλά-

ώρα και με τις ίδιες συνθήκες (μωρό γυμνό ή με κα-

ζει σωστά και επαρκώς, έχει κανονικές κενώσεις και

θαρή πάνα).

κερδίζει βάρος δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας. Αυτή

Ζύγισμα πριν και μετά τον θηλασμό είναι μόνο αγ-

είναι η φυσιολογική πορεία της εδραίωσης του θηλα-

χογόνο και δεν συστήνεται.

σμού και διαρκεί 14-21 ημέρες.

Στην πραγματικότητα το στήθος που αδειάζει επει-

Χορήγηση βιταμινών και σιδήρου

δή το μωρό κάνει πολλά, συχνά και ακατάστατα γεύ-

Σχετικά με τη συμπληρωματική χορήγηση βιταμινών,

ματα, γεμίζει γρήγορα γιατί το άδειασμα ευνοεί την

σύμφωνα με τις οδηγίες της Αμερικανικής Παιδιατρι-

αύξηση της παραγωγής. Αντίθετα εάν δεν προσφέρου-

κής Εταιρείας, τα βρέφη που θηλάζουν αποκλειστικά,

με στο μωρό το άδειο στήθος, αλλά ίσως ένα μπουκάλι,

πρέπει να λαμβάνουν 400ΙU βιταμίνης D ως συμπλή-

το στήθος αυτό δε θα ξαναγεμίσει γιατί η παραγωγή

ρωμα, μέχρι την έναρξη των στερεών τροφών για την

του γάλακτος είναι αποτέλεσμα της ζήτησης.

πρόληψη της ραχίτιδας. Τα τελευταία χρόνια λόγω

Αν το μωρό αξιολογηθεί ότι δεν κερδίζει επαρκώς

των μέτρων ηλιοπροστασίας που παίρνουμε με την

βάρος μετά το πρώτο δεκαήμερο, μπορεί να χρειαστεί

αποφυγή της έκθεσης στον ήλιο και τη χρήση αντιη-

επιπλέον γάλα. Αυτό κατά προτίμηση είναι το γάλα

λιακών, έχει βρεθεί ότι οι έγκυες και οι νέες μητέρες

της ίδιας της μητέρας μετά από άμελξη, ή ακόμη με

έχουν σε σημαντικό ποσοστό έλλειψη βιταμίνης D. Η

την κρίση επαγγελματία υγείας και τροποποιημένο

έγκυος με την έλλειψη της βιταμίνης D δεν μπορεί να

γάλα αγελάδας. Για τη χορήγηση μπορεί να χρησι-

καλύψει τις ανάγκες του εμβρύου της σε βιταμίνη και

μοποιήθει ποτηράκι ή σύριγγα ώστε να αποφευχθεί

για αυτό, όταν γεννηθεί το μωρό έχει μεγαλύτερη πι-

αρνητικό αποτέλεσμα που μπορεί να έχει το μπιμπερό

θανότητα να παρουσιάσει υποβιταμίνωση.

στο θηλασμό.

Τα βρέφη που θηλάζουν αποκλειστικά, είναι καλό

Η χρήση του τροποποιημένου γάλακτος πρέπει να

να ξεκινούν τη λήψη σιδήρου γύρω στους 4 μήνες και

γίνεται με σκέψη.

μέχρι την ηλικία περίπου των 7 -8 μηνών. Πρόκειται

Η αίσθηση της ανεπάρκειας του γάλακτος παρου-

για σύσταση της Αμερικανικής Παιδιατρικής εται-

σιάζεται και πάλι στην περίοδο που εμφανίζονται τα

ρείας, που βασίζεται στο γεγονός ότι οι ανάγκες ενός

άλματα ανάπτυξης, δηλαδή στις 3 και 6 εβδομάδες και

βρέφους σε σίδηρο αυξάνονται τόσο, που δεν καλύ-

3 και 6 μήνες ζωής.

πτονται μόνο από το μητρικό γάλα. Η έναρξη των στε-

Τα μωρά πάλι δεν έχουν πρόγραμμα, κάνουν συ-

ρεών τροφών βοηθά στο να «γεφυρωθεί» αυτό το κενό

χνούς και ακατάστατους θηλασμούς και μοιάζουν να

μεταξύ αναγκών και λήψης σιδήρου μέσω της δίαιτας,

μη χορταίνουν. Η λύση είναι οι συχνοί θηλασμοί που

ενδέχεται όμως η λήψη επαρκούς ποσότητας σιδήρου

θα οδηγήσουν και πάλι στην αύξηση της παραγωγής.

να καθυστερήσει, εάν το βρέφος δεν τρώει ικανοποιη-

Αντίθετα, η χορήγηση ξένου γάλακτος θα κρατήσει

τική ποσότητα τροφών που περιέχουν σίδηρο.

την παραγωγή στάσιμη και θα οδηγήσει σε πραγματι-

κή ανεπάρκεια γάλακτος.

5

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

Οι μητέρες είναι καλό να γνωρίζουν επίσης, ότι τα

μητέρες με μεγάλες θηλές, είναι καλό να γνωρίζουν ότι

μωρά μετά τον τρίτο μήνα έχουν την τάση να παίρνουν

ο θηλασμός βελτιώνεται καθώς μεγαλώνει το μωρό.

λιγότερο βάρος σε σχέση με το πρώτο τρίμηνο. Η αξι-

ολόγηση της υγείας του μωρού, σε κάθε περίπτωση θα

Ερεθισμένες- πληγωμένες θηλές

βοηθήσει στη μείωση του άγχους από την πλευρά της

Συνήθως ευθύνεται η κακή σύλληψη του στήθους από

μητέρας.

το μωρό. Αντιμετωπίζεται με τη διόρθωση της θέσης

Οι γονείς είναι καλό να είναι σε επικοινωνία με το

θηλασμού και του πιασίματος της θηλής από το μωρό.

γιατρό, ώστε να αντιμετωπίζεται κάθε δυσκολία όσο

Αν παρόλα αυτά το πρόβλημα παραμένει, η μητέρα

γίνεται καλύτερα και γρηγορότερα.

μπορεί να κάνει τα εξής:

Μέχρι να εδραιωθεί ο θηλασμός (τις πρώτες 40

● Να φορά άνετα, βαμβακερά κατά προτίμηση

ημέρες) αποφεύγεται η χρήση πιπίλας.

ρούχα ή και καθόλου μπλούζα στα μεσοδιαστή-

ματα των θηλασμών.

Υπερφόρτωση μαστών

● Να χρησιμοποιεί ‘’κοχύλια’’ αντί για επιθέματα

Την 3η-5η μέρα μετά τη γέννηση, όταν η παραγωγή του

στα μεσοδιαστήματα των θηλασμών, σε περί-

γάλακτος αυξάνεται, το στήθος γίνεται μεγαλύτερο,

πτωση αυξημένης ροής γάλακτος. Οι ασπίδες

βαρύτερο και περισσότερο ευαίσθητο. Εάν το άδεια-

θηλών μπορεί να βοηθήσουν αν χρησιμοποιη-

σμα του στήθους δεν είναι ικανοποιητικό, μπορεί να

θούν για λίγο.

παρατηρηθεί υπερφόρτωση του στήθους με έντονη

● Στο τέλος του θηλασμού να απλώνει λίγο από το

ευαισθησία και πόνο.

γάλα της πάνω στη θηλή.

Το μωρό δυσκολεύεται να πιάσει τη θηλή και αυτό

● Να πλένει τοπικά τις θηλές με φυσιολογικό ορό

συνήθως αυξάνει το πρόβλημα.

και να αποφεύγει το σαπούνι που στεγνώνει το

Για την αντιμετώπιση χρειάζονται τα εξής:

δέρμα.

● Σωστή προσκόλληση του μωρού στο στήθος.

● Να χρησιμοποιεί κρέμες που επιταχύνουν την

● Συχνοί θηλασμοί για να αδειάζει το στήθος.

επούλωση π.χ λανολίνης.

● Ελαφρύ μασάζ πριν τον θηλασμό από τη θηλή

● Να προσφέρει το στήθος στο μωρό πριν αυτό

προς το στέρνο για να αποσυμφορηθεί η περι-

αρχίζει να κλαίει. Ένα ήρεμο μωρό θα πιάσει το

οχή γύρω από τη θηλή. Αυτό θα διευκολύνει το

στήθος με ήπιο τρόπο. Μπορεί επίσης να ξεκινά

μωρό να πιάσει καλύτερα.

τον θηλασμό με το στήθος που είναι σε καλύτε-

● Ζεστό ντους ή επιθέματα στο στήθος πριν το

ρη κατάσταση.

θηλασμό, για να ρέει το γάλα εύκολα.

● Να αποφύγει τη χρήση πιπίλας ή μπιμπερό. Τα

● Άντληση κάποιας ποσότητας γάλακτος που

μωρά πίνουν με διαφορετικό τρόπο από το στή-

μπορεί να κάνει πιο εύκολο το πιάσιμο της θη-

θος ή το μπουκάλι και μπορεί να μπερδευτούν

λής από το μωρό.

αν τους προσφέρονται και τα δύο, ειδικά τις

● Κρύες κομπρέσες στο στήθος μετά τον θηλασμό.

πρώτες μέρες που ο θηλασμός δεν έχει ακόμη

Αν το στήθος παραμένει βαρύ και μετά τον θηλα-

εδραιωθεί.

σμό, η μητέρα μπορεί να επαναλάβει το μασάζ ή και

● Αν οι θηλές είναι πολύ τραυματισμένες, οι μη-

επιπλέον άντληση.

τέρες μπορούν να προσπαθήσουν να κάνουν

άμελξη με το χέρι, ή με μια αντλία. Μπορούν να

Εισέχουσες, επίπεδες ή πολύ μεγάλες θηλές

δώσουν το γάλα με ποτηράκι, κουτάλι ή σύριγ-

Η μορφή της θηλής μερικές φορές μπορεί να δημιουρ-

γα, μέχρι οι θηλές να είναι καλύτερα.

γήσει δυσκολίες στο πιάσιμο. Με κατάλληλη καθοδή-

● Αν το πρόβλημα εμφανιστεί μετά από μια περί-

γηση από έναν επαγγελματία υγείας, ο θηλασμός μπο-

οδο που ο θηλασμός γινόταν χωρίς προβλήμα-

ρεί να επιτευχθεί.

τα, μπορεί να ευθύνεται κάποια μόλυνση, που

Όταν υπάρχουν εισέχουσες ή επίπεδες θηλές εν-

χρειάζεται αξιολόγηση και αντιμετώπιση.

δέχεται να χρειαστεί η χρήση βοηθημάτων θηλασμού

● Μια τραυματισμένη θηλή, πονάει συνήθως στην

π.χ. ψευδοθηλές ή τεχνικών πιασίματος της θηλής από

αρχή, πριν το γάλα κατέβει. Ο πόνος μαλακώ-

το μωρό. Στην πορεία του θηλασμού όμως, η θηλή

νει καθώς το γάλα κατεβαίνει, γι’ αυτό μπορεί

βγαίνει προς τα έξω και συνήθως μεγαλώνει. Έτσι με

η μητέρα να προσπαθήσει να ενεργοποιήσει το

το πέρασμα των ημερών, οι εισέχουσες θηλές βελτιώ-

αντανακλαστικό της ακούσιας ροής (let down

νονται σημαντικά.

reflex) πριν πιάσει το μωρό το στήθος με ένα

Οι πολύ μεγάλες θηλές επίσης, μπορεί να δυσκο-

ελαφρύ μασάζ στο στήθος της. Μερικές φορές

λεύουν το μωρό στη σωστή σύλληψη του στήθους. Οι

βοηθάει ακόμα και το να σκεφτεί το μωρό της.

6

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

Ακόμη όμως κι αν ο θηλασμός φαίνεται δύσκολος ή

Μπορεί να προκληθεί όταν δεν αδειάζει ικανοποι-

και οδυνηρός καμιά φορά, οι μητέρες χρειάζεται να εν-

ητικά το στήθος, όταν πιέζεται, όταν παραλείπονται

θαρρύνονται να συνεχίζουν να βγάζουν το γάλα τους.

γεύματα ή και όταν το μωρό δεν έχει καλή προσκόλ-

Στην αντίθετη περίπτωση κινδυνεύουν από υπερφόρ-

ληση στο στήθος.

τωση και μείωση της παραγωγής του γάλακτος.

Η αντιμετώπιση πρέπει να είναι άμεση και περι-

Το σχήμα του στόματος ή ο πολύ βραχύς χαλινός

λαμβάνει:

της γλώσσας (tongue tie), σπάνια, μπορεί να ευθύνο-

● Να μην παραλείπονται γεύματα. Η μητέρα

νται για την κακή σύλληψη του στήθους από το μωρό.

χρειάζεται να θηλάζει συχνά για να αδειάζει το

Για τη διάγνωση είναι χρήσιμη η παρατήρηση του

προσβεβλημένο στήθος. Να ξεκινά τον θηλα-

μωρού στη διάρκεια του θηλασμού και η εξέταση του

σμό πρώτα από αυτό το μαστό.

στόματος του παιδιού από τον παιδίατρο.

● Πριν τον θηλασμό, μπορεί να κάνει ένα ζεστό

μυκητίαση θηλής

ντους ή να βάλει μια ζεστή κομπρέσα και να κά-

Εμφανίζεται με μια κόκκινη, υγρή βλάβη με λέπια στη

νει ελαφρύ μασάζ στο στήθος για να το μαλα-

θηλή ή το μαστό η οποία προκαλεί έντονο και οξύ πόνο

κώσει.

κατά τη διάρκεια ή και μετά το θηλασμό. Συχνά συνο-

● Η θέση θηλασμού θα πρέπει να επιτρέπει το

δεύεται από στοματίτιδα και στο μωρό, που οφείλεται

γάλα να κατεβαίνει από το φραγμένο πόρο προς

στον ίδιο μύκητα.

τη θηλή. Να αλλάζει συχνά τη θέση θηλασμού.

Αντιμετώπιση:

● Το μωρό πρέπει να πιάνει σωστά το στήθος.

● Καλό πλύσιμο χεριών πριν και μετά τον θηλασμό.

● Άμελξη αν με τον θηλασμό δεν ελευθερωθεί ο

● Μετά από συμβουλή γιατρού, τοπική φαρμα-

πόρος.

κευτική αγωγή για τις θηλές και το στόμα του

● Αποφυγή ρούχων και εσωρούχων που πιέζουν

μωρού η οποία μάλιστα δεν χρειάζεται ξέπλυμα

τον μαστό.

πριν από το τάισμα.

● Μετά τον θηλασμό τοποθέτηση στο στήθος

● Πλύση των θηλών με σοδόνερο ή κάποιον αντι-

παγοκύστης, πάγου ή ακόμη και μια συσκευα-

σηπτικό παράγοντα.

σία παγωμένων λαχανικών από την κατάψυξη,

● Αποφυγή ζάχαρης στη διατροφή της μητέρας.

αφού τα τυλίξει σε μια πετσέτα.

● Ενίσχυση του γαστρεντερικού σωλήνα της μη-

● Ξεκούραση της μητέρας και λήψη αρκετών

τέρας με προβιοτικούς παράγοντες.

υγρών.

● Πλύσιμο εσωρούχων της μητέρας με χλωρίνη

● Αν μετά από όλα αυτά δεν βελτιωθεί η κατά-

και στέγνωμα στον ήλιο.

σταση μέσα σε 12 - 24ώρες, χρειάζεται ιατρική

εκτίμηση και χρήση φαρμάκων με την υπόδειξη

● Αποφυγή επιθεμάτων των θηλών, που τις κρα-

γιατρού.

τούν υγρές και ευνοούν την ανάπτυξη των μυ-

κήτων.

μαστίτιδα

Ο θηλασμός δεν διακόπτεται κατά την διάρκεια της

Τις πρώτες βδομάδες του θηλασμού, είναι φυσιολογι-

θεραπείας για μυκητίαση.

κό για τις μητέρες να αισθάνονται το στήθος τους πρη-

σμένο. Στην περίπτωση όμως που ο μαστός είναι κόκ-

Φυσαλίδα θηλής

κινος, ζεστός, πρησμένος, ευαίσθητος ή συνυπάρχουν

Εμφανίζεται ως μια λευκή ή κίτρινη κηλίδα πάνω στη

και συμπτώματα που μοιάζουν με αυτά της γρίπης με

θηλή που προκαλεί έντονο πόνο κατά τη διάρκεια του

κρυάδες, γενικευμένη κακουχία και πυρετό πάνω από

θηλασμού.

38,5ο C, μπορεί να πρόκειται για μαστίτιδα. Η μαστί-

Προκαλείται από την τριβή του δέρματος της θη-

τιδα επηρεάζει συνήθως έναν από τους δύο μαστούς.

λής στο στόμα του μωρού λόγω των πολύ συχνών θη-

Στην περίπτωση αυτή, οι θηλάζουσες πρέπει:

λασμών ή και λόγω κακής τοποθέτησης. Αντιμετωπί-

● Να ακολουθήσουν τις οδηγίες για τους φραγμέ-

ζεται με συχνούς θηλασμούς ή και ασπίδες θηλών.

νους γαλακτοφόρους πόρους.

απόφραξη γαλακτοφόρου πόρου

● Αν τα συμπτώματα επιμένουν πάνω από ένα

Σε αυτή την περίπτωση, η μητέρα μπορεί να αισθά-

24ωρο ή είναι πολύ έντονα, χρειάζεται εκτίμη-

νεται καλά, το στήθος να είναι μαλακό εκτός από κά-

ση και ενδεχομένως αναλγητικά, αντιφλεγμο-

ποιο σημείο που μπορεί να είναι σκληρό, ευαίσθητο

νώδη και αντιβιοτική αγωγή.

και ίσως κόκκινο και ζεστό. Ο πυρετός αν υπάρχει, δεν

● Η μητέρα χρειάζεται ανάπαυση, καλή διατροφή

είναι υψηλός, συνήθως μέχρι 38,4ο C.

και άφθονα υγρά, ώστε να αναρρώσει γρήγορα.

7

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

Δεν υπάρχει κανένας λόγος να σταματήσει ο θηλα-

Δαγκώματα

σμός. Το πιο σημαντικό είναι να απομακρύνεται συχνά

Πολλά μωρά βρίσκουν διασκεδαστικό το δάγκωμα συ-

και αποτελεσματικά το γάλα με συχνούς θηλασμούς ή

νήθως όταν τελειώνουν το φαγητό τους ειδικά αν δεν

με αντλήσεις.

έχουν την προσοχή της μητέρας.

Άρνηση του στήθους από το μωρό

Στην περίπτωση αυτή, χρειάζεται με σταθερό και

Είναι μια κατάσταση που συμβαίνει συχνά. Συνήθως

ήρεμο τρόπο να του πουν «όχι» και να το απομακρύ-

είναι παροδικό, οι μητέρες όμως χρειάζονται υποστή-

νουν από το στήθος. Σε οποιαδήποτε άλλη αντίδραση,

ριξη, γιατί αισθάνονται απόρριψη από το μωρό τους

μπορεί να νομίζει ότι η μητέρα παίζει ή και να το τρο-

και ανικανότητα στον μητρικό τους ρόλο.

μάξει αν η αντίδραση είναι έντονη.

Για την κατάσταση αυτή, μπορεί να ευθύνονται μια

Μερικά μωρά μπορεί να δαγκώνουν στην αρχή του

σειρά από αιτίες, όπως:

ταΐσματος, γιατί το γάλα μπορεί να αργεί και αυτά εί-

ναι ανυπόμονα. Η μητέρα μπορεί να βγάλει λίγο από

● Το μωρό να είναι κρυωμένο, να αισθάνεται άβο-

το γάλα της πριν προσφέρει το στήθος.

λα, να πονάει.

Είναι κάτι περαστικό. Μπορεί να δοκιμάσει επί-

● Να υπάρχει πρόβλημα στον τρόπο που το μωρό

σης, να του δώσει κάτι άλλο να δαγκώνει, όπως έναν

πιάνει το στήθος.

δακτύλιο για τα δόντια.

● Το μωρό να είναι ευερέθιστο, κουρασμένο ή να

αποσπάται η προσοχή του (συμβαίνει στα μεγα-

Αντενδείξεις θηλασμού

λύτερα μωρά), οπότε μπορούν να δοκιμάσουν

Υπάρχουν πολύ λίγες αντενδείξεις για τον θηλασμό

να θηλάσουν σε ένα πιο ήσυχο σημείο.

και οι περισσότερες χρειάζεται να αντιμετωπίζονται

● Το γάλα να έχει διαφορετική γεύση που μπορεί

κατά περίπτωση. Σε αυτές, συμπεριλαμβάνονται οι

να οφείλεται σε φάρμακα που παίρνει η μητέ-

εξής περιπτώσεις:

ρα, στην αλλαγή των ορμονών ή ακόμη και σε

● Μωρά που έχουν διαγνωσθεί με γαλακτοζαιμία,

ασυνήθιστη τροφή.

μια σπάνια γενετική διαταραχή του μεταβολι-

● Η ροή του γάλακτος να είναι περισσότερη, λιγό-

σμού.

τερη ή πιο αργή από ότι συνήθως.

● Μητέρες που έχουν μολυνθεί με τον ιό της αν-

Οι περισσότερες από αυτές τις αιτίες άρνησης φεύ-

θρώπινης ανοσοανεπάρκειας (HIV).

γουν από μόνες τους. Τίποτε από αυτά δεν σημαίνει

● Μητέρες με ενεργό φυματίωση οπότε η μητέρα

ότι πρέπει να διακοπεί ο θηλασμός.

δεν μπορεί να θηλάσει για τουλάχιστον 2 βδο-

Οι μητέρες μπορούν να δοκιμάσουν τα εξής για να

μάδες από την έναρξη της θεραπείας και θα

βοηθήσουν το μωρό τους:

πρέπει να είναι βέβαιο ότι δεν μεταδίδει πια.

● Μια άλλη θέση θηλασμού.

● Μητέρες που έχουν μολυνθεί με τον ανθρώπινο

● Να βάλουν λίγο από το γάλα στο στόμα του μω-

λεμφοτροπικό ιό των Τ κυττάρων (τύπου Ι ή II).

ρού. Αυτό μπορεί να το ενθαρρύνει να ανοίξει

● Μητέρες με ερπητικές βλάβες που εντοπίζονται

το στόμα του και να φάει.

στο στήθος (στην περίπτωση αυτή η μητέρα

● Να θηλάσουν το μωρό μετά από το μπάνιο του

μπορεί να προσφέρει το δικό της γάλα μετά από

όταν αισθάνεται πιο χαλαρό.

άμελξη).

● Να προσπαθήσουν να αποσπάσουν την προσο-

● Μητέρες που βρίσκονται σε θεραπεία με φάρ-

χή του και να δοκιμάσουν πάλι.

μακα που αντενδείκνυνται (αμφεταμίνες, χη-

● Να βάλουν μια ήρεμη χαλαρωτική μουσική.

μειοθεραπευτικοί παράγοντες, εργοταμίνες και

● Να θηλάσουν σε μια κουνιστή καρέκλα.

στατίνες).

● Να θηλάσουν αμέσως μόλις ξυπνήσει ή να δοκι-

● Σε μητέρες που υποβάλλονται σε ακτινοθερα-

μάσουν ενώ κοιμάται.

πεία, οπότε απαιτείται προσωρινή διακοπή του

● Στο μεταξύ μπορούν να αντλούν το γάλα για να

θηλασμού.

αποφύγουν άλλα προβλήματα εξαιτίας της στά-

● Ουσιοεξαρτώμενες μητέρες μπορούν να θηλά-

σης του γάλατος.

σουν υπό τις εξής προϋποθέσεις:

● Να ελέγχουν τις πάνες του μωρού για να είναι

• να έχουν εισαχθεί σε πρόγραμμα απεξάρτη-

σίγουρες ότι το μωρό παίρνει αρκετό γάλα.

σης πριν τον τοκετό και να παραμείνουν σε

Αν χρειάζονται βοήθεια μπορούν να μιλήσουν με

αυτό και μετά τον τοκετό

κάποιον ειδικό στον θηλασμό. Είναι σημαντικό να δι-

• να μην έχουν κάνει χρήση ουσιών τουλάχι-

ατηρήσουν την ψυχραιμία και την υπομονή τους.

στον 90 ημέρες πριν τον τοκετό

8

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

• να έχουν τακτική μαιευτική παρακολούθηση

Δημιουργία ατομικής τράπεζας γάλακτος

• να έχουν αρνητική τοξικολογική εξέταση ού-

Η πρώιμη επιστροφή στην εργασία για πολλές γυναί-

ρων κατά την εισαγωγή για τον τοκετό

κες είναι ένας βασικός λόγος για τη δημιουργία ατομι-

• να μην είναι οροθετικές για HIV

κής τράπεζας γάλακτος.

• να μη λαμβάνουν ψυχιατρικά φάρμακα που

Η μητέρα μπορεί επίσης να θέλει να αποθηκεύσει

αντενδείκνυνται στον θηλασμό

το γάλα της γιατί μπορεί να αισθάνεται το στήθος της

Σε οποιαδήποτε περίπτωση συνταγογραφείται ένα

υπερβολικά γεμάτο.

φάρμακο, η μητέρα θα πρέπει να ενημερώνει το για-

Μερικές φορές απαιτείται νοσηλεία του νεογνού

τρό που συστήνει τη θεραπεία, ώστε να πάρει οδηγίες

γιατί είναι πρόωρο ή γιατί συντρέχουν άλλοι ιατρικοί

για τη συνέχιση του θηλασμού.

λόγοι.

Καμιά φορά απαιτείται για κάποιον κοινωνικό

Διάρκεια θηλασμού-απογαλακτισμός

λόγο να απομακρυνθεί από το μωρό της.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) συνιστά τον

Στην περίπτωση της επιστροφής στη δουλειά, συ-

αποκλειστικό μητρικό θηλασμό για τους 6 πρώτους

χνά είναι δυνατή μια πιο ευέλικτη σχέση εργασίας.

μήνες ζωής του βρέφους και τη συνέχισή του για τον

Αν όμως αυτό δεν είναι εφικτό, μια συζήτηση με τον

πρώτο χρόνο ζωής, μαζί με την εισαγωγή στερεών τρο-

εργοδότη μπορεί να δώσει λύσεις, ώστε να υπάρχουν

φών γύρω στους 6 μήνες. Επίσης, συνιστά τη συνέχιση

συνθήκες άντλησης στη δουλειά (λίγα διαλείμματα για

του θηλασμού κατά τον δεύτερο χρόνο ζωής, για όσο

άντληση, χρήση ενός απομονωμένου καθαρού χώρου,

διάστημα επιθυμούν μητέρα και μωρό.

πρόσβαση σε ψυγείο για φύλαξη του γάλακτος).

Οι μητέρες δεν είναι ανάγκη να αποφασίσουν από

Η άμελξη /άντληση του γάλακτος μπορεί να γίνει

την αρχή για πόσο διάστημα θα θηλάσουν. Πολλές

είτε με τα χέρια, είτε με θήλαστρο. Υπάρχουν θήλα-

μητέρες συνεχίζουν τον θηλασμό και αφού επιστρέ-

στρα για αγορά ή ενοικίαση και η επιλογή εξαρτάται

ψουν στην εργασία τους. Οι μητέρες που εργάζονται

από το αν η χρήση είναι περιστασιακή ή εντατική.

θα πρέπει να γνωρίζουν ότι μπορούν να συνεχίσουν να

Για τη δημιουργία ατομικής τράπεζας γάλακτος

προσφέρουν μητρικό γάλα στο μωρό τους δημιουργώ-

χρειάζεται να γίνει ένας προγραμματισμός, ώστε με

ντας τη δική τους τράπεζα γάλακτος με άντληση και

την επιστροφή στην εργασία της μητέρας, να υπάρχει

αποθήκευσή του.

κάποιο απόθεμα γάλακτος στην κατάψυξη. Έτσι, αν η

● Αν η μητέρα αποφασίσει να σταματήσει τον θη-

μητέρα έχει στη διάθεσή της 2-3 εβδομάδες πριν την

λασμό, αυτό είναι καλό να γίνει αργά και στα-

επιστροφή στη δουλειά, μπορεί να ξεκινήσει με 1-2

διακά. Έτσι κι αλλιώς, μετά τους 6 μήνες που

αντλήσεις επιπλέον των θηλασμών που κάνει, ώστε να

εισάγονται στη διατροφή του μωρού και άλλες

αποθηκεύει αυτή την ποσότητα.

τροφές, η ποσότητα του γάλατος που παράγεται

Τρόποι άμελξης/άντλησης

προσαρμόζεται στις νέες ανάγκες του μωρού.

● Με το χέρι.

● Είναι καλό, να αντικαθίσταται ένα γεύμα τη

● Με χειροκίνητη ή ηλεκτρική αντλία.

φορά, ώστε να μειωθεί σταδιακά το γάλα που

παράγεται.

Σε κάθε περίπτωση η γυναίκα χρειάζεται να είναι

άνετη και ήρεμη. Το να έχει κοντά το μωρό της ή να

● Η μητέρα είναι καλό να διαλέξει να αντικατα-

το σκέφτεται, βοηθά το γάλα να ρέει καλύτερα. Επί-

στήσει τον θηλασμό με άλλο γεύμα, όταν το μωρό

σης, βοηθούν ένα ζεστό ντους ή ζεστά επιθέματα στο

είναι χαλαρό, ήρεμο και όχι ευερέθιστο ή πολύ

στήθος. Η άμελξη/άντληση με το χέρι ή με αντλία, εί-

πεινασμένο. Μερικές φορές είναι καλύτερα το

ναι πολύ σημαντικό να γίνεται με καθαρά χέρια και το

γεύμα αυτό να το δώσει κάποιος άλλος, ώστε το

γάλα να συλλέγεται σε αποστειρωμένο δοχείο ιδίως σε

μωρό να μην μυρίζει τη μητέρα και δυσκολευτεί.

πολύ μικρά ή πρόωρα βρέφη. Η μητέρα ξεκινά κάνο-

● Το μωρό μπορεί να χρειαστεί λίγο χρόνο για να

ντας μασάζ σε όλο τον μαστό, από την περιφέρεια του

προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα. Χρειά-

στήθους προς τη θηλή, χωρίς να ξεχνά το κάτω μέρος

ζεται ηρεμία, συνέχεια της προσπάθειας και όχι

του μαστού.

πίεση.

Στην περίπτωση που η άμελξη γίνεται με το χέρι,

● Η αλλαγή από το στήθος στο γάλα με φόρμου-

η μητέρα τοποθετεί τον αντίχειρα στο πάνω τμήμα

λα, μπορεί να επηρεάσει συναισθηματικά και τη

του στήθους, 3-4 εκατοστά από τη βάση της θηλής και

μητέρα και το μωρό. Η σταδιακή αλλαγή δίνει

τον δείκτη και τον μέσο δάκτυλο στο κάτω τμήμα του

χρόνο τόσο στην ίδια όσο και στο μωρό της να

στήθους, ακριβώς αντίθετα από τον αντίχειρα, ώστε

προσαρμοστούν.

να σχηματιστεί με τα δάκτυλα το γράμμα C ή U. Πιέ-

9

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

ζει ελαφρά με τα δάχτυλα τον μαστό προς τον θώρακα

αναμειχθεί σε ένα μπουκάλι εφόσον φθάσει στην ίδια

και έπειτα συμπλησιάζει τα δάχτυλα προς τη θηλή. Οι

θερμοκρασία της συντήρησης του ψυγείου. Οι από-

κινήσεις επαναλαμβάνονται ρυθμικά και με ταχύτητα

τομες αυξομειώσεις της θερμοκρασίας του γάλακτος

που είναι ανεκτή στη μητέρα. Σε κάθε επανάληψη, η

πρέπει να αποφεύγονται, γιατί καταστρέφουν πολύτι-

θέση των δακτύλων αλλάζει γύρω από τη θηλαία άλω,

μα συστατικά του.

με στόχο να πιέζεται κάθε φορά διαφορετική περιοχή

Η αποθήκευση του γάλακτος είναι καλύτερα να γί-

του μαστού.

νεται σε διαφορετικές μικρές «μερίδες» των 60, 80 ή

Στην περίπτωση που χρησιμοποιείται αντλία, χρει-

100 ml. Έτσι μπορούν να γίνουν διαφορετικοί συνδυ-

άζεται να ακολουθούνται οι οδηγίες του κατασκευα-

ασμοί ποσότητας στην ανάμειξη ανάλογα με τις ανά-

στή. Είναι πολύ σημαντικό να χρησιμοποιούνται οι κα-

γκες του μωρού, καθώς αυτό μεγαλώνει. Η σημείωση

τάλληλες χοάνες για το κάθε στήθος, καθώς υπάρχουν

της ημερομηνίας πάνω στα δοχεία αποθήκευσης, θα

μεγέθη που ταιριάζουν σε μεγαλύτερα ή μικρότερα

βοηθήσει τη μητέρα να θυμάται ποιο να χρησιμοποι-

στήθη. Οι μητέρες πριν αποφασίσουν για κάποιο θή-

ήσει πρώτα.

λαστρο, είναι καλύτερα να βρουν αυτό που καλύπτει

τις ανάγκες τους.

απόψυξη και χρήση του μητρικού γάλακτος

● Χρησιμοποιήστε πρώτα το παλαιότερο αποθη-

Εξοπλισμός

κευμένο γάλα.

Για τη δημιουργία ατομικής τράπεζας γάλακτος χρει-

● Το βρέφος μπορεί να πιει το γάλα σε θερμοκρα-

άζονται:

σία δωματίου ή αφού θερμανθεί στους 37˚C.

● Ένα θήλαστρο.

● Το κατεψυγμένο γάλα μπορεί να αποψύχεται

● Αρκετά πλαστικά μπιμπερό ή δοχεία αποθήκευ-

στη συντήρηση του ψυγείου κατά τη διάρκεια

σης γάλακτος των 120 ml.*

της νύχτας, κάτω από τρεχούμενο ζεστό νερό,

● Αυτοκόλλητες ετικέτες για την αναγραφή της

σε ένα δοχείο με ζεστό νερό ( bain-marie) ή σε

ποσότητας και της ημερομηνίας άντλησης.

θερμαντήρα. Όταν αποψυχθεί δε θα πρέπει να

μένει σε θερμοκρασία δωματίου για περισσότε-

* Τα δοχεία για την αποθήκευση του μητρικού γάλακτος

μπορεί να είναι από γυαλί, πολυπροπυλένιο (bisphenol Α

ρο από μερικές ώρες.

free) ή σακούλες πολυπροπυλενίου, που πρέπει να είναι αν-

● Ο φούρνος μικροκυμάτων δεν πρέπει να χρη-

θεκτικές, να σφραγίζονται καλά, και να αποθηκεύονται σε

σιμοποιείται για το ξεπάγωμα ή για το ζέσταμα

σημείο, που δεν κινδυνεύουν να τρυπήσουν.

του γάλακτος.

Προετοιμασία για την άντληση

● Το κατεψυγμένο γάλα, εφόσον αποψυχθεί, δι-

● Οι μητέρες θα πρέπει να πλένουν τα χέρια τους

ατηρείται στη συντήρηση του ψυγείου μόνο για

με σαπούνι και νερό, καθώς τα ακάθαρτα χέρια

24 ώρες. Αν δεν χρησιμοποιηθεί, απορρίπτεται.

εκτιμάται ότι συμβάλλουν κατά 50% περίπου σε

● Γάλα που αποψύχθηκε δεν μπορεί να καταψυ-

όλες τις μολύνσεις των τροφίμων.

χθεί πάλι. Για το λόγο αυτό, καλό είναι να απο-

● Το στήθος ή η θηλή δε χρειάζεται να πλένονται

ψύχονται μόνο οι αναγκαίες ποσότητες γάλα-

με σαπούνι πριν την άμελξη.

κτος.

● Μπορούν να κάνουν ελαφρύ μασάζ στο στήθος

● Αν το μωρό δεν πιεί όλο το γάλα, 1-2 ώρες από

ξεκινώντας από το πάνω μέρος προς τη θηλή.

το τέλος της σίτισης το γάλα απορρίπτεται.

Το ίδιο γίνεται και από το κάτω μέρος του στή-

● Δεν προστίθεται φρέσκο γάλα σε αυτό που έχει

θους. Το μασάζ βοηθά το αντανακλαστικό της

αποψυχθεί για να ξαναμπεί στην κατάψυξη (βλ.

ακούσιας ροής του γάλατος (let-down reflex).

Πίνακα 1.3).

● Τα δοχεία για την αποθήκευση του μητρικού

Οι μητέρες θα πρέπει να γνωρίζουν ότι:

γάλακτος δεν χρειάζεται να είναι αποστειρω-

● Το μητρικό γάλα ακόμη και αν έχει καταψυχθεί,

μένα σε μεγαλύτερα μωρά. Μπορούν να πλέ-

διατηρεί τη θρεπτική του αξία.

νονται με ζεστό νερό και σαπούνι και να ξε-

● Αν μια μητέρα έχει πόνο στο μαστό ή τη θηλή,

πλένονται καλά ή να πλένονται στο πλυντήριο

από πιθανή βακτηριακή ή μυκητιασική φλεγ-

πιάτων.

μονή, το γάλα της δεν θα πρέπει να απορρίπτε-

● Δεν υπάρχει λόγος απόρριψης των λίγων πρώ-

ται.

των σταγόνων στην αρχή της άμελξης.

● Στην περίπτωση που το γάλα εμφανίζεται ινώ-

Η άντληση μπορεί να γίνει πολλές φορές μέσα στο

δες, πυώδες, χωρίς καλή όψη και οσμή δεν πρέ-

24ωρο. Το γάλα από τις διάφορες αντλήσεις μπορεί να

πει να δίνεται στο νεογνό.

10

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

Η υγεία της θηλάζουσας

● Γαλακτοκομικά που είναι πλούσια σε ασβέστιο

Η μητέρα που θηλάζει χρειάζεται να τρέφεται σωστά,

και καλή πηγή πρωτεΐνης, 3 μερίδες την ημέρα.

να πίνει αρκετά υγρά για να μην αφυδατωθεί, να ξε-

● Άπαχο κρέας, πουλερικά, ψάρι, αυγά, όσπρια.

κουράζεται, να έχει κοινωνικές επαφές που τη χαλα-

● Μέση ημερήσια πρόσληψη ω-3 λιπαρών οξέων

ρώνουν και τη βοηθούν και όχι που την επιβαρύνουν,

από 200 έως 300 mg, ώστε να εξασφαλιστεί

να συζητά οποιοδήποτε πρόβλημα με το γιατρό της.

επαρκής συγκέντρωσή τους στο γάλα. Παρόλο

Η υγεία της μητέρας επηρεάζει και την υγεία του

που το όφελος της κατανάλωσης λιπαρών ψα-

μωρού της.

ριών αντισταθμίζει τους πιθανούς κινδύνους

Παρακάτω αναφέρονται ορισμένα θέματα που

από τη μόλυνσή τους, είναι καλό η κατανάλωση

αφορούν την περίοδο του θηλασμού.

μεγάλων λιπαρών ψαριών να γίνεται με προσο-

χή, εξαιτίας των επιπέδων υδραργύρου σε αυτά.

Διατροφή

Οι μητέρες μπορούν να προτιμούν τα μικρότερα

Η μητέρα που θηλάζει, δεν χρειάζεται να αλλάξει κάτι

(π.χ. σαρδέλες, γαύρο, σαφρίδια, κολιό, γόπα,

στη διατροφή της. Οι ενεργειακές της ανάγκες είναι

ζαργάνα), πλούσια σε ω-3 λιπαρά, ψάρια.

αυξημένες, όπως και κατά την περίοδο του 3ου τριμή-

● Υγρά, τουλάχιστον 1,5 lit (8 ποτήρια νερό) κα-

νου της εγκυμοσύνης, κατά 450-500 θερμίδες/ημέρα

θημερινά. Συστήνεται η μητέρα να έχει ένα πο-

για όσο διάστημα θηλάζει αποκλειστικά.

τήρι γεμάτο πάντα δίπλα της πριν ξεκινήσει τον

Η διατροφή της θηλάζουσας χρειάζεται να είναι

κάθε θηλασμό. Το νερό, το γάλα και οι χυμοί

ισορροπημένη και με ποικιλία. Δίαιτες χαμηλές σε

χωρίς προσθήκη ζάχαρης είναι προτεινόμενες

θερμίδες θα πρέπει να αποφεύγονται γιατί μπορεί να

επιλογές.

επηρεάσουν την ποιότητα του γάλατος. Αν η μητέρα

● Αποφυγή αλκοόλ ή ελάχιστη χρήση και ποτέ

πιστεύει ότι κάποιο τρόφιμο που καταναλώνει επη-

πριν από θηλασμό.

ρεάζει το μωρό της, είναι καλό να το συζητήσει με το

● Αποφυγή καφεΐνης.

γιατρό. Σε βρέφη με έλλειψη ενζύμου G6PD, η μητέ-

● Τροφές που περιέχουν βιταμίνη D όπως λιπαρά

ρα είναι καλύτερα να αποφεύγει την κατανάλωση των

ψάρια (π.χ. σαρδέλες, γαύρο) και κρόκος αυγού.

τροφών που αντενδείκνυνται.

Η βιταμίνη D είναι σημαντική για τη φυσιολογική

Οδηγίες σχετικά με τη διατροφή της θηλάζουσας

κατασκευή των οστών και μόνο ένα 10% της απαιτού-

έχουν δημοσιευθεί στον Εθνικό Διατροφικό Οδηγό για

μενης βιταμίνης μπορεί να προσληφθεί από τις τρο-

Γυναίκες, Εγκύους και Θηλάζουσες (Διαθέσιμο στο:

φές. Το υπόλοιπο συντίθεται στο σώμα με την επίδρα-

www.diatrofikoiodigoi.gr).

ση του ηλιακού φωτός μέσω του δέρματος. Αν και η

Μια ισορροπημένη διατροφή περιλαμβάνει:

ηλιακή ακτινοβολία μπορεί να γίνει επικίνδυνη όταν

● Ποικιλία φρούτων και λαχανικών. Η μητέρα

δεν λαμβάνονται τα απαραίτητα μέτρα ασφάλειας

είναι καλό να συμπεριλάβει τα φρούτα και τα

(χρήση καπέλου, αντηλιακού, αποφυγή έκθεσης στον

λαχανικά σε όλα τα καθημερινά της κύρια και

ήλιο τις ώρες 11.00 - 16.00), η σύνθεση της βιταμίνης

ενδιάμεσα γεύματα (περιλαμβάνονται φρέσκα,

D μπορεί να γίνει με ασφάλεια, με μικρής διάρκειας

κατεψυγμένα, ξερά, σε κονσέρβα, και χυμοί).

και κατά διαστήματα έκθεση στον ήλιο, χωρίς αντη-

● Αμυλώδεις τροφές, κατά προτίμηση ολικής άλε-

λιακό. Η βιταμίνη D απαιτείται ιδιαίτερα σε γυναίκες

σης που προσφέρουν και φυτικές ίνες, όπως

με σκουρόχρωμο δέρμα, γυναίκες που καλύπτουν τα

ψωμί, ζυμαρικά, ρύζι, πατάτες.

Πίνακας 1.3

Διάρκεια αποθήκευσης και διατήρησης του μητρικού γάλακτος.

Συνθήκες συντήρησης Συντήρηση ψυγείου

Κατάψυξη

Θερμοκρασία

Θερμομονωτική τσάντα

μητρικού γάλακτος

(4 °C )

(<-18 °C)

δωματίου (16-29 °C)

με παγοκύστες (15° C )

Φρέσκο αντλημένο

- Βέλτιστη επιλογή

72 ώρες

6 μήνες

3-4 ώρες

6-8 ώρες

- Αποδεκτή επιλογή

5-8 ημέρες με πολύ υπό 12 μήνες

6-8 ώρες με πολύ καθαρές

καθαρές συνθήκες

συνθήκες άντλησης

Αποψυγμένο και

διατηρημένο στο ψυγείο

≤ 24 ώρες

Δεν ξαναψύχεται

4 ώρες

4 ώρες

Αποψυγμένο και

διατηρημένο σε

4 ώρες

Δεν ξαναψύχεται

Μέχρι την ολοκλήρωση

θερμοκρασία δωματίου

της σίτισης του μωρού

Δεν υπάρχουν δεδομένα

11

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

μέρη του σώματός τους με ρούχα ή δεν βγαίνουν από

Ακόμη και όταν η μητέρα δεν θηλάζει, το αλκοόλ

το σπίτι εξαιτίας πολιτιστικών ή θρησκευτικών πεποι-

πρέπει να αποφεύγεται γιατί μπορεί να της φέρει ύπνο

θήσεων.

έχοντας το μωρό στην αγκαλιά της με συνέπεια πτώ-

Αν η διατροφή της θηλάζουσας περιέχει ποικιλία

σεις ή και πλάκωμα του μωρού με το σώμα της.

τροφίμων, δεν είναι απαραίτητο να λαμβάνει συμπλη-

Θηλασμός και καφεΐνη

ρώματα θρεπτικών συστατικών, εκτός αν για κάποιο

λόγο το συστήσει ο γιατρός.

● Καφεΐνη περιέχουν πολλά τρόφιμα και ποτά

όπως ο καφές, το τσάι, η σοκολάτα. Προστίθε-

Οι μητέρες που ακολουθούν χορτοφαγικές δίαιτες

ται επίσης σε κάποια αναψυκτικά τύπου Cola,

(vegetarian και vegan), χρειάζεται να έχουν ποικιλία

σε ενεργειακά ποτά και σε μερικά φάρμακα για

στη διατροφή τους ώστε να προσλαμβάνουν επαρ-

το κρυολόγημα και τη γρίπη. Φυτικά προϊόντα

κείς ποσότητες βιταμίνης Β12, ασβεστίου και ψευ-

που περιέχουν ουσίες όπως guarana/paullinea

δάργυρου. Αν τρέφονται με άλλου είδους, εκτός του

cupana, kola nut/cola nitida, yerba maté, ή πρά-

κρέατος, ζωικές πρωτεΐνες (γαλακτοκομικά προϊόντα,

σινο τσάι περιέχουν επίσης καφεΐνη.

αυγά, ψάρια, πουλερικά) παίρνουν συνήθως αρκετή

βιταμίνη Β12. Αν όμως δεν καταναλώνουν καθόλου

● Η καφεΐνη που καταναλώνει η μητέρα, περνά

ζωική πρωτεΐνη, θα πρέπει να ελέγξουν τα επίπεδα

μέσω του μητρικού γάλατος και μπορεί να επη-

βιταμίνης Β12, ψευδαργύρου, ασβεστίου τόσο για τις

ρεάσει το μωρό. Η ποσότητα της καφεΐνης που

δικές τους ανάγκες, όσο και του μωρού.

μπορεί να επηρεάσει το μωρό ποικίλει ανάλογα

με το μωρό, την ηλικία και την υγεία του.

Θηλασμός και αλκοόλ

Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τον Εθνικό Διατροφικό

● Οι μητέρες που θηλάζουν πρέπει να γνωρίζουν

Οδηγό για Γυναίκες, Εγκύους και Θηλάζουσες, συστή-

ότι το αλκοόλ περνάει στο μητρικό γάλα και

νεται ο περιορισμός της κατανάλωσης καφεΐνης στα

κατά συνέπεια στο μωρό.

200 mg/ημέρα, δηλ. όχι περισσότερο από 2 φλιτζάνια

● Η σύσταση είναι, η ημερήσια κατανάλωση να

καφέ/ημέρα.

μην ξεπερνά τα 0.5 gr αλκοόλης/ κιλό βάρους

Η μητέρα μπορεί να καταναλώνει ντεκαφεϊνέ ρο-

της μητέρας.

φήματα, χυμούς, νερό (βλ. Πίνακα 1.4).

● Μετά την κατανάλωση αλκοόλ, το βρέφος δεν

Θηλασμός και κάπνισμα

μπορεί να θηλάσει για 2 ώρες. Πρακτικά η μη-

τέρα θα πρέπει να αποφεύγει την κατανάλωση

Το κάπνισμα αντενδεικνύεται απόλυτα. Αν όμως μητέ-

αλκοόλ στη διάρκεια των πρώτων μηνών της

ρες που θηλάζουν δυσκολεύονται να σταματήσουν το

ζωής του μωρού της, αφού το νεογέννητο τρώει

κάπνισμα, μπορούν να συνεχίσουν να θηλάζουν υπό

σχεδόν κάθε 2 με 3 ώρες.

όρους.

Πίνακας 1.4

Περιεκτικότητα καφεΐνης σε διάφορα προϊόντα.

Προϊόν

Περιεκτικότητα καφεΐνης

1 φλιτζάνι καφές φίλτρου (240ml)

95-200 mg καφεΐνης

1 φλιτζάνι καφές φίλτρου ντεκαφεϊνέ (240ml)

2-12 mg mg καφεΐνης

1 φλιτζάνι στιγμιαίος καφές (240ml)

27-173 mg καφεΐνης

1 φλιτζάνι στιγμιαίος καφές ντεκαφεϊνέ (240ml)

2-12 mg καφεΐνης

1 φλιτζάνι μαύρο τσάι (240ml)

14-70 mg καφεΐνης

1 φλιτζάνι πράσινο τσάι (240ml)

24-45 mg καφεΐνης

1 φλιτζάνι παγωμένο τσάι (240ml)

5-40 mg καφεΐνης

1 μικρό φλιτζάνι καφές εσπρέσο (30ml)

47-75 mg καφεΐνης

Αναψυκτικό τύπου cola (330ml)

27-38 mg καφεΐνης

Red Bull (250ml)

80 mg καφεΐνης

Monster Energy (480ml)

160 mg καφεΐνης

Πηγές: www.mayoclinic.org/healthy-living/nutrition-and-healthy-eating/in-depth/caffeine/art-20049372 και http://www.cspinet.org/new/cafchart.htm 12

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

● Να θηλάσουν πριν καπνίσουν.

μωρό τους και τις ίδιες (βλέπε αντενδείξεις θη-

● Να μη θηλάσουν για τις επόμενες 2,5 ώρες μετά

λασμού).

το κάπνισμα.

● Μπορούν να βάψουν τα μαλλιά τους, να κάνουν

● Να καπνίζουν σε εξωτερικό χώρο, φορώντας

περμανάντ ή ίσιωμα, να πάρουν θεραπεία για

μαντήλι στα μαλλιά και ένα ρούχο που στη συ-

ψείρες, να κάνουν τεχνητό μαύρισμα με σπρέι,

νέχεια θα αλλάξουν.*

να φορέσουν ψεύτικα νύχια.

● Οι ίδιοι κανόνες, για κάπνισμα σε εξωτερικούς

Έγκυρες πηγές πληροφοριών σχετικά με την ασφά-

χώρους και όχι μέσα στο σπίτι ή και στο αυτοκί-

λεια των φαρμάκων σε σχέση με το θηλασμό, είναι το

νητο, θα πρέπει να ισχύουν για όλα τα μέλη της

LactMed, που δημοσιεύεται από την Εθνική Βιβλιο-

οικογένειας ή επισκέπτες.

θήκη Ιατρικής των ΗΠΑ (www.toxnet.nlm.nih.gov/

newtoxnet/lactmed.htm) και το www.e-lactancia.org.

* Πρέπει να ξέρουν ότι το βρέφος κινδυνεύει και από το

λεγόμενο «3ο ρεύμα» καπνού, δηλ. τις ουσίες του τσιγάρου

Θηλασμός και χειρουργικές επεμβάσεις μα-

που βρίσκονται στα μαλλιά, στο δέρμα και την αναπνοή της

στού

μαμάς.

Γυναίκες που είχαν κάνει στο παρελθόν κάποια επέμ-

Θα πρέπει επίσης να γνωρίζουν ότι το κάπνισμα

βαση στο στήθος, είναι καλό να είναι σε επικοινωνία

έχει συνδεθεί με το σύνδρομο αιφνιδίου βρεφικού θα-

με τον γιατρό τους.

νάτου.

Επεμβάσεις αυξητικής των μαστών είναι συμβατές

Θηλασμός και φάρμακα

με τον θηλασμό.

Αρκετές ασθένειες συμπεριλαμβανομένης και της κα-

Άλλου είδους επεμβάσεις όπως πλαστικές μείωσης

τάθλιψης, μπορούν να αντιμετωπιστούν ενόσω η μη-

του στήθους ή αφαίρεσης όγκου, μπορεί να επηρεά-

τέρα θηλάζει, χωρίς να βλάψουν το μωρό της.

σουν τον θηλασμό, καθώς μπορεί να έχουν αφαιρεθεί

Οι μητέρες που θηλάζουν πρέπει να γνωρίζουν ότι:

νεύρα ή γαλακτοφόροι πόροι.

● Οποιοδήποτε φάρμακο λαμβάνουν -ισχύει και

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

για τα φάρμακα που αγοράζονται χωρίς συντα-

1) World Health Organization, 2009. Infant and young

γή-, περνάει διαμέσου του μητρικού γάλατος

child feeding. Model chapter for textbooks for medical

στο μωρό τους. Έτσι, καλό είναι πάντα να ανα-

students and allied health professionals.

φέρουν στον γιατρό τους, στον φαρμακοποιό

2) American Academy of Pediatrics. Policy statement:

Breastfeeding and the use of human milk. Pediatrics

τους ή στον οδοντίατρό τους το γεγονός ότι θη-

2012;129:e827–e841. Διαθέσιμο στο: www.pediatrics.

λάζουν.

aappublications.org/content/early/2012/02/22/

● Σε οποιαδήποτε περίπτωση συνταγογραφείται

peds.2011-3552

ένα φάρμακο, η μητέρα θα πρέπει να ενημερώ-

3) World Health Organization, 2007. «Indicators

for assessing infant and young child feeding

νει τον γιατρό που συστήνει τη θεραπεία, ώστε

practices”conclusions of a consensus meeting,USA.

να πάρει οδηγίες για τη συνέχιση του θηλασμού.

Διαθέσιμο στο: www.whqlibdoc.who.int/

● Φάρμακα που δεν πρέπει να λαμβάνονται ενό-

publications/2008/9789241596664_eng.pdf?ua=1

σω θηλάζει η μητέρα,

4) Γάκη Ε, Παπαμιχαήλ Δ, Σαραφίδου Γ, Παναγιωτό-

συμπεριλαμβάνουν την

πουλος Τ, Αντωνιάδου-Κουμάτου Ι, Έκθεση: Εθνική

ασπιρίνη, φάρμακα για το κρυολόγημα, υπνω-

Μελέτη Συχνότητας και Προσδιοριστικών Παραγόντων

τικά χάπια, φάρμακα που περιέχουν κωδεΐνη.

Μητρικού Θηλασμού, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού,

2009.

● Μπορούν να χρησιμοποιούν κάποιες μεθόδους

5) American Academy of Pediatrics. Bright Futures,

αντισύλληψης αλλά θα πρέπει να συμβουλευ-

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

τούν τον γιατρό τους.

and Adolescents: Promoting Healthy Nutrition. Διαθέ-

● Μπορούν να κάνουν οδοντιατρικές θεραπείες,

σιμο στο: www.brightfutures.aap.org/pdfs/Guidelines_

PDF/6-Promoting_Healthy_Nutrition.pdf

τοπική αναισθησία, μικρές χειρουργικές επεμ-

6) Οδηγός Θηλασμού για νέες μητέρες. ΑΛΚΥΟΝΗ. Εθνική

βάσεις, εμβόλια (συμπεριλαμβανομένων της

πρωτοβουλία προαγωγής του μητρικού θηλασμού. Δια-

ιλαράς, ερυθράς, παρωτίτιδας, τετάνου και γρί-

θέσιμο στο: www.epilegothilasmo.gr

πης).

7) Σύσταση και διατροφική αξία του μητρικού γάλακτος.

Εγχειρίδιο για μητρικό θηλασμό (υπό έκδοση). ΑΛΚΥ-

● Μητέρες θετικές για τον HIV, όπως και αυτές

ΟΝΗ. Εθνική πρωτοβουλία προαγωγής του μητρικού

που είναι σε αυξημένο κίνδυνο για μόλυνση από

θηλασμού.

τον ιό, δεν πρέπει να θηλάζουν. Να συμβουλευ-

8) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009. Δια-

θούν τον παιδίατρό τους (βλέπε αντενδείξεις

θέσιμο στο: www.publichealth.hscni.net/publications/

birth-five

θηλασμού).

9) Your Guide to Breastfeeding, U.S. Department of Health

● Οι παράνομες ουσίες είναι επικίνδυνες για το

13

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

and Human Services, Office on Women’s Health-

• το είδος των υδατανθράκων

January 2011. Διαθέσιμο στο: www.uhs.berkeley.edu/

Facstaff/pdf/healthmatters/BreastfeedingGuide%20

• το είδος των πρωτεϊνών

from%20WomensHealth.pdf

● Την ηλικία χορήγησης:

10) Off to a good start. All you need to know about

• πρώτης βρεφικής ηλικίας (0-6 μηνών)

breastfeeding your baby. Health Promotion Agency for

Northern Ireland, 2008.

• δεύτερης βρεφικής ηλικίας (6-12 μηνών)

11) Λινού Α και συν. Ινστιτούτο Προληπτικής Περιβαλλο-

• τρίτης βρεφικής ηλικίας(>12 μηνών)

ντικής και Εργασιακής Ιατρικής, Prolepsis. Εθνικός

Η επιλογή του κατάλληλου προϊόντος γίνεται από

Διατροφικός Οδηγός για Γυναίκες, Εγκύους και Θηλά-

ζουσες. Διαθέσιμο στο: www.diatrofikoiodigoi.gr

τον παιδίατρο σε συνεργασία με τους γονείς και βασί-

12) Φυλλάδιο για την ασφάλεια του μητρικού θηλασμού.

ζεται στα δεδομένα του ατομικού ιστορικού του κάθε

“How safe is ...?Alcohol, Smoking, Medicines and

βρέφους, που καθορίζουν και τις ανάγκες του.

Breastfeeding”. March 2009 © The Breastfeeding

Network. Διαθέσιμο στο: www.breastfeedingnetwork.

Είδη τροποποιημένων γαλάτων

org.uk/pdfs/BfN_how_safe_is_leaflet_2009.pdf

13) American Academy of Pediatrics. Management of

Τροποποιημένο γάλα αγελάδας για τελειόμηνα

Common Breastfeeding Problems. Διαθέσιμο στο:

υγιή βρέφη

www2.aap.org/breastfeeding

14) Raising Children Network (Australia). Breastfeeding

Τα τροποποιημένα γάλατα που χορηγούνται στα πε-

problems and solutions. Διαθέσιμο στο: www.

ρισσότερα υγιή τελειόμηνα βρέφη, κατασκευάζονται

raisingchildren.net.au/articles/breast_care.html/

από γάλα αγελάδας, που έχει τροποποιηθεί, ώστε να

context/204

πλησιάζει τη σύσταση του μητρικού γάλακτος.

Διατροφή με τροποποιημένο γάλα

Τα γάλατα αυτά περιέχουν πρωτεΐνες αγελαδινού

(φόρμουλα)

γάλακτος και υδατάνθρακες (κυρίως λακτόζη), φυτικά

έλαια, βιταμίνες και ιχνοστοιχεία.

Τους πρώτους 6 μήνες ζωής το βρέφος τρέφεται μόνο

Σε αντίθεση με το μητρικό γάλα, το γάλα αγελά-

με γάλα. Ο ιδανικός τρόπος διατροφής για το χρονικό

δας έχει μεγάλη περιεκτικότητα σε πρωτεΐνες, που εί-

αυτό διάστημα είναι ο αποκλειστικός μητρικός θηλα-

ναι ακατάλληλη για το ανώριμο πεπτικό σύστημα του

σμός με τελικό στόχο την καλύτερη δυνατή αύξηση,

βρέφους. Έτσι στα τροποποιημένα γάλατα ένα ποσο-

ανάπτυξη και υγεία.

στό της πρωτεΐνης έχει αφαιρεθεί. Έχει τροποποιηθεί

Υπάρχουν όμως περιπτώσεις, που οι μητέρες για

επίσης η αναλογία των πρωτεϊνών λακταβουμίνης και

συγκεκριμένους λόγους δεν μπορούν να θηλάσουν

καζεΐνης. Οι πρωτεΐνες αυτές περιέχονται τόσο στο

ή αντενδείκνυται να θηλάσουν (όπως όταν για πα-

αγελαδινό όσο και στο μητρικό γάλα. Η αναλογία τους

ράδειγμα είναι σε φαρμακευτική αγωγή ή πάσχουν

όμως διαφέρει. Το μητρικό γάλα περιέχει 60% λακτα-

από ορισμένες ασθένειες). Σε άλλες περιπτώσεις το

βουμίνη και 40% καζεΐνη, ενώ το αγελαδινό γάλα πε-

μητρικό γάλα μπορεί να παράγεται σε πολύ μικρές ή

ριέχει 20% λακταβουμίνη και 80% καζεΐνη. Το μητρι-

ανεπαρκείς ποσότητες, ή μπορεί οι μητέρες να έχουν

κό γάλα, λόγω αυτής της αναλογίας των πρωτεϊνών,

επιλέξει να μη θηλάσουν.

μπορεί να αφομοιωθεί γρήγορα και εύκολα. Η αυξη-

Ο συνιστώμενος εναλλακτικός/συμπληρωματικός

μένη καζεΐνη στο αγελαδινό γάλα το κάνει δύσπεπτο

τρόπος διατροφής του βρέφους, στις περιπτώσεις που

και όχι πλήρως αφομοιώσιμο.

ο μητρικός θηλασμός δεν υφίσταται ή δεν επαρκεί, εί-

Οι φόρμουλες πρώτης βρεφικής ηλικίας(έως 6 μη-

ναι με τροποποιημένο γάλα (φόρμουλα).

νών) έχουν τροποποιηθεί ώστε να περιέχουν λιγότερη

Η σύσταση των τροποποιημένων γαλάτων και ο

καζεΐνη και περισσότερη λακταβουμίνη, ώστε η σύ-

τρόπος παρασκευής τους από τις αντίστοιχες βιομηχα-

σταση να προσομοιάζει αυτή του μητρικού γάλακτος.

νικές μονάδες αποτελεί μείζον θέμα δημόσιας υγείας,

Η σύσταση όμως παραμένει διαφορετική από το

επειδή τα γάλατα αυτά αποτελούν την αποκλειστική

μητρικό γάλα κυρίως λόγω των διαφορετικών πρωτεϊ-

ή συμπληρωματική διατροφή του βρέφους ιδιαίτερα

νών και αμινοξέων που περιέχουν. Έτσι τα τροποποι-

τους πρώτους 6 μήνες ζωής.

ημένα γάλατα έχουν μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε

Τις τελευταίες δεκαετίες κατασκευάστηκαν πολλά

υδατάνθρακες, πρωτεΐνες και μέταλλα από το μητρικό

και με διαφορετικές ενδείξεις χορήγησης, τροποποιη-

γάλα, αλλά χαμηλότερη περιεκτικότητα σε λίπος.

μένα γάλατα.

Όλα τα τροποποιημένα γάλατα είναι εμπλουτισμέ-

Τα τροποποιημένα γάλατα ταξινομούνται με βάση:

να με σίδηρο για να αποφευχθεί η πρόκληση σιδηρο-

● Τη σύστασή τους. Η ταξινόμηση με βάση τη σύ-

πενικής (λόγω έλλειψης σιδήρου) αναιμίας. Οι ανά-

σταση βασίζεται σε τρεις παράγοντες:

γκες σε σίδηρο είναι ιδιαίτερα αυξημένες στον πρώτο

• την πυκνότητα του διαλύματος

χρόνο ζωής λόγω της μεγάλης σωματικής αύξησης του

14

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

βρέφους. Η σιδηροπενική αναιμία επηρεάζει τις γνω-

ανάγκες σε σχέση με τα τελειόμηνα βρέφη, αυξημένες

στικές και νοητικές ικανότητες και την ανάπτυξη.

ανάγκες σε πρωτεΐνη, αλλά και σε ασβέστιο, μαγνήσιο

Στο εμπόριο υπάρχουν γάλατα που έχουν εμπλου-

και φωσφόρο (επειδή αυτά τα ιχνοστοιχεία περνάνε

τισθεί και με άλλα πρόσθετα συστατικά, όπως για πα-

στο έμβρυο, κυρίως στο τελευταίο τρίμηνο της κύη-

ράδειγμα με μακράς αλύσου πολυακόρεστα λιπαρά

σης).

οξέα, που θεωρούνται σημαντικά στην ανάπτυξη των

Τα εμπλουτισμένα γάλατα και τα γάλατα για πρό-

ματιών και του εγκεφάλου. Η ανασκόπηση όμως των

ωρα καλύπτουν τις αυξημένες ανάγκες του πρόωρου

ερευνητικών δεδομένων κατέληξε στο συμπέρασμα ότι

νεογνού για γρήγορη αύξηση(catch-up growth).

δεν υπάρχει επαρκής τεκμηρίωση ότι η προσθήκη τους

Τα γάλατα αυτά χορηγούνται με βάση το βάρος του

στο γάλα ευνοεί τη γνωστική, κοινωνική και κινητική

νεογνού και την ηλικία κύησης και διακόπτονται σε

ανάπτυξη με αποτέλεσμα να μη συνιστώνται ως απα-

άλλοτε άλλο χρόνο που εξαρτάται από την εκτίμηση

ραίτητη προσθήκη. Το ίδιο ισχύει και για την προσθήκη

της αύξησης του βρέφους από τον παιδίατρο.

νουκλεοτιδίων, προβιοτικών και πρεβιοτικών.

Ο συνιστώμενος εναλλακτικός/συμπληρωματικός

Τροποποιημένα βρεφικά γάλατα ειδικής σύ-

στασης

τρόπος διατροφής του τελειόμηνου υγιούς βρέφους,

στις περιπτώσεις που ο μητρικός θηλασμός δεν υφί-

Τροποποιημένο γάλα σόγιας

σταται ή δεν επαρκεί, είναι με τροποποιημένο γάλα

Το τροποποιημένο γάλα με βάση τη σόγια χορηγείται

αγελάδας (φόρμουλα) εμπλουτισμένο με σίδηρο* για

σε βρέφη που έχουν δυσανεξία ή αλλεργία στο τρο-

τους πρώτους 12 μήνες της ζωής του.

ποποιημένο αγελαδινό γάλα ή άλλη ιατρική ένδειξη.

* Η χορήγηση φρέσκου αγελαδινού γάλακτος δεν συνιστά-

Χορηγούνται επίσης στην περίπτωση, που οι γονείς

ται στον πρώτο χρόνο ζωής. Το φρέσκο αγελαδινό γάλα δεν

επιλέξουν χορτοφαγική δίαιτα για το παιδί τους.

έχει την απαραίτητη περιεκτικότητα σε θρεπτικά συστατι-

Περιέχει πρωτεΐνη σόγιας, φυτικά λιπαρά, είναι

κά, μπορεί να προκαλέσει μικροαιμορραγία στο ανώριμο

εμπλουτισμένο με υδατάνθρακες (σουκρόζη ή/και σι-

πεπτικό σύστημα του βρέφους, να φορτίσει τη λειτουργία

των νεφρών ή να προκαλέσει αλλεργικές αντιδράσεις. Η χο-

ρόπι καλαμποκιού), βιταμίνες και μέταλλα. Είναι επί-

ρήγηση γάλακτος αγελάδας σε μορφή εβαπορέ επίσης δεν

σης εμπλουτισμένο με το απαραίτητο αμινοξύ μεθειο-

συνιστάται στον πρώτο χρόνο ζωής. Στην ουσία πρόκειται

νίνη, που περιέχεται σε πολύ μικρές ποσότητες στην

για αγελαδινό γάλα και αντενδείκνυται για τους ίδιους ακρι-

σόγια και με σίδηρο (στις ίδιες ποσότητες όπως στο

βώς λόγους όπως το φρέσκο αγελαδινό γάλα. Στον πρώτο

τροποποιημένο γάλα αγελάδας).

χρόνο ζωής δεν συνιστάται επίσης η χορήγηση γάλακτος με

χαμηλά ή καθόλου λιπαρά, το γάλα από κατσίκα και το γάλα

Υποαλλεργικά γάλατα

στο οποίο έχει προστεθεί ζάχαρη.

Τα γάλατα αυτά χορηγούνται όταν το βρέφος έχει

Το τροποποιημένο γάλα δεύτερης βρεφικής ηλι-

δυσανεξία ή αλλεργία στο τροποποιημένο αγελαδινό

κίας (6-12 μηνών) περιέχει περισσότερη καζεΐνη σε

γάλα ή στο γάλα σόγιας ή στην περίπτωση που υπάρ-

σχέση με αυτό της πρώτης βρεφικής ηλικίας, έχει με-

χει οικογενειακό ιστορικό αλλεργίας.

γαλύτερη περιεκτικότητα σε σίδηρο, πρωτεΐνες και σε

Τα υποαλλεργικά γάλατα διαφέρουν ως προς το

άλλα θρεπτικά συστατικά και δεν πρέπει ποτέ να χο-

βαθμό επεξεργασίας της υπεύθυνης για την αλλεργία

ρηγείται σε βρέφη μικρότερα των 6 μηνών.

πρωτεΐνης. Μπορεί να περιέχουν μερικώς ή πλήρως

Επειδή όλα τα τροποποιημένα γάλατα αγελάδας

υδρολυμένες πρωτεΐνες ή να περιέχουν μόνο αμινοξέ-

έχουν σε μεγάλο βαθμό παρόμοια βασική σύσταση,

α(τα αμινοξέα είναι η βασική δομική μονάδα από την

μπορούν να χρησιμοποιηθούν εναλλακτικά το ένα

οποία σχηματίζονται οι πρωτεΐνες). Τα γάλατα που

αντί του άλλου.

περιέχουν μερικώς υδρολυμένες πρωτεΐνες δεν είναι

Τα γάλατα τρίτης βρεφικής ηλικίας (>12 μηνών)

κατάλληλα για βρέφη με εργαστηριακά επιβεβαιωμέ-

που κυκλοφόρησαν πρόσφατα είναι βασισμένα στο

νη αλλεργία στο γάλα αγελάδας (2%-3% του συνόλου

γάλα αγελάδας, το οποίο έχει εμπλουτισθεί με σίδη-

των βρεφών).

ρο, βιταμίνη C, βιταμίνη Ε, ψευδάργυρο και μερικά με

ασβέστιο και μακράς αλύσου πολυακόρεστα λιπαρά

Γάλατα ελεύθερα λακτόζης

οξέα. Σύμφωνα με τα ερευνητικά δεδομένα δεν υπάρ-

Η λακτόζη είναι ο βασικός υδατάνθρακας στο τροπο-

χει επαρκής τεκμηρίωση των πλεονεκτημάτων αυτών

ποιημένο γάλα αγελάδας. Ένα πολύ μικρό ποσοστό

των γαλάτων σε σχέση με το πλήρες αγελαδινό γάλα.

βρεφών όμως δεν μπορούν να μεταβολίσουν την λα-

κτόζη, επειδή παράγουν μικρές ποσότητες λακτάσης,

Τροποποιημένο γάλα για πρόωρα βρέφη και

του ενζύμου που είναι υπεύθυνο για τον μεταβολισμό

εμπλουτισμένο τροποποιημένο γάλα

της λακτόζης. Η συγγενής έλλειψη λακτάσης είναι

Τα πρόωρα βρέφη έχουν μεγαλύτερες ενεργειακές

πολύ σπάνια κατάσταση.

15

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

Η δυσανεξία στη λακτόζη έχει συμπτώματα, όπως

χρι σήμερα ερευνητικά δεδομένα, δεν προκύπτει ότι η

αυξημένη παραγωγή αερίων από το γαστρεντερικό

χορήγηση φόρμουλας ελεύθερης λακτόζης ή φόρμου-

σύστημα, διαρροϊκές κενώσεις και ευερεθιστότητα.

λας βασισμένης στη σόγια έχει ένδειξη για την αντι-

Δυσανεξία στη λακτόζη μπορεί επίσης να προκύψει

μετώπιση των κολικών. Η χορήγηση υποαλλεργικού

μετά από νόσηση με γαστρεντερίτιδα. Πρόκειται όμως

γάλακτος έχει οφέλη σε κάποιες περιπτώσεις, αλλά το

για παροδική κατάσταση, αφού γρήγορα η λειτουργία

οικονομικό κόστος είναι πολύ υψηλότερο.

του ενζύμου λακτάση αποκαθίσταται και σπάνια χρει-

Φαίνεται ότι η υποστήριξη και η συμβουλευτική

άζεται η χρήση γάλακτος χωρίς λακτόζη.

των γονέων έχει πολύ μεγαλύτερα οφέλη από την αλ-

Υπάρχουν πολλά τροποποιημένα γάλατα αγελάδας

λαγή του γάλακτος.

ελεύθερα λακτόζης, που μπορούν να χορηγηθούν σε

βεβαιωμένη δυσανεξία στη λακτόζη. Σημειώνεται ότι

Σίτιση με τροποποιημένο γάλα

το τροποποιημένο γάλα με βάση τη σόγια δεν περιέχει

Εξοπλισμός για τη σίτιση με τροποποιημένο

λακτόζη.

γάλα

αντιαναγωγικά γάλατα

Για τη σίτιση με τροποποιημένο γάλα είναι απαραίτη-

Τα αντιαναγωγικά γάλατα έχουν στόχο να περιορί-

τη η προμήθεια ορισμένων ειδών, όπως:

σουν το φαινόμενο της γαστροοισοφαγικής παλινδρό-

● Μπουκάλια σίτισης (μπιμπερό): Τα μπουκάλια

μησης, κατά την οποία το περιεχόμενο του στομάχου

μπορεί να είναι από γυαλί ή πλαστικό. Τα πλα-

επιστρέφει στη στοματική κοιλότητα (γουλίτσες, ανα-

στικά μπιμπερό θα πρέπει να φέρουν την έν-

γωγές).

δειξη BPA free* (bisphenol A free) για να είναι

Η γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση οφείλεται στο

ασφαλή για το μωρό σας. Mπουκάλια με το Νο

μικρό μέγεθος του οισοφάγου και στην ανωριμότητα

7 στο σύμβολο ανακύκλωσης και τυπωμένα τα

του σφιγκτήρα του, που φυσιολογικά εμποδίζει την

γράμματα “PC” δεν θα πρέπει να χρησιμοποιού-

παλινδρόμηση του περιεχομένου του στομάχου. Πρό-

νται γιατί είναι πιθανό να περιέχουν BFA.

κειται για πολύ συχνή κατάσταση που βελτιώνεται κα-

* BPA free, σημαίνει ότι δεν έχει χρησιμοποιηθεί για την κα-

θώς το βρέφος μεγαλώνει και συνήθως δεν χρειάζεται

τασκευή του η χημική ουσία δισφαινόλη Α, η παρουσία της

ειδική αντιμετώπιση.

οποίας έχει απαγορευθεί στα μπιμπερό από το 2011 (οδη-

γία 2011/8/ΕΕ, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ασφά-

Σε μερικές περιπτώσεις όμως οι αναγωγές είναι

λεια των τροφίμων, www.efsa.europa.eu/en/topics/topic/

αρκετά σημαντικές σε ποσότητα με αποτέλεσμα μει-

bisphenol.htm) εξαιτίας της τοξικότητάς της, και η οποία

ωμένη πρόσληψη βάρους και σημαντική ανησυχία

χρησιμοποιείται για την κατασκευή πλήθους αντικειμένων

στο βρέφος. Επιπρόσθετα, οι αναγωγές αυξάνουν και

καθημερινής χρήσης.

την αγωνία των γονέων που επιζητούν περιορισμό του

● Μεταχειρισμένα μπουκάλια μπορούν να χρη-

φαινομένου. Η χορήγηση αντιαναγωγικού γάλακτος

σιμοποιηθούν, αρκεί να μην είναι φθαρμένα.

περιορίζει τις αναγωγές και τους εμέτους σε σοβαρές

Ελέγχετε συχνά την κατάστασή τους και πε-

και επίμονες περιπτώσεις.

τάξτε μπουκάλια που έχουν θολώσει ή έχουν

Στην ουσία πρόκειται για τροποποιημένο γάλα

γρατζουνιές. Προτείνεται να υπάρχουν περίπου

αγελάδας στο οποίο προστίθενται πηκτικοί παράγο-

4-6 μπουκάλια με αντίστοιχες θηλές, ώστε ένα-

ντες (όπως το χαρουπάλευρο ή το άμυλο καλαμποκιού

δυο να είναι πάντα καθαρά, αποστειρωμένα και

ή ρυζιού) με στόχο να μην είναι το ίδιο λεπτόρρευστο.

έτοιμα για χρήση.

Αν και πιο παχύρευστο από το τροποποιημένο γάλα

● Θηλές: Οι θηλές μπορεί να είναι σιλικόνης ή

αγελάδας που δεν περιέχει πηκτικούς παράγοντες,

καουτσούκ και με ποικίλα σχήματα. Υπάρχουν

δεν είναι απαραίτητη η διάνοιξη των οπών των θηλών

απλές θηλές, με βαλβίδα και άλλες που μοιά-

του μπιμπερό.

ζουν με τη θηλή της μητέρας. Οι γονείς μπο-

ρεί να χρειαστεί να δοκιμάσουν μερικές για να

Τροποποιημένο γάλα για βρεφικούς κολικούς

βρουν ποια ταιριάζει στο μωρό τους. Οι θηλές

Οι βρεφικοί κολικοί είναι μια συχνή αιτία ανησυχίας

είναι καλό να αλλάζονται συχνά. Φθαρμένες ή

του βρέφους και αυξημένης δυσκολίας του γονέα κατά

σκισμένες θηλές δεν χρησιμοποιούνται. Το μέ-

τους πρώτους μήνες της ζωής. Συνήθως η κατάσταση

γεθός τους, όπως και ο ρυθμός ροής αλλάζει κα-

βελτιώνεται στην ηλικία των 4-6 μηνών.

θώς μεγαλώνει το μωρό. Αν η τρύπα στη θηλή

Η αλλαγή του γάλακτος που χορηγείται είναι μια

είναι πολύ μικρή, το μωρό δεν θα παίρνει αρ-

συνήθης πρακτική, συνήθως βασισμένη στη μη αποδε-

κετό γάλα και ίσως να κουράζεται, ενώ αν είναι

δειγμένη υπόθεση ότι κάποιες φόρμουλες επιτείνουν

πολύ μεγάλη, το γάλα θα κατεβαίνει πολύ γρή-

το φαινόμενο σε σχέση με άλλες. Επίσης από τα μέ-

16

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

γορα. Καλό είναι η ροή του γάλακτος να ελέγ-

μπιμπερό και τις θηλές δημιουργούνται άλατα.

χεται.

Μπορείτε να περιορίσετε τη δημιουργία αλά-

● Βούρτσα καθαρισμού. Το μεγαλύτερο μέγεθος

των, αν ρίξετε λίγες σταγόνες λεμόνι στο νερό

χρησιμεύει για τον καθαρισμό του εσωτερικού

που βράζει. Τα άλατα απομακρύνονται από τον

του μπιμπερό και το μικρότερο για τον καθαρι-

εξοπλισμό με τη βούρτσα καθαρισμού ή τρίβο-

σμό των θηλών.

ντάς τα με χοντρό αλάτι.

● Εξοπλισμός για την αποστείρωση.

● Αν απομακρύνετε τον εξοπλισμό μέσα από το

δοχείο αποστείρωσης πριν τον χρειαστείτε, συ-

αποστείρωση

ναρμολογήστε τα μπουκάλια πλήρως και σφρα-

Τα μπιμπερό και οι θηλές, πρέπει να αποστειρώνονται

γίστε τα, ώστε η αποστείρωση στο εσωτερικό

περίπου μέχρι την ηλικία των έξι μηνών, ηλικία που το

του μπιμπερό να διατηρηθεί.

μωρό ξεκινά στερεές τροφές. Με την αποστείρωση του

εξοπλισμού, το πλύσιμο των χεριών και τη διατήρηση

Προετοιμασία γεύματος

των επιφανειών παρασκευής του γάλακτος καθαρών,

Πρακτικές οδηγίες

μειώνεται η πιθανότητα επιμόλυνσης του γάλακτος με

● Η σίτιση με ξένο γάλα συχνά θεωρείται εύκολη

μικρόβια.

διαδικασία από τους γονείς. Είναι όμως σημα-

Πρακτικές οδηγίες

ντικό να γνωρίζουν καλά τις οδηγίες που σχε-

● Μετά το τέλος του κάθε γεύματος και πριν την

τίζονται με την τήρηση των κανόνων υγιεινής,

αποστείρωση καθαρίστε, όσο πιο σύντομα γίνε-

την παρασκευή του γάλακτος και τον τρόπο σί-

ται, τα μπουκάλια και τις θηλές με ζεστό νερό

τισης.

και σαπούνι, χρησιμοποιώντας τη βούρτσα και

● Οι μητέρες/γονείς είναι καλό να συζητούν και

ξεπλύνετε με τρεχούμενο νερό.

να λύνουν τις απορίες τους, να ζητούν πληροφο-

● Στη συνέχεια αποστειρώστε τα σκεύη. Η απο-

ρίες σχετικά με τα διάφορα προϊόντα και να ζη-

στείρωση μπορεί να γίνει με διάφορους τρό-

τούν τη γνώμη του γιατρού τους πριν αποφασί-

πους. Με ειδικές ηλεκτρικές συσκευές που χρη-

σουν να αλλάξουν το γάλα που χρησιμοποιούν.

σιμοποιούν ατμό, με τη μέθοδο του βρασμού, με

● Το γάλα σε σκόνη δεν είναι ένα αποστειρωμέ-

την ειδική συσκευή αποστείρωσης σε φούρνο

νο προϊόν. Μπορεί να περιέχει παθογόνα μι-

μικροκυμάτων. Όποια μέθοδο και να χρησιμο-

κρόβια που σπάνια μπορεί να προκαλέσουν

ποιήσετε, είναι σημαντικό να ακολουθείτε σω-

σοβαρή νόσο (E.sakazakii), ιδιαίτερα σε πρόω-

στά τις οδηγίες του κατασκευαστή. Κάθε σκεύ-

ρα, ελλιποβαρή νεογνά ή νεογνά σε ανοσοκα-

ος που δεν θα χρησιμοποιηθεί μέσα σε 24 ώρες,

ταστολή. Η σωστή προετοιμασία και φύλαξη

χρειάζεται να αποστειρωθεί ξανά πριν χρησιμο-

όταν χρησιμοποιείται τροποποιημένο γάλα σε

ποιηθεί.

σκόνη μειώνει την πιθανότητα επιμόλυνσης.

● Οι συσκευές αποστείρωσης (επειδή είναι απα-

Το τροποποιημένο γάλα σε σκόνη δεν πρέπει

ραίτητες για μικρό χρονικό διάστημα) συχνά

να παρασκευάζεται σε θερμοκρασία νερού μι-

δανείζονται και χρησιμοποιούνται διαδοχικά

κρότερη των 70οC (για την εξουδετέρωση του

από περισσότερες οικογένειες. Είναι σημαντικό

E.sakazakii) και μετά την παρασκευή του θα

να συνοδεύονται πάντα από τις οδηγίες χρήσης

πρέπει να καταναλώνεται αμέσως ή να φυλάσ-

του κατασκευαστή.

σεται στο ψυγείο(<5οC).

● Αν χρησιμοποιείτε το βρασμό ως μέθοδο απο-

● Η μητέρα ή όποιο άλλο άτομο φτιάχνει το γάλα,

στείρωσης, βάλτε όλα τα εξαρτήματα σε κατσα-

θα πρέπει να έχει διαβάσει τις οδηγίες που

ρόλα με καπάκι. Να είστε σίγουροι ότι δεν έχει

υπάρχουν στο κουτί και αφορούν τον τρόπο πα-

παγιδευτεί αέρας στα μπουκάλια ή στις θηλές

ρασκευής και αποθήκευσης του προϊόντος.

όταν τα τοποθετείτε στο νερό. Βράστε για του-

● Πριν ξεκινήσετε την προετοιμασία, καθαρίστε

λάχιστον 10 λεπτά (από τη στιγμή που αρχίζει

καλά τις επιφάνειες που θα χρησιμοποιήσετε.

να βράζει το νερό) και διατηρήστε το καπάκι

● Πλύνετε καλά τα χέρια σας με σαπούνι και νερό

της κατσαρόλας κλειστό μέχρι να χρειαστείτε

και στεγνώστε με καθαρό πανί.

τον εξοπλισμό.

● Τα μπουκάλια και οι θηλές πρέπει να είναι σχο-

● Οι θηλές χρειάζονται βρασμό για 3 λεπτά. Με

λαστικά καθαρά ή/και αποστειρωμένα.

τον επαναλαμβανόμενο βρασμό όμως, οι θηλές

● Βράστε φρέσκο νερό για 10΄και αφήστε το να

συχνά γίνονται κολλώδεις και χρειάζονται συ-

κρυώσει ώστε να γίνει χλιαρό. Μην χρησιμο-

χνότερα αλλαγή. Επίσης με τον βρασμό, στα

17

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

ποιείτε απιονισμένο (τεχνητά αποσκληρυμένο)

● Πρέπει να απορρίψετε έτοιμο γάλα που δεν κα-

νερό ή νερό ξαναβρασμένο. Το εμφιαλωμένο

ταναλώθηκε και έχει μείνει σε θερμοκρασία δω-

νερό* πρέπει, επίσης να βράσει.

ματίου για περισσότερο από δύο ώρες.

* Το εμφιαλωμένο νερό δεν είναι πάντα η πιο υγιεινή επι-

● Πρέπει να απορρίψετε έτοιμο γάλα που έχει

λογή σε σχέση με το νερό της βρύσης και δεν είναι αποστει-

χρησιμοποιηθεί, αλλά έχετε φυλάξει στο ψυ-

ρωμένο. Στην πραγματικότητα, μερικά μεταλλικά νερά, δεν

γείο, αν έχουν περάσει 24 ώρες.

είναι κατάλληλα για τα βρέφη εξαιτίας της σύστασης τους σε

● Σε καμιά περίπτωση δεν προστίθενται στο γάλα

ιχνοστοιχεία και μέταλλα. Παρόλα αυτά, αν δεν είστε σίγου-

ροι για την καταλληλότητα του νερού του δικτύου, μπορείτε

ζάχαρη, δημητριακά ή μέλι.

να το χρησιμοποιήσετε. Να θυμάστε όμως ότι κάθε νερό που

Η διαδικασία του γεύματος

αναγράφει στην ετικέτα «φυσικό μεταλλικό νερό», μπορεί

να περιέχει αυξημένη συγκέντρωση νατρίου σε σχέση με το

Πρακτικές οδηγίες

νερό της βρύσης. Αν χρησιμοποιείτε εμφιαλωμένο νερό για

τα βρέφη κάτω των 6 μηνών, θα πρέπει να το βράζετε και να

● Σε υγιή βρέφη το γεύμα προσφέρεται όταν το

το κρυώνετε όπως και το νερό του δικτύου.

μωρό πεινάει, και όχι με βάση καθορισμένο πρό-

● Βάζετε πάντα πρώτα το νερό στο μπουκάλι και

γραμμα. Τα βρέφη που ταΐζονται με πρόγραμμα

ελέγχετε αν η στάθμη του νερού είναι η επιθυ-

έχουν μεγάλη πιθανότητα να πάρουν περισσό-

μητή.

τερο ή λιγότερο γάλα από όσο χρειάζονται.

● Γεμίστε τη μεζούρα με τη σκόνη του γάλατος

● Τα μωρά όταν πεινούν το δείχνουν με τον τρόπο

και αφαιρέστε την επιπλέον ποσότητα με την

τους. Αρχίζουν να είναι ανήσυχα, στρίβουν το

επίπεδη άκρη ενός καθαρού μαχαιριού. Μην

κεφαλάκι, ανοιγοκλείνουν το στόμα πλαταγίζο-

παραγεμίζετε τη μεζούρα. Είναι σημαντικό να

ντας τη γλώσσα, κάνουν θηλαστικές κινήσεις,

χρησιμοποιείτε τη μεζούρα που υπάρχει στη συ-

πλησιάζουν τα χέρια τους στο στόμα, μπορεί να

σκευασία.

ανοίξουν τα μάτια τους και κάποια στιγμή κλαί-

νε. Η τροφή είναι καλό να προσφερθεί όταν τα

● Προσθέστε στο νερό ακριβώς όσες μεζούρες

μωρά εμφανίζουν τα πρώτα σημάδια πείνας.

συνιστώνται για να φτιάξετε την επιθυμητή πο-

Αλλιώς, εκνευρίζονται και η σίτιση δυσκολεύει.

σότητα γάλατος. Αν χρησιμοποιήσετε περισσό-

Αντίθετα, όταν το μωρό χορτάσει θα αφήσει τη

τερη σκόνη, μπορεί να προκαλέσετε δυσκοιλιό-

θηλή, θα στρέψει το κεφάλι και μπορεί να το

τητα και σοβαρή αφυδάτωση στο μωρό σας. Αν

πάρει ο ύπνος.

πάλι χρησιμοποιήσετε λιγότερη, το μωρό σας

δεν θα πάρει τα απαραίτητα θρεπτικά συστατι-

● Αν κάποιο μωρό που τρέφεται μόνο με γάλα,

κά που χρειάζεται για να μεγαλώσει.

κοιμάται γρήγορα πριν τελειώσει το γάλα του ή

δεν ξυπνάει εύκολα κάθε 2-3 ώρες ή είναι ιδιαί-

● Κρατώντας τη θηλή από τη φαρδιά άκρη, περά-

τερα ήσυχο και δεν δείχνει σημάδια πείνας θα

στε τη στο δακτύλιο και βιδώστε τη στο μπου-

πρέπει να του προσφέρεται γάλα τουλάχιστον

κάλι. Καλύψτε με το καπάκι και ανακινήστε

κάθε 4 ώρες για να εξασφαλιστεί η πρόσληψη

καλά, μέχρι να διαλυθεί η σκόνη.

των απαραίτητων θρεπτικών συστατικών. Συ-

● Πριν δώσετε το γάλα στο μωρό σας, δοκιμάστε

ζητήστε το με τον/την παιδίατρο σας για να

τη θερμοκρασία ρίχνοντας λίγο γάλα στο εσω-

εκτιμήσει την κατάσταση.

τερικό του καρπού σας. Θα πρέπει να το αισθά-

● Συνήθως τα νεογνά, ειδικά το πρώτο διάστημα,

νεστε ελαφρά ζεστό, όχι καυτό.

μπορεί να χρειάζονται λίγο περισσότερο χρόνο

● Αν είναι ζεστό, για να το κρυώσετε, κρατήστε

στη διάρκεια των γευμάτων. Πίνουν λίγο γάλα,

το μπουκάλι με το καπάκι να καλύπτει τη θηλή,

σταματάνε, τα παίρνει ο ύπνος και ξυπνάνε για

κάτω από κρύο τρεχούμενο νερό.

να πιούν κι άλλο. Χρειάζεται να έχετε υπομονή.

● Αν πάλι έγινε κρύο το γάλα και δεν αρέσει στο

Να θυμάστε ότι τα γεύματα είναι μια ευκαιρία

μωρό σας, μπορείτε να το ζεστάνετε λιγάκι, βά-

για να έρθετε κοντά με το μωρό σας και να αρ-

ζοντας το μπουκάλι όρθιο σε ζεστό νερό (μπαιν

χίσετε να το καταλαβαίνετε.

μαρί), προσέχοντας ο δακτύλιος του μπιμπερό

● Μην πιέζετε το μωρό να τελειώσει το μπουκάλι.

να είναι πάνω από το χείλος του νερού.

Μπορεί να του φτάνει αυτό που έφαγε, ή απλά

● Μην ζεσταίνετε το γάλα στο φούρνο μικροκυ-

να θέλει να ξεκουραστεί.

μάτων. Εξωτερικά το μπουκάλι μπορεί να φαί-

● Φτιάξτε καινούριο γάλα κάθε φορά που θέλετε

νεται κρύο, ενώ το γάλα μέσα να είναι καυτό

να ταΐσετε το μωρό σας και πετάξτε αυτό που

και να κάψει το μωρό σας. Γι’ αυτό να θυμάστε

σας είχε περισσέψει αν έχουν περάσει δύο ώρες

πάντα να δοκιμάζετε τη θερμοκρασία.

από το τελευταίο γεύμα.

18

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

● Τις πρώτες 2-3 μέρες μετά τον τοκετό, τα μωρά

ρυάκι. Ο δακτύλιος του μπιμπερό θα πρέπει να

πίνουν μικρές ποσότητες γάλακτος, 30-60 ml

μην είναι υπερβολικά βιδωμένος για να μην κα-

σε κάθε γεύμα. Στη συνέχεια, η ποσότητα αυ-

ταργείται η είσοδος αέρα στο μπιμπερό, που θα

ξάνει, 60-90 ml κάθε 3 με 4 ώρες. Τον πρώτο

προκαλέσει την επιπέδωση της θηλής.

καιρό το μωρό χρειάζεται πολύ φαγητό για την

● Σε όλη τη διάρκεια του γεύματος το μωρό πρέ-

ανάπτυξή του. Αν το μωρό σας κοιμάται για πε-

πει να έχει οπτική επαφή με τον ενήλικα που το

ρισσότερο από 4-5 ώρες ανάμεσα στα γεύματα,

ταΐζει στην αγκαλιά του, ώστε να προαχθεί ο δε-

ξυπνήστε το για να φάει.

σμός μεταξύ τους.

● Μετά τον πρώτο μήνα, το μωρό είναι πολύ πι-

● Τα μεγαλύτερα μωρά προτιμούν τα ίδια να κρα-

θανό να τρώει κάθε τέσσερις ώρες γύρω στα

τούν το μπιμπερό όταν τρώνε στην αγκαλιά του

90-120 ml και στους 6 μήνες, 180-240 ml 4 με 5

ενήλικα ή όταν είναι καθισμένα. Δεν πρέπει να

φορές τη μέρα.

είναι ποτέ μόνα τους.

● Τα περισσότερα μωρά σταδιακά αποκτούν μια

● Μπορείτε στη διάρκεια και στο τέλος του γεύ-

ρουτίνα στο φαγητό. Η συχνότητα και η πο-

ματος, να βάλετε το μωρό στον ώμο σας και να

σότητα του γάλατος που τρώνε, ποικίλλει από

το τρίψετε ή να το χτυπήσετε απαλά στην πλά-

μωρό σε μωρό και εξαρτάται από την ηλικία

τη για να ρευτεί, για μερικά λεπτά, και χωρίς

του, το βάρος του, τη δραστηριότητα του, τον

να επιμένετε υπερβολικά. Τα μωρά δεν είναι

μεταβολισμό του, και φυσικά αν θηλάζει και

απαραίτητο να ρεύονται ή ρεύονται σε στιγμές

τρώει και συμπλήρωμα.

άσχετες με το γεύμα ή στην έναρξη του επόμε-

● Αν σας προβληματίζει η ποσότητα του γάλακτος

νου γεύματος.

που τρώει το μωρό σας, είτε σας φαίνεται μεγά-

● Δεν αφήνουμε ποτέ τα μωρά μόνα τους, ξαπλω-

λη, είτε μικρή, συζητήστε το με τον παιδίατρο

μένα σε μαξιλάρι ή καθισμένα την ώρα του γεύ-

που το παρακολουθεί.

ματος, μπορεί να πνιγούν.

● Η ποσότητα του γάλατος που ετοιμάζεται, θα

● Στο πρώτο εξάμηνο ζωής, τα υγιή μωρά δεν χρει-

πρέπει να αυξηθεί, αν το γάλα καταναλώνεται

άζονται επιπλέον υγρά, αν το γάλα τους παρα-

πλήρως και σε κάθε γεύμα από το μωρό, και το

σκευάζεται σωστά. Παρόλα αυτά, σε υψηλές θερ-

επόμενο γεύμα δίνεται νωρίτερα.

μοκρασίες περιβάλλοντος, τα μωρά χάνουν υγρά

● Τα μωρά που λαμβάνουν ικανοποιητική ποσό-

γρήγορα και μπορεί να χρειαστεί να τους προ-

τητα γάλατος, έχουν περίπου 6-8 βρεγμένες

σφέρετε νερό σε θερμοκρασία περιβάλλοντος,

πάνες την ημέρα. Ο αριθμός των κενώσεων ποι-

που προηγουμένως θα πρέπει να έχει βράσει.

κίλλει, συνήθως είναι καθημερινές, αλλά μπορεί

κάποιες μέρες να μην έχει καμία κένωση.

Φαγητό εκτός σπιτιού

● Αντικειμενικό μέτρο της επάρκειας της ποσότη-

Πρακτικές οδηγίες

τας του γάλατος που παίρνει το παιδί, αποτελεί

● Ο πιο ασφαλής τρόπος είναι να έχετε μαζί σας

το ζύγισμα. Αν το μωρό παίρνει βάρος φυσιολο-

ένα μικρό καθαρό στεγνό δοχείο για τη μετα-

γικά, όλα πάνε καλά.

φορά της ποσότητας της σκόνης γάλακτος που

● Κατά την διάρκεια του γεύματος, πρέπει να κά-

χρειάζεστε, ένα θερμός με βρασμένο ζεστό νερό

θεστε άνετα κρατώντας το μωρό, σε ημι-καθι-

και ένα άδειο αποστειρωμένο μπιμπερό.

στή θέση (ποτέ ξαπλωμένο).

● Φτιάξτε γάλα όταν το χρειαστείτε. Το νερό πρέ-

● Η θηλή την ώρα του γεύματος πρέπει να είναι

πει να είναι ακόμη χλιαρό όταν το χρησιμοποι-

πάντα γεμάτη με γάλα, αλλιώς το μωρό θα κα-

ήσετε. Θυμηθείτε να κρυώσετε το μπουκάλι σε

ταπίνει αέρα. Αν η θηλή γίνει επίπεδη στη διάρ-

τρεχούμενο κρύο νερό πριν το δώσετε στο μωρό

κεια του γεύματος, τραβήξτε τη απαλά από το

σας. Δοκιμάστε τη θερμοκρασία στο εσωτερικό

στόμα του μωρού για να φύγει το κενό αέρα. Αν

του καρπού σας.

η θηλή μπλοκαριστεί (φράξει), αντικαταστήστε

● Αν χρειάζεται για οποιονδήποτε λόγο να με-

τη με άλλη αποστειρωμένη.

ταφέρετε έτοιμο γάλα, ετοιμάστε το στο σπίτι

● Η θηλή πρέπει να έχει το σωστό μέγεθος και το

και κρυώστε το στο ψυγείο για τουλάχιστον μια

γάλα πρέπει να ρέει εύκολα από τη θηλή την

ώρα.

ώρα του γεύματος. Δοκιμάστε τη ροή κρατώντας

● Στην συνέχεια, τοποθετήστε το σε μια τσάντα

το μπιμπερό ανάποδα στο νεροχύτη. Το γάλα θα

«ψυγείο» με παγοκύστη και χρησιμοποιήστε

πρέπει να πέφτει σε σταγόνες που διαδέχονται

το, μέσα στις επόμενες 4 ώρες.

γρήγορα η μία την άλλη και όχι σαν συνεχές

19

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

● Αν στο μεταξύ φτάσετε στον προορισμό σας,

Πρακτικές οδηγίες

βγάλτε το από την τσάντα και φυλάξτε το στο

● Συνήθως τα μωρά που θηλάζουν δεν έχουν δυ-

ψυγείο για 24 ώρες το περισσότερο.

σκοιλιότητα. Εμφάνιση δυσκοιλιότητας σε ένα

● Όταν είναι η ώρα να ταΐσετε, ζεστάνετε το γάλα

μωρό που θηλάζει αποκλειστικά, μπορεί να ση-

ώστε να φτάσει στην επιθυμητή θερμοκρασία,

μαίνει ότι δεν παίρνει αρκετή ποσότητα γάλα-

δοκιμάζοντας στο εσωτερικό του καρπού.

κτος και ότι πρέπει να θηλάζει συχνότερα.

● Είναι πάντα πιο ασφαλές να ετοιμάζετε και-

● Αρκετά βρέφη «σφίγγονται», το πρόσωπο τους

νούριο γάλα. Αν κάτι τέτοιο είναι αδύνατο, το

κοκκινίζει και είναι σε ένταση όταν έχουν κένω-

έτοιμο γάλα δεν πρέπει να αποθηκεύεται στο

ση. Αν η κένωση είναι μαλακή, δεν είναι σημείο

ψυγείο για περισσότερο από 24 ώρες.

δυσκοιλιότητας.

● Αν η γενική κατάσταση του μωρού είναι καλή,

Ειδικά προβλήματα

είναι ήρεμο και τρώει μάλλον δεν συμβαίνει

αναγωγές (γουλίτσες)

κάτι σοβαρό.

Τα περισσότερα μωρά βγάζουν λιγότερο ή περισσό-

● Παρατηρήστε αν το μωρό έχει αέρια από το έντε-

τερο γάλα στη διάρκεια των γευμάτων ή λίγο μετά,

ρο. Είναι δείγμα καλής λειτουργίας του εντέρου.

ιδιαίτερα στο ρέψιμο. Είναι οι γνωστές γουλίτσες ή

● Παρατηρήστε την πάνα του μωρού για ασυνή-

αναγωγές.

θιστα ευρήματα π.χ. αίμα, βλέννες.

Οφείλονται στο φαινόμενο της γαστροοισοφαγικής

● Σε κάποιες περιπτώσεις μια σκληρή κένωση

παλινδρόμησης. Στην ουσία πρόκειται για ανωριμότη-

μπορεί να τραυματίσει την περιοχή του πρω-

τα του σφιγκτήρα του οισοφάγου που εμποδίζει την

κτού και να εμφανιστεί ένα σχίσιμο (ραγάδα)

παλινδρόμηση του περιεχομένου του στομάχου προς

που τσούζει και πονάει στις επόμενες κενώσεις.

τη στοματική κοιλότητα. Πρόκειται για πολύ συχνή

Το βρέφος προσπαθεί ενστικτωδώς να συγκρα-

κατάσταση που βελτιώνεται καθώς το βρέφος μεγα-

τήσει την κένωση για να μην πονέσει με απο-

λώνει (4-6 μηνών) και συνήθως δεν χρειάζεται ειδική

τέλεσμα τα κόπρανα να αφυδατώνονται και να

αντιμετώπιση. Παρόλα αυτά, όταν συμβαίνει προκα-

εμφανίζεται δυσκοιλιότητα.

λεί στους γονείς αναστάτωση και στενοχώρια.

● Προσθέστε στο νερό ακριβώς όσες μεζούρες

Σε μερικές περιπτώσεις οι αναγωγές είναι αρκετά

συνιστώνται για να φτιάξετε την επιθυμητή

σημαντικές σε ποσότητα με αποτέλεσμα μειωμένη

ποσότητα γάλατος. Σε καμιά περίπτωση μην

πρόσληψη βάρους και σημαντική ανησυχία στο βρέ-

χρησιμοποιήσετε περισσότερη ποσότητα σκό-

φος.

νης, μπορεί να προκαλέσετε δυσκοιλιότητα στο

μωρό ή ανάγκη για περισσότερα υγρά.

Πρακτικές οδηγίες

● Μερικές φορές βοηθάει η επιπλέον χορήγηση

● Χρησιμοποιήστε ποδιά/σαλιάρα στη διάρκεια

υγρών (νερό, χαμομήλι).

του γεύματος και μια πετσέτα ή χαρτί για να

● Μερικά γάλατα σε κάποια μωρά προκαλούν

σκουπίσετε γρήγορα τις γουλίτσες.

δυσκοιλιότητα. Αν αλλάξετε τη μάρκα, η κατά-

● Αν η τρύπα της θηλής είναι πολύ μεγάλη, το

σταση μπορεί να βελτιωθεί. Συζητήστε το με το

μωρό καταπίνει γρήγορα πολύ γάλα που μπορεί

γιατρό σας.

να του προκαλέσει αδιαθεσία.

● Η δυσκοιλιότητα μπορεί να είναι ένδειξη δυσα-

● Αν το μωρό βγάζει αρκετό γάλα, μπορεί να πει-

νεξίας στη φόρμουλα. Συζητήστε το με το για-

νάσει νωρίτερα. Μην το πιέσετε να πιει περισ-

τρό σας.

σότερο από αυτό που επιθυμεί. Θυμηθείτε ότι

● Αν το μωρό σας είναι μικρότερο των 8 εβδομά-

κάθε μωρό είναι διαφορετικό. Μερικά προτι-

δων και δεν έχει κάνει κακά του για μερικές μέ-

μούν να τρώνε λιγότερο και πιο συχνά.

ρες, επικοινωνήστε με το γιατρό σας.

● Αν οι αναγωγές είναι αρκετά σημαντικές σε πο-

σότητα με αποτέλεσμα μειωμένη πρόσληψη βά-

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

ρους, ενώ το μωρό είναι ανήσυχο, συζητήστε το

1) Infant and young child feeding. Model Chapter for

με τον/την παιδίατρο.

textbooks for medical students and allied health

professionals, World Health Organization 2009.

Δυσκοιλιότητα

2) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

3) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

Κάποια βρέφη μπορεί να εμφανίσουν γνήσια δυσκοι-

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

λιότητα που σημαίνει κενώσεις αφυδατωμένες, σκλη-

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

ρής υφής, οι οποίες προκαλούν πόνο και ανησυχία.

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

20

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

4) Your Guide to Breastfeeding, U.S. Department of

6ου μήνα ζωής. Σε αυτό το χρονικό διάστημα, τα πε-

Health and Human Services, Office on Women’s Health,

ρισσότερα βρέφη αρχίζουν να δείχνουν ενδιαφέρον

January 2011.

για τις στερεές τροφές (κίνηση του σώματος προς τα

5) Raising Children Network (Australia). Bottle-feeding

babies: giving the bottle. Διαθέσιμο στο: www.

εμπρός και άνοιγμα του στόματος), είναι ικανά να κι-

raisingchildren.net.au/articles/how_to_bottle-feed.

νούν το φαγητό από το μπροστινό μέρος της γλώσσας

html/context/203

προς τα πίσω, να εκτελούν μασητικές κινήσεις και να

6) Raising Children Network (Australia). Infant

καταπίνουν μη υδαρές τροφές. Επίσης, μεταξύ 5ου και

formula preparation: in pictures. Διαθέσιμο στο:

www.raisingchildren.net.au/articles/pip_formula_

6ου μήνα ζωής, η ικανότητα πέψης και απορρόφησης

preparation.html/context/203

πρωτεϊνών, λιπών και υδατανθράκων είναι πιο ώριμη

7) American Academy of Pediatrics. Amount and

και οι νεφροί μπορούν να ανταποκριθούν καλύτερα σε

Schedule of Formula Feedings. Διαθέσιμο στο: www.

ωσμωτικά φορτία.

healthychildren.org/English/ages-stages/baby/feeding-

nutrition/Pages/Amount-and- Schedule-of-Formula-

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προτείνει την

Feedings.aspx

εισαγωγή των στερεών τροφών στη διατροφή του

8) American Academy of Pediatrics. Bottle Feeding Basics.

βρέφους μετά τους 6 πρώτους μήνες ζωής, ενώ η Αμε-

Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/ages-

ρικανική Ακαδημία Παιδιατρικής προτείνει την εισα-

stages/baby/feeding-nutrition/Pages/Bottle-Feeding-

How-It%27s-Done.aspx

γωγή τους μετά τους 4 με 6 μήνες ζωής. Η Ευρωπαϊκή

9) Raising Children Network (Australia). Gastro-

Εταιρεία Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας, Ηπατολο-

oesophageal reflux. Διαθέσιμο στο: www.

γίας και Διατροφής (ESPGHAN), αν και προτείνει σαν

raisingchildren.net.au/articles/reflux.html

επιθυμητό στόχο τον αποκλειστικό μητρικό θηλασμό

10) Raising Children Network (Australia). Poos and wees.

για τους πρώτους 6 μήνες ζωής, συνιστά την εισαγωγή

Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/articles/

poos_and_wees_what_to_expect.html

των στερεών τροφών μεταξύ 17ης και 26ης εβδομάδας

11) O’Connor NR. Infant formula. Am.Fam.Physician. 2009

ζωής, και αφού πρώτα εκτιμηθεί η αναπτυξιακή ικα-

Apr 1;79(7):565-70.

νότητα και ετοιμότητα του βρέφους.

12) World Health Organization, 2007. How to prepare

Η εισαγωγή των στερεών τροφών στη διατροφή

powdered infant formula in care settings. Διαθέσιμο

στο: www.who.int/foodsafety/publications/micro/

του βρέφους πριν την ηλικία των 4 μηνών αυξάνει

PIF_Care_en.pdf

τον κίνδυνο εμφάνισης αλλεργίας (έκζεμα), μπορεί

να προκαλέσει εισρόφηση λόγω νευρομυϊκής ανωρι-

Εισαγωγή στερεών και άλλων

μότητας του στοματοφάρυγγα, ενώ μερικές μελέτες

τροφών στη διατροφή του βρέφους

έχουν δείξει και αύξηση του κινδύνου για εμφάνιση

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και η Αμερικανι-

παχυσαρκίας στη μετέπειτα ζωή. Επίσης, η εισαγωγή

κή Ακαδημία Παιδιατρικής συνιστούν αποκλειστικό

γλουτένης στο διαιτολόγιο του βρέφους σε πολύ μικρή

μητρικό θηλασμό για τους πρώτους 6 μήνες ζωής. Σε

ηλικία (<3 μηνών) έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίν-

αυτό το χρονικό διάστημα, η σίτιση μόνο με γάλα αρ-

δυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 1 και κοιλιοκάκης.

κεί για τη φυσιολογική σωματική ανάπτυξη των βρε-

Σειρά εισαγωγής των στερεών τροφών

φών. Μετά την ηλικία των 6 μηνών, συμπληρωματι-

κές (στερεές) τροφές χρειάζεται να προστεθούν στη

Το είδος και η σειρά με την οποία προσφέρονται οι

διατροφή του βρέφους για να καλύψουν τις ανάγκες

στερεές τροφές στο βρέφος επηρεάζονται από την

του σε θερμίδες, πρωτεΐνες, σίδηρο, ιχνοστοιχεία και

κουλτούρα, την παράδοση αλλά και τις προτιμήσεις

βιταμίνες.

της εκάστοτε οικογένειας. Αυστηρή σύσταση για επι-

λογή συγκεκριμένης τροφής ως πρώτη ή για τη σει-

Χρόνος εισαγωγής των στερεών τροφών

ρά χορήγησης των στερεών τροφών, δεν υπάρχει. Η

Το χρονικό διάστημα εισαγωγής των στερεών τροφών

Επιτροπή για τη Διατροφή της Αμερικανικής Ακαδη-

στη διατροφή του βρέφους εξαρτάται όχι μόνο από

μίας Παιδιατρικής προτείνει τα δημητριακά (σιτηρά)

την ηλικία, αλλά και από και την ανάπτυξη του βρέ-

για βρέφη και το κρέας ως πρώτες επιλογές, λόγω

φους.

της υψηλής περιεκτικότητάς τους σε σίδηρο. Στη συ-

νέχεια, στο διαιτολόγιο του βρέφους μπορεί να προ-

Τα περισσότερα βρέφη είναι έτοιμα να ξεκινήσουν

στεθούν φρούτα και λαχανικά. Αφού οι μεμονωμένες

στερεές τροφές όταν μπορούν να κάθονται με υπο-

τροφές γίνουν καλά αποδεκτές από το βρέφος, μπο-

στήριξη, να στηρίζουν καλά το κεφάλι και τον αυχένα

ρεί να προσφερθεί συνδυασμός αυτών (π.χ. κρέας και

και να μην σπρώχνουν το φαγητό έξω από το στόμα

λαχανικά). Από τα δημητριακά, το ρύζι παραδοσιακά

με τη γλώσσα τους (κατάργηση του αντανακλαστικού

προσφέρεται πρώτο επειδή σπάνια προκαλεί αλλερ-

προβολής της γλώσσας, tongue extrusion reflex). Τα

γία, γίνεται καλά ανεκτό και είναι ευρέως διαθέσιμο.

παραπάνω επιτυγχάνονται συνήθως μεταξύ 5ου και

21

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

χρόνος χορήγησης γλουτένης

πνιγμονής είναι μεγάλος.

Η γλουτένη είναι πρωτεΐνη που βρίσκεται σε δημη-

● Στα βρέφη που ξεκινούν στερεές τροφές προ-

τριακά όπως το σιτάρι, το κριθάρι και η σίκαλη. Η

σφέρεται και νερό με κύπελλο.

υπερευαισθησία στη γλουτένη, σε άτομα με γενετική

● Τα βρέφη μπορούν να πίνουν χυμό φρούτων

προδιάθεση, μπορεί να προκαλέσει αυτοάνοση εντε-

από την ηλικία των 6 μηνών, με κύπελλο. Ο χυ-

ροπάθεια, τη γνωστή ως κοιλιοκάκη. Η Ευρωπαϊκή

μός να προσφέρεται στα γεύματα ή τα σνακ, όχι

Εταιρεία Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας, Ηπατολο-

κατά τη διάρκεια της νύχτας και να μην ξεπερ-

γίας και Διατροφής, προτείνει τη χορήγηση γλουτένης

νάει σε ποσότητα τα 120-180 ml/μέρα. Κατανά-

όχι νωρίτερα από τον 4ο μήνα και όχι αργότερα από

λωση μεγαλύτερων ποσοτήτων χυμού έχει συ-

τον 7ο μήνα ζωής. Προτείνεται η χορήγησή της αρχικά

σχετιστεί με παχυσαρκία καθώς και εμφάνιση

σε μικρές ποσότητες και κατά το διάστημα που το βρέ-

διάρροιας και τερηδόνας. Χορήγηση χυμών και

φος θηλάζει ακόμα.

ποτών με ανθρακικό απαγορεύεται.

Παρακάτω αναφέρονται σημαντικοί γενικοί κανό-

● Να αποφεύγεται η χορήγηση μελιού, μέχρι την

νες που θα πρέπει να συζητά με τους γονείς ο παιδί-

ηλικία του 1 έτους, εξαιτίας του κινδύνου βρεφι-

ατρος σχετικά με την εισαγωγή των στερεών τροφών

κής αλλαντίασης.

στη διατροφή του βρέφους:

● Να αποφεύγεται η χορήγηση γάλακτος αγελά-

● Αρχικά, μεμονωμένες στερεές τροφές προσφέ-

δας (μη τροποποιημένο) πριν την ηλικία του 1

ρονται πολτοποιημένες (αλεσμένες) και χωρι-

έτους. Το γάλα αγελάδας έχει μικρή περιεκτικό-

στά, με διαφορά 3-5 ημερών, προκειμένου να

τητα σε σίδηρο και αυξάνει το νεφρικό φορτίο,

εκτιμηθεί η αποδοχή τους από το βρέφος και να

σε σχέση με το τροποποιημένο γάλα αγελάδας

παρατηρηθούν τυχόν ανεπιθύμητες αντιδρά-

της βρεφικής ηλικίας. Η Ευρωπαϊκή Εταιρεία

σεις. Αντιδράσεις όπως εξάνθημα, έμετοι, διάρ-

Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας, Ηπατολο-

ροια, βήχας, συριγμός (σφύριγμα) ή δυσκολία

γίας και Διατροφής, επιτρέπει τη χορήγηση

στην αναπνοή, μετά την εισαγωγή μιας νέας

μικρών ποσοτήτων γάλακτος αγελάδας στο 2ο

τροφής στο βρέφος, πρέπει να αναφέρονται

εξάμηνο ζωής, αλλά όχι τη χρήση του ως κύριο

άμεσα στον παιδίατρο.

γάλα σε αυτή την ηλικία.

● Οι στερεές τροφές προσφέρονται με κουτάλι,

● Γαλακτοκομικά προϊόντα χαμηλά σε λιπαρά δεν

και όχι μέσα σε μπιμπερό. Η χρήση κουταλιού

συνιστώνται κάτω του έτους.

βοηθά στη νευρομυϊκή ωρίμανση της μάσησης

● Τα πρόωρα βρέφη είναι έτοιμα για εισαγωγή

και της κατάποσης.

στερεών τροφών σε διαφορετικό χρόνο από τα

● Η μετάβαση από το τελείως αλεσμένο φαγητό,

τελειόμηνα, ο οποίος εξαρτάται από τη σωματι-

στο μέτρια αλεσμένο και από εκεί στο ψιλοκομ-

κή και κυρίως νευρομυϊκή ωρίμανσή τους.

μένο, γίνεται σταδιακά, ώστε τα μωρά να μπο-

Εκτός από τους παραπάνω γενικούς κανόνες, στη

ρούν να ανεχθούν στο στόμα τους μικρά κομμα-

συνέχεια αναφέρονται μερικές σημαντικές οδηγίες/

τάκια τροφής.

συμβουλές προς τους γονείς σχετικά με την εισαγωγή

● Οι στερεές τροφές μπορεί να προσφέρονται αρ-

στερεών τροφών:

χικά 2-3 φορές/μέρα και αργότερα 3-4 φορές

● Το βρέφος μπορεί να συνεχίσει να θηλάζει στο

ημερησίως.

2ο εξάμηνο ζωής. Το γάλα, στο 2ο εξάμηνο ζωής,

● Οι στερεές τροφές δεν πρέπει να περιέχουν

αποτελεί σημαντικό κομμάτι της διατροφής

πρόσθετη ζάχαρη ή αλάτι. Προσθήκη ζάχα-

του βρέφους (ποσότητα 500-700 ml). Καθώς

ρης ή αλατιού δεν κάνει περισσότερο αρεστές

το μωρό τρώει περισσότερα γεύματα στερεών

τις τροφές στο βρέφος, ενώ μπορεί να αυξήσει

τροφών, το γάλα που πίνει θα ελαττώνεται στα-

την προτίμηση του ατόμου σε γλυκές ή αλμυρές

διακά.

γεύσεις, αργότερα στη ζωή του.

● Στην αρχή του γεύματος προσφέρονται στο

● Τα βρέφη δεν πρέπει ποτέ να αφήνονται μόνα

μωρό μερικές κουταλιές από την καινούρια τρο-

τους την ώρα του φαγητού, γιατί υπάρχει κίν-

φή και δίνεται συμπλήρωμα γάλα. Κάθε μέρα

δυνος να πνιγούν. Δεν πρέπει, επίσης, να τρώνε

αυξάνεται η ποσότητα τροφής έως ότου αντικα-

ξαπλωμένα ή όταν βρίσκονται σε κίνηση. Πολύ

τασταθεί ολόκληρο το γεύμα με το φαγητό.

σημαντικό είναι να αποφεύγονται σκληρές,

● Η ποσότητα που τρώνε τα παιδιά στην αρχή δεν

στρογγυλού σχήματος τροφές, (π.χ. ωμά καρό-

είναι τόσο σημαντική, όσο η δοκιμή πολλών δια-

τα, μεγάλα κομμάτια ωμού μήλου, μικρά στρογ-

φορετικών υφών και γεύσεων. Τα βρέφη χρειά-

γυλά φρούτα, όπως σταφύλια) γιατί ο κίνδυνος

22

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

ζονται χρόνο γιατί οι γεύσεις είναι διαφορετικές

φάει το μωρό, το φαγητό θα πρέπει αφού κρυ-

από του γάλακτος και ο τρόπος (κουτάλι) χρει-

ώσει, να μπαίνει στο ψυγείο (στη συντήρηση ή

άζεται προσαρμογή. Πολλές φορές μία τροφή

στην κατάψυξη). Το φαγητό από τη συντήρηση

μπορεί να χορηγηθεί και 15 ή περισσότερες φο-

πρέπει να καταναλωθεί μέσα σε δύο μέρες. Το

ρές πριν γίνει αποδεκτή από το βρέφος.

κατεψυγμένο πρέπει να αποψυχθεί πριν ζεστα-

● Οι γονείς είναι καλό να επιλέξουν οι ώρες των

θεί. Ο πιο ασφαλής τρόπος για αυτό, είναι να

γευμάτων να είναι ήρεμες και χωρίς βιασύνες.

μείνει στη συντήρηση του ψυγείου στη διάρκεια

Η ώρα του φαγητού είναι πάντα μια ευκαιρία

μιας νύχτας ή να χρησιμοποιηθεί η λειτουργία

για επικοινωνία.

απόψυξης του φούρνου μικροκυμάτων.

● Δεν χρειάζεται να πιέζεται το παιδί να φάει ή

● Όταν το φαγητό ζεσταίνεται, θα πρέπει να φτά-

να τελειώσει το φαγητό του. Τα βρέφη δείχνουν

νει σε θερμοκρασία βρασμού. Στη συνέχεια και

ότι χόρτασαν όταν γυρίζουν αλλού το κεφάλι

αφού γίνει χλιαρό, μπορεί να προσφερθεί στο

τους, κρατούν το στόμα τους κλειστό, σπρώ-

μωρό. Ένας τρόπος για να κρυώσετε ένα φαγη-

χνουν μακριά το πιάτο τους ή το ρίχνουν στο

τό, είναι αφού το κλείσετε καλά σε αεροστεγές

πάτωμα, φτύνουν το φαγητό ή το κρατάνε στο

δοχείο, να το βάλετε κάτω από κρύο τρεχούμε-

στόμα τους χωρίς να το καταπίνουν.

νο νερό, ανακινώντας συχνά ώστε να κρυώνει

● Να αποφεύγονται οι έτοιμες παιδικές τροφές

ομοιόμορφα. Στην περίπτωση που χρησιμοποι-

και να προτιμώνται φρέσκα φρούτα και λαχα-

είτε φούρνο μικροκυμάτων, πάντα να ανακα-

νικά καθώς και φαγητά από φρέσκιες πρώτες

τεύετε και να δοκιμάζετε τη θερμοκρασία του,

ύλες που μαγειρεύουν οι ίδιοι οι γονείς.

πριν το δώσετε στο μωρό σας.

● Να αποφεύγεται η σίτιση του βρέφους μπροστά

● Το φαγητό δεν ζεσταίνεται περισσότερο από

στην τηλεόραση.

μία φορά.

● Την ώρα του φαγητού, τα μωρά πρέπει να είναι

● Όλα τα σκεύη να πλένονται με ζεστό νερό και

καθισμένα. Αυτό βοηθά το μωρό να εξερευνήσει

σαπούνι και να ξεπλένονται καλά.

την τροφή και είναι λιγότερο πιθανό να πνιγεί.

● Τα παιδιά είναι καλό να μαθαίνουν από μικρή

Μια ψηλή καρέκλα που υποστηρίζει το κεφάλι

ηλικία, ότι πλένουμε τα χέρια αφού αγγίξουμε

και τα ποδαράκια του είναι χρήσιμη.

ζώα, μετά την τουαλέτα και πριν το φαγητό.

● Τα ρούχα μπορούν να καλύπτονται με σαλιάρες,

● Αποφύγετε τα ωμά αυγά. Περιλαμβάνονται

γιατί ο καινούριος τρόπος ταΐσματος μπορεί να

μίγματα γλυκών που δεν ψήνονται, σπιτικά πα-

προκαλέσει ακαταστασία.

γωτά, μαγιονέζα ή γλυκά που περιέχουν άψητα

● Στην ηλικία των 8-10 μηνών το βρέφος μπορεί

ωμά αυγά. Πάντα να μαγειρεύετε το αυγό μέχρι

να αρχίσει να τρώει αυτόνομα φαγητό στο χέρι.

που ο κρόκος και το ασπράδι να είναι σφιχτά.

Μικρά κομμάτια από μαλακά φρούτα, λαχανι-

● Μην δίνετε στα παιδιά να φάνε ή να πιούν όταν

κά, τυρί, ζυμαρικά και δημητριακά που μαλα-

κάθονται στο γιογιό.

κώνουν στο στόμα είναι κατάλληλες τροφές για

φαγητό στο χέρι.

Εισαγωγή στερεών τροφών σε παιδιά με

αυξημένο κίνδυνο για αλλεργική νόσο

● Κάθε τι που χρησιμοποιείται για το τάισμα του

μωρού θα πρέπει να είναι καθαρό. Είναι πολύ

Παιδιά με αυξημένο κίνδυνο για αλλεργική νόσο θε-

σημαντικό, για την υγεία του μωρού, να τηρού-

ωρούνται αυτά που έχουν πρώτου βαθμού συγγενή

νται οι κανόνες ασφάλειας και υγιεινής στον τρό-

(γονέα ή αδερφό) με ατοπική δερματίτιδα, άσθμα, αλ-

πο παρασκευής και συντήρησης του φαγητού.

λεργική ρινίτιδα ή τροφική αλλεργία.

Το 2003 η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής

κανόνες ασφάλειας και υγιεινής

πρότεινε, με σκοπό την πρόληψη της τροφικής αλλερ-

● Πλύσιμο χεριών και επιφανειών πριν την παρα-

γίας, την καθυστέρηση της εισαγωγής αλλεργιογόνων

σκευή του φαγητού.

τροφών στη διατροφή του παιδιού. Έτσι, πρότεινε

● Το ωμό κρέας θα πρέπει να είναι σκεπασμένο

την εισαγωγή του γάλακτος αγελάδας (μη τροποποι-

και να μην ακουμπά σε άλλα τρόφιμα στο ψυ-

ημένου) μετά το έτος, του αυγού μετά το δεύτερο έτος

γείο.

και των ξηρών καρπών και του ψαριού μετά το τρίτο

● Πλύσιμο και ξεφλούδισμα φρούτων και λαχανι-

έτος ζωής, σε παιδιά αυξημένου κινδύνου για αλλεργι-

κών, όπως καρότα και μήλα.

κή νόσο. Μεταγενέστερες μελέτες, όμως, έδειξαν ότι η

● Αν η ποσότητα φαγητού που παρασκευάζεται

πρώιμη εισαγωγή αλλεργιογόνων τροφών στη διατρο-

κάθε φορά, είναι μεγαλύτερη από αυτή που θα

φή του παιδιού μπορεί να δρα προστατευτικά για την

23

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

εμφάνιση τροφικής αλλεργίας και ότι η καθυστέρηση

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

στο χρόνο εισαγωγής τους δεν προσφέρει προστασία

1) World Health Organization. Complementary feeding.

από την εμφάνιση μετέπειτα αλλεργίας. Έτσι, η Αμε-

Διαθέσιμο στο: www.who.int/nutrition/topics/

complementary_feeding/en

ρικανική Ακαδημία Παιδιατρικής, με νεότερη οδηγία

2) Greer FR, Sicherer SH, Burks AW, American Academy

(2008), προτείνει η εισαγωγή αλλεργιογόνων τροφών

of Pediatrics Committee on Nutrition; American

σε παιδιά αυξημένου κινδύνου να γίνεται χωρίς κα-

Academy of Pediatrics Section on Allergy and

μία διαφορά σε σχέση με τα παιδιά χαμηλού κινδύνου

Immunology. Effects of early nutritional interventions

(μετά τους 4 με 6 μήνες ζωής).

on the development of atopic disease in infants and

children: the role of maternal dietary restriction,

breastfeeding, timing of introduction of complementary

Ειδικές δίαιτες

foods, and hydrolyzed formulas. Pediatrics 2008;

Χορήγηση στο βρέφος διατροφής χωρίς κρέας

121:183-91.

(vegetarian) ή χωρίς ζωικές τροφές (vegan) ή μακροβι-

3) Agostoni C, Decsi T, Fewtrell M, Goulet O, Kolacek S,

Koletzko B, Michaelsen KF, Moreno L, Puntis J, Rigo

οτικής δίαιτας, ενέχει τον κίνδυνο εμφάνισης διατρο-

J, Shamir R, Szajewska H, Turck D, van Goudoever J;

φικής ανεπάρκειας σε θερμίδες αλλά και σε συστατικά

ESPGHAN Committee on Nutrition: Complementary

όπως πρωτεΐνες, βιταμίνη Β

feeding: a commentary by the ESPGHAN Committee on

12 και D, σίδηρο, ασβέστιο

Nutrition. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2008; 46:99-

και ριβοφλαβίνη. Μελέτες σε παιδιά με τέτοιες δίαι-

110.

τες έχουν δείξει αυξημένο κίνδυνο για καθυστέρηση

4) Zeiger RS. Food allergen avoidance in the prevention

στη σωματική αύξηση, μειωμένη μυϊκή μάζα και λίπος

of food allergy in infants and children. Pediatrics 2003;

και επιβράδυνση της ψυχοκινητικής εξέλιξης. Βρέφη

111:1662-71.

που θηλάζουν μητέρες που ακολουθούν χορτοφαγική

5) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

δίαιτα (vegan) και οι οποίες δεν λαμβάνουν συμπλη-

and Adolescents. Promoting Healthy Nutrition. Διαθέ-

ρώματα διατροφής, χρειάζεται να λαμβάνουν συμπλη-

σιμο στο: www.brightfutures.aap.org/pdfs/Guidelines_

ρώματα με βιταμίνη Β

PDF/6-Promoting_Healthy_Nutrition.pdf

12. Μερικοί συνιστούν, επίσης,

σε παιδιά που λαμβάνουν τις παραπάνω δίαιτες, την

6) American Academy of Pediatrics. Nutrition. Διαθέσιμο

προσθήκη στη διατροφή τους μικρών ποσοτήτων ζωι-

στο: www.healthychildren.org/english/healthy-living/

nutrition/Pages/default.aspx

κών προϊόντων, όπως γάλα και ψάρι.

7) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff Publishing Ltd.

ακολουθεί υπόδειγμα για την παρασκευή χορ-

τόσουπας και κρεατοχορτόσουπας:

● Αρχικά καθαρίζετε και πλένετε καλά 2 μικρές

πατάτες και 2 καρότα. Σταδιακά μπορείτε να

προσθέτετε και κομμάτια από άλλα λαχανικά,

όπως κολοκύθι, σπανάκι, σέλινο, φασολάκια.

Τα βράζετε καλά σε μέτρια φωτιά για μισή πε-

ρίπου ώρα. Αλέθετε τα λαχανικά με το νερό που

έβρασαν, μέχρι να γίνουν χυλός. Προσθέστε 1-2

κουταλάκια γλυκού ελαιόλαδο ωμό ή/και μερι-

κές σταγόνες λεμόνι.

● Το κρέας (μοσχάρι, κοτόπουλο, αρνί, κατσίκι

και ψάρι), θα μπει στη διατροφή μετά τις οδη-

γίες από τον παιδίατρο. Θα πρέπει να είναι χω-

ρίς λίπη, πέτσες, νεύρα. Η ποσότητα μπορεί να

είναι περίπου 50-100gr. Πλένετε το κρέας το

κόβετε κομματάκια και το βράζετε μόνο του

μέχρι να είναι μαλακό. Προσθέστε τα λαχανικά

και βράζετε για άλλη μισή ώρα. Αλέθετε όπως

τη χορτόσουπα. Προσθέστε 1-2 κουταλάκια

γλυκού ελαιόλαδο ωμό ή/και μερικές σταγόνες

λεμόνι.

● Μπορείτε να ετοιμάζετε φαγητό για το μωρό σας

για δύο μέρες. Να χρησιμοποιείτε το μισό τη μια

μέρα και να κρατάτε το άλλο μισό χωρίς να το

πολτοποιήσετε στο ψυγείο για την επόμενη.

24

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

Αναλυτικά, οι εκτιμώμενες ανάγκες σε μακροθρε-

1.2. Διατροφή σε ηλικία 1–18

πτικά και μικροθρεπτικά (βιταμίνες και ανόργανα

ετών

στοιχεία) από αναγνωρισμένους διεθνείς οργανισμούς

υγείας και χώρες παρουσιάζονται στον Εθνικό Δια-

τροφικό Οδηγό για βρέφη, παιδιά και εφήβους (δια-

Είναι καθολικά αποδεκτό ότι η υγιεινή διατροφή στην

θέσιμος στο www.diatrofikoiodigoi.gr).

παιδική και εφηβική ηλικία αποτελεί καθοριστικό

παράγοντα για τη σωματική και νοητική ανάπτυξη

Ομάδες τροφών

του ατόμου. Η εδραίωση υγιεινών διατροφικών συ-

Οι κύριες ομάδες των τροφών είναι 5:

νηθειών, από μικρή ηλικία, αποτελεί εχέγγυο για τη

διατήρησή τους και στην ενήλικη ζωή και συμβάλλει

● 1η ομάδα: κρέας (κόκκινο/λευκό), ψάρια και

σημαντικά στην επίτευξη του μέγιστου σωματικού και

θαλασσινά, αυγό, όσπρια, προϊόντα σόγιας, ξη-

νοητικού δυναμικού.

ροί καρποί

Οι διατροφικές και ενεργειακές ανάγκες στα παι-

● 2η ομάδα: γάλα, γαλακτοκομικά προϊόντα

διά διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία, το φύλο και

● 3η ομάδα: δημητριακά (π.χ. ψωμί, ζυμαρικά,

τη δραστηριότητα. Οι ημερήσιες θερμιδικές ανάγκες

ρύζι)

ανάλογα με την ηλικία, το φύλο και το επίπεδο της

● 4η ομάδα: φρούτα

φυσικής δραστηριότητας του παιδιού και του εφήβου

● 5η ομάδα: λαχανικά

παρουσιάζονται στον Πίνακα 1.5.

Τα γεύματα των παιδιών, όπως και όλης της οικο-

Η συνιστώμενη αναλογία (% του συνόλου) των

γένειας, πρέπει καθημερινά να περιλαμβάνουν τρο-

ημερήσιων θερμίδων μεταξύ των βασικών μακροθρε-

φές και από τις 5 ομάδες. Κάθε ομάδα είναι σημαντική

πτικών συστατικών της τροφής (πρωτεΐνες, υδατάν-

για την παροχή βασικών θρεπτικών συστατικών και

θρακες, λίπη), ανάλογα με την ηλικία, παρουσιάζεται

ενέργειας, που μπορούν να υποστηρίξουν τη φυσιο-

στον Πίνακα 1.6.

Πίνακας 1.5

Ημερήσιες θερμιδικές ανάγκες ανάλογα με την ηλικία, το φύλο και το επίπεδο της φυσικής δραστηριότητας.

Ημερήσιες θερμιδικές ανάγκες (Cal)

Επίπεδο φυσικής δραστηριότητας

Φύλο

Ηλικία (έτη)

Ελαφρά

Μέτρια1

Έντονη2

Αγόρια/κορίτσια

2-3

1000-1200

1000-1400

1000-1400

Κορίτσια

4-8

1200-1400

1400-1600

1400-1800

9-13

1400-1600

1600-2000

1800-2200

14-18

1800

2000

2400

Αγόρια

4-8

1200-1400

1400-1600

1600-2000

9-13

1600-2000

1800-2200

2000-2600

14-18

2000-2400

2400-2800

2800-3200

1) Παράδειγμα μέτριας σωματικής δραστηριότητας είναι το περπάτημα από και προς το σχολείο.

2) Παράδειγμα έντονης σωματικής δραστηριότητας είναι ένας αγώνας μπάσκετ.

Πηγή: U.S. Department of Agriculture and U.S. Department of Health and Human Services. Dietary Guidelines for Americans, 2010. 7th Edition, Washington, DC: U.S. Government Printing Office, December 2010.

Πίνακας 1.6

Συνιστώμενη αναλογία (% του συνόλου) των ημερήσιων θερμίδων από πρωτεΐνες, υδατάνθρακες και λίπη, ανάλογα με την

ηλικία.

Ηλικία

Πρωτεΐνες

Υδατάνθρακες

Λίπη

1-3 ετών

5-20%

45-65%

30-40%

4-18 ετών

10-30%

45-65%

25-35%

Πηγή: U.S. Department of Agriculture and U.S. Department of Health and Human Services. Dietary Guidelines for Americans, 2010. 7th Edition, Washington DC: U.S. Government Printing Office, December 2010.

25

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

λογική ανάπτυξη των παιδιών και την υγεία τους. Οι

(π.χ. βούτυρο) και να αποφεύγεται η πρόσληψη

πρόσφατες συστάσεις του Εθνικού Διατροφικού Οδη-

υδρογονωμένων (τρανς) λιπαρών.

γού για παιδιά και εφήβους (2014), που αφορούν την

● Κατανάλωση όσο το δυνατόν λιγότερου άλατος

πρόσληψη συγκεκριμένων ομάδων τροφών, παρουσι-

και προϊόντων που το περιέχουν.

άζονται παρακάτω.

● Κατανάλωση όσο το δυνατόν λιγότερης ζάχα-

● Κατανάλωση καθημερινά ποικιλίας φρούτων

ρης, σακχαρούχων γλυκαντικών υλών και προϊ-

και λαχανικών. Λαχανικά να συμπεριλαμβάνο-

όντων που τα περιέχουν.

νται σε κάθε κύριο γεύμα.

● Κατανάλωση αρκετής ποσότητας νερού ημερη-

● Κατανάλωση καθημερινά γάλακτος ή/και γα-

σίως.

λακτοκομικών προϊόντων. Τα παιδιά άνω των 2

Οι ημερήσιες θερμιδικές ανάγκες του παιδιού

ετών μπορούν να καταναλώνουν πλήρες ή ημια-

εξαρτώνται, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, εκτός από

ποβουτυρωμένο γάλα (1,5-2% περιεκτικότητα

το φύλο και την ηλικία, και από το επίπεδο της σωμα-

σε λίπος).

τικής δραστηριότητάς του. Ενδεικτική συνιστώμενη

● Κατανάλωση καθημερινά ποικιλίας δημητρι-

κατανάλωση διαφόρων ομάδων τροφών, για παιδιά

ακών. Να προτιμώνται τα δημητριακά ολικής

με ελαφρά σωματική δραστηριότητα, ανάλογα με την

άλεσης.

ηλικία και το φύλο, φαίνεται στον Πίνακα 1.7. Αναλυ-

● Κατανάλωση όσπριων τουλάχιστον μία φορά

τικότερα, ενδεικτικός αριθμός μερίδων και ισοδύνα-

την εβδομάδα.

μα μερίδων για κάθε ομάδα τροφών, ανάλογα με την

● Κατανάλωση κόκκινου ή/και λευκού άπαχου

ηλικία, αναφέρονται στον Εθνικό Διατροφικό Οδηγό

κρέατος 2-3 φορές την εβδομάδα, από παιδιά

για παιδιά και εφήβους (διαθέσιμος στην ιστοσελίδα

άνω των 2 ετών. Να αποφεύγεται το επεξεργα-

www.diatrofikoiodigoi.gr).

σμένο κρέας (π.χ. αλλαντικά).

Η 1η ομάδα τροφών αποτελεί την κύρια πηγή πρω-

● Κατανάλωση 2-3 μερίδων από ποικιλία ψαριών

τεϊνών ενώ παρέχει στον οργανισμό βιταμίνες του συ-

και θαλασσινών την εβδομάδα. Τουλάχιστον

μπλέγματος Β (π.χ. νιασίνη, θειαμίνη, ριβοφλαβίνη,

μία μερίδα την εβδομάδα να είναι λιπαρό ψάρι

Β6, Β12), βιταμίνη Ε, σίδηρο, ψευδάργυρο, μαγνήσιο

(π.χ. σαρδέλα, γαύρος), το οποίο έχει υψηλή πε-

και ωμέγα-3 λιπαρά οξέα.

ριεκτικότητα σε ω-3 λιπαρά οξέα.

Σημειώνεται ότι πρωτεΐνες περιέχονται σε σημα-

● Να προτιμάται το ελαιόλαδο ως πρώτη επιλογή

ντική ποσότητα και στις τροφές της 2ης και 3ης ομάδας.

προστιθέμενου ελαίου, τόσο στο μαγείρεμα όσο

Οι πρωτεΐνες των ζωικών τροφών χαρακτηρίζονται ως

και στη σαλάτα. Να περιορίζεται η κατανάλω-

πρωτεΐνες υψηλής βιολογικής αξίας επειδή, συγκριτι-

ση προστιθεμένων λιπών ζωικής προέλευσης

κά με τις φυτικές, είναι πλουσιότερες σε απαραίτητα

Πίνακας 1.7

Συνιστώμενη ημερήσια κατανάλωση διαφόρων ομάδων τροφίμων, ανάλογα με την ηλικία και το φύλο των παιδιών (παιδιά

με ελαφρά σωματική δραστηριότητα).

1 έτους

2-3 ετών

4-8 ετών

9-13 ετών

14-18 ετών

Γαλακτοκομικά (φλιτζάνια1)

2

2

2,5

3

3

Κρέας/όσπρια (γραμμάρια)

Κορίτσια

4ο

60

90

140

140

Αγόρια

40

60

110

140

170

Φρούτα (φλιτζάνια1,2)

Κορίτσια

1

1

1,5

1,5

1,5

Αγόρια

1

1

1,5

1,5

2

Λαχανικά (φλιτζάνια1,2)

Κορίτσια

¾

1

1

2

2,5

Αγόρια

¾

1

1,5

2,5

3

Δημητριακά3 (γραμμάρια)

Κορίτσια

60

90

110

140

170

Αγόρια

60

90

140

170

200

1)Ένα φλιτζάνι αντιστοιχεί περίπου σε 250 ml.

2)Η μερίδα σερβιρίσματος είναι: 1/4 φλιτζάνι για παιδί 1 έτους, 1/3 φλιτζάνι για παιδί 2-3 ετών και 1/2 φλιτζάνι για παιδί ≥4 ετών.

3)Ποσοστό 50% των δημητριακών θα πρέπει να είναι ολικής άλεσης.

Πηγή: Gidding SS, Dennison BA, Birch LL, Daniels SR, Gillman MW, Lichtenstein AH, Rattay KT, Steinberger J, Stettler N, Van Horn L; American Heart Association. Dietary recommendations for children and adolescents: a guide for practitioners. Pediatrics. 2006; 117:544-59.

26

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

αμινοξέα και απορροφώνται σε μεγαλύτερο ποσοστό.

να επιλέγουν άπαχα κομμάτια κρέατος και να

Για το λόγο αυτό, παιδιά που ακολουθούν χορτοφαγι-

αφαιρούν το ορατό λίπος από αυτό ή/και το

κές δίαιτες πρέπει να καταναλώνουν ποικιλία φυτικών

δέρμα (π.χ. στα πουλερικά) πριν το μαγείρεμα.

τροφών και σε αυξημένες ποσότητες, ώστε να εξασφα-

● Να αποφεύγεται το επεξεργασμένο κρέας (π.χ.

λίζεται η επαρκής πρόσληψη όλων των απαραίτητων

προϊόντα αλλαντοποιίας όπως σαλάμι, μπέικον,

αμινοξέων. (π.χ. δημητριακά μαζί με όσπρια, όπως

λουκάνικο) και τα προπαρασκευασμένα προϊό-

ρύζι με φασόλια). Μπορούν, επίσης, να προσθέσουν

ντα κρέατος (π.χ. παναρισμένο κοτόπουλο).

μια μικρή ποσότητα ζωικής προέλευσης πρωτεΐνης

● Να προτιμάται το ψήσιμο στο φούρνο ή το μαγεί-

στο φαγητό τους, όπως τυρί στα ζυμαρικά ή γάλα στα

ρεμα στην κατσαρόλα, αντί του τηγανίσματος.

δημητριακά.

● Τα παιδιά μπορούν να καταναλώνουν 4-7 αυγά

Τα όσπρια είναι εξαιρετικές πηγές φυτικών πρω-

την εβδομάδα. Το λεύκωμα (ασπράδι) 2 αυγών

τεϊνών, όπως επίσης και άλλων συστατικών, όπως

περιέχει πρωτεΐνη που αντιστοιχεί σε περίπου

υδατάνθρακες, βιταμίνες, σίδηρος, ψευδάργυρος και

30 gr κρέας. Ο χρόνος βρασμού για τα αυγά

μαγνήσιο. Θεωρούνται μέρος της ομάδας των πρωτε-

πρέπει να είναι τουλάχιστον 8 λεπτά, εξαιτίας

ϊνούχων τροφών και χρησιμοποιούνται σαν χορτοφα-

του κινδύνου μετάδοσης σαλμονέλας.

γική εναλλακτική επιλογή από πολλούς. Η βιολογική

● Για να μάθουν τα παιδιά να τρώνε όσπρια από

αξία των πρωτεϊνών που περιέχουν βελτιώνεται όταν

μικρή ηλικία πρέπει οι γονείς να τα σερβίρουν

τα όσπρια συνδυάζονται με δημητριακά (π.χ. ψωμί,

τακτικά (2-3 φορές την βδομάδα).

ρύζι). Σημειώνεται ότι ο αρακάς και τα πράσινα φασό-

λια δεν θεωρούνται όσπρια. Ο αρακάς ομαδοποιείται

● Για να αυξηθεί η απορρόφηση του σιδήρου από

με τα άλλα αμυλούχα λαχανικά και τα πράσινα φα-

τα όσπρια, οι γονείς μπορούν να τα συνδυάζουν

σόλια με τα άλλα λαχανικά, όπως κρεμμύδι, μαρούλι,

με τροφή πλούσια σε βιταμίνη C (π.χ. φρούτο

σέλινο, λάχανο, επειδή το θρεπτικό τους περιεχόμενο

μετά το γεύμα).

είναι παρόμοιο με αυτών των τροφίμων.

● Οι ξηροί καρποί ολόκληροι πρέπει να αποφεύ-

Η Αμερικάνικη Καρδιολογική Εταιρεία συνιστά

γονται σε παιδιά μικρότερα των 5 χρόνων, εξαι-

την κατανάλωση 2 μερίδων ψαριού/εβδομάδα, όχι

τίας του κινδύνου πνιγμονής.

σε προπαρασκευασμένη για τηγάνισμα μορφή, κα-

Οι τροφές της 2ης ομάδας (γάλα, γαλακτοκομικά

θώς αυτή μπορεί να είναι υψηλής περιεκτικότητας σε

προϊόντα π.χ. γιαούρτι, τυρί) περιέχουν σημαντική πο-

trans λιπαρά και χαμηλής σε ωμέγα-3 λιπαρά οξέα. Ο

σότητα πρωτεΐνης υψηλής βιολογικής αξίας και λίπους

Αμερικάνικος Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων

και αποτελούν πρακτικά τη μοναδική πηγή πρόσλη-

(FDA) συνιστά τα παιδιά να καταναλώνουν 2-3 μερί-

ψης ασβεστίου. Οι ημερήσιες ανάγκες των παιδιών σε

δες ψάρι/εβδομάδα (8-12 oz, 1 oz~30 gr). Για παιδιά

ασβέστιο ανέρχονται σε 700 mg για παιδιά ηλικίας 1-3

ηλικίας <6 ετών συνιστάται κατανάλωση 3-5 oz/εβδο-

ετών, 1000 mg για παιδιά 4-8 ετών και 1300 mg για

μάδα και για παιδιά ηλικίας 6-8 ετών 4-6 oz/εβδομά-

παιδιά και εφήβους 9-18 ετών. Η πρόσληψη τροφών

δα. To ψάρι πρέπει να είναι χαμηλής περιεκτικότητας

της 2ης ομάδας συνδέεται με καλύτερη οστική υγεία,

σε υδράργυρο (π.χ. γαρίδες, σαρδέλες, γαύρος, μα-

ιδιαίτερα σε παιδιά και έφηβους, καθώς και ελαττω-

ρίδα, μύδια, στρείδια). Ψάρια υψηλής περιεκτικότη-

μένο κίνδυνο για καρδιαγγειακή νόσο, διαβήτη τύπου

τας σε υδράργυρο (π.χ. τόνος, ξιφίας, καρχαριοειδή)

2 και υπέρταση σε ενήλικες.

πρέπει να αποφεύγονται. Οι έγκυες και θηλάζουσες

Παιδιά ηλικίας >2 ετών μπορούν να καταναλώνουν

γυναίκες δεν πρέπει να καταναλώνουν ποσότητα λευ-

γάλα και γαλακτοκομικά προϊόντα χαμηλά σε λιπαρά

κού τόνου μεγαλύτερη από 6 oz (περίπου 180 gr) την

(1,5-2% περιεκτικότητα σε λίπος). Τα προϊόντα αυτά

εβδομάδα, εξαιτίας της υψηλής περιεκτικότητάς του

δεν υπολείπονται σε ασβέστιο σε σχέση με τα αντί-

σε υδράργυρο.

στοιχα που περιέχουν ολικό λίπος, ενώ παράλληλα πε-

Σημαντικές πληροφορίες για τους γονείς σχετικά

ριέχουν λιγότερο κορεσμένο λίπος και θερμίδες.

με τις τροφές της 1ης ομάδας είναι:

Ομάδα ειδικών από το National Heart, Lung and

● Ο σίδηρος των ζωικών τροφών που βρίσκεται με

Blood Institute των ΗΠΑ, που ανέπτυξε οδηγίες για

τη μορφή της αίμης, απορροφάται σε μεγαλύτε-

τη μείωση του καρδιαγγειακού κινδύνου σε παιδιά και

ρο ποσοστό συγκρινόμενος με τον σίδηρο των

εφήβους, πρότεινε την, υπό προϋποθέσεις, κατανά-

φυτικών τροφών και η απορρόφηση αυτή δεν

λωση χαμηλού σε λιπαρά γάλακτος και σε παιδιά ηλι-

επηρεάζεται από άλλα συστατικά των τροφών.

κίας 12-24 μηνών. Οι προϋποθέσεις αφορούν κυρίως

● Για την αποφυγή πρόσληψης αυξημένης πο-

τον κίνδυνο παχυσαρκίας ή καρδιαγγειακής νόσου,

σότητας λίπους με το κρέας, οι γονείς μπορούν

την πρόσληψη λίπους και θρεπτικών συστατικών από

άλλες τροφές και τη γενικότερη ανάπτυξη και όρεξη

27

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

του παιδιού. Σε κάθε περίπτωση, τονίζεται ότι η κα-

λιπαρά οξέα μακράς αλύσου λινολεϊκό (n-6), α-λινο-

τανάλωση λίπους στην παραπάνω ηλικιακή ομάδα δεν

λενικό (n-3) και δοκοσαεξαενοϊκό οξύ (n-3) είναι απα-

πρέπει να είναι μικρότερη από 30% των συνολικών

ραίτητα στοιχεία της διατροφής, αφού το ανθρώπινο

ημερήσιων θερμίδων.

σώμα δεν τα συνθέτει (εξαίρεση το μητρικό γάλα). Τα

Οι τροφές της 3ης ομάδας (δημητριακά π.χ. ψωμί,

υδρογονωμένα λιπαρά οξέα ή αλλιώς trans-λιπαρά

ζυμαρικά, ρύζι) περιέχουν σημαντικά ποσά πρωτεΐ-

οξέα είναι ακόρεστα λίπη που έχουν υποστεί τεχνική

νης, πολυσακχαρίτες, φυτικές ίνες και βιταμίνες του

επεξεργασία (υδρογόνωση) ώστε από υγρή μορφή

συμπλέγματος Β. Τα δημητριακά, χωρίζονται σε 2

(έλαιο) να αποκτήσουν ημι-στερεά ή στερεά μορφή.

υποομάδες, τα δημητριακά ολικής άλεσης και τα επε-

Χοληστερόλη περιέχεται μόνο στις ζωικές τροφές. Ο

ξεργασμένα δημητριακά. Τα δημητριακά ολικής άλε-

κρόκος του αυγού και τα οστρακοειδή είναι τροφές

σης περιέχουν ολόκληρο τον πυρήνα του σπόρου - το

πλούσιες σε χοληστερόλη.

πίτουρο, το φύτρο και το ενδοσπέρμιο. Παραδείγματα

Η ημερήσια πρόσληψη λίπους συνιστάται να είναι

τέτοιων τροφών είναι το αλεύρι από σιτάρι ολικής άλε-

30-40% των συνολικών θερμίδων για παιδιά ηλικίας 1

σης, το πλιγούρι, το πλιγούρι βρώμης, το ολικής άλεσης

έτους, 30-35% για παιδιά ηλικίας 2-3 ετών και 25-35%

καλαμποκάλευρο, το καστανό ρύζι. Τα επεξεργασμένα

για παιδιά και εφήβους ηλικίας 4-18 ετών. Το περισ-

δημητριακά, όπως το άσπρο ψωμί και το λευκό ρύζι,

σότερο από το λίπος που προσλαμβάνεται πρέπει να

έχουν υποστεί διαδικασία που αφαιρεί το πίτουρο και

είναι πολυακόρεστα και μονοακόρεστα λιπαρά οξέα

το φύτρο. Αυτό προσδίδει στο προϊόν λεπτότερη υφή

(έως 20% της ημερήσιας ενεργειακής κάλυψης). Με-

και βελτιώνει τη διάρκεια ζωής του, αφαιρεί όμως φυ-

λέτες έχουν δείξει ότι η αντικατάσταση των κορεσμέ-

τικές ίνες, σίδηρο και πολλές βιταμίνες του συμπλέγ-

νων λιπαρών οξέων με ακόρεστα και η μείωση της κα-

ματος Β. Τα περισσότερα επεξεργασμένα δημητριακά

τανάλωσης trans-λιπαρών οξέων μειώνει τα επίπεδα

είναι εμπλουτισμένα. Αυτό σημαίνει ότι ορισμένες βι-

της LDL χοληστερόλης και τον κίνδυνο για εμφάνιση

ταμίνες του συμπλέγματος Β (θειαμίνη, ριβοφλαβίνη,

καρδιαγγειακής νόσου. Το κορεσμένο λίπος πρέπει να

νιασίνη, φυλλικό οξύ) και σίδηρος, προστίθενται μετά

αποτελεί το 8-10% της ημερήσιας ενεργειακής κάλυ-

την επεξεργασία. Στα εμπλουτισμένα δημητριακά δεν

ψης και η πρόσληψη trans-λιπαρών οξέων να περιορί-

προστίθενται φυτικές ίνες.

ζεται όσο το δυνατόν περισσότερο (<1% της ημερήσι-

Μελέτες έχουν δείξει ότι η κατανάλωση δημητρια-

ας ενεργειακής κάλυψης).

κών ολικής άλεσης, ως μέρος μιας υγιεινής διατροφής,

Το ελαιόλαδο είναι το κύριο προστιθέμενο λίπος

μειώνει τον κίνδυνο για καρδιαγγειακές παθήσεις και

στη Μεσογειακή διατροφή. Η χρήση του ενδείκνυται

σχετίζεται με χαμηλότερο σωματικό βάρος και ελατ-

έναντι της χρήσης ζωικών ή άλλων λιπών. Στις σαλά-

τωμένη συχνότητα εμφάνισης σακχαρώδους διαβήτη

τες, στο μαγείρεμα, στη ζαχαροπλαστική πρέπει να

τύπου 2. Οι πολυσακχαρίτες των δημητριακών πλεο-

προτιμάται το ελαιόλαδο, αντί του βουτύρου, της μα-

νεκτούν των μονο- και δισακχαριτών, αφού μετά τη

γιονέζας ή κάποιας άλλης σάλτσας (βλ. Πίνακα 1.8).

λήψη των πρώτων, η γλυκόζη του αίματος αυξάνεται

Στις τροφές της 4ης (φρούτα) και 5ης ομάδας

βραδύτερα και λιγότερο, λόγω βραδείας απορρόφησή

(λαχανικά) ανήκουν όλα τα φρούτα και τα λαχανικά

τους από το έντερο. Συνιστάται, τουλάχιστον το μισό

που μπορεί να είναι φρέσκα, κονσερβοποιημένα, κα-

της συνιστώμενης συνολικής πρόσληψης δημητρια-

τεψυγμένα ή αποξηραμένα, όπως και οι 100% χυμοί

κών, να προέρχεται από προϊόντα ολικής άλεσης.

φρούτων και λαχανικών. Τα λαχανικά μπορεί να είναι

Οι τροφές της 1ης και 3ης ομάδας, με εξαίρεση τα

ωμά ή μαγειρεμένα.

όσπρια, περιέχουν σημαντική ποσότητα λίπους (τρι-

Tα περισσότερα λαχανικά και φρούτα προσφέρουν

γλυκερίδια, χοληστερόλη, φωσφολιπίδια). Το λίπος

σημαντικές θρεπτικές ουσίες, όπως φυλλικό οξύ, μα-

αποτελεί συμπυκνωμένη μορφή ενέργειας και μέσο

γνήσιο, κάλιο, φυτικές ίνες και βιταμίνες Α, C και Κ.

για την πρόσληψη και την απορρόφηση των λιποδια-

Η κατανάλωση λαχανικών και φρούτων σχετίζεται

λυτών βιταμινών.

με μειωμένο κίνδυνο καρδιαγγειακής νόσου. Επίσης,

Τα διάφορα είδη των λιπαρών οξέων και οι τροφές

ορισμένα φρούτα και λαχανικά δρουν προστατευτικά

στις οποίες περιέχονται αναγράφονται στον Πίνακα

έναντι ορισμένων μορφών καρκίνου. Τονίζεται, επί-

1.8. Τα λιπαρά οξέα των τριγλυκεριδίων διακρίνονται

σης, ότι τα περισσότερα λαχανικά και φρούτα, όταν

ανάλογα με τον αριθμό των ακόρεστων δεσμών τους

παρασκευάζονται χωρίς προστιθέμενα λίπη ή σάκχα-

σε κορεσμένα, μονοακόρεστα, και πολυακόρεστα. Τα

ρα, παρέχουν σχετικά λίγες θερμίδες, έτσι, η κατανά-

πολυακόρεστα λιπαρά οξέα, ανάλογα με τη θέση του

λωσή τους στη θέση άλλων τροφίμων με περισσότερες

τελευταίου διπλού δεσμού τους, διακρίνονται σε ωμέ-

θερμίδες, μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά και τους ενή-

γα-3 και ωμέγα-6. Σημειώνεται ότι τα πολυακόρεστα

λικες να διατηρήσουν φυσιολογικό σωματικό βάρος.

28

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

Η ποσότητα των φρούτων που συνιστάται πρέπει

απορρόφηση του σιδήρου από άλλες τροφές.

στην πλειοψηφία να προέρχεται από ολόκληρα φρού-

Μπορούν για παράδειγμα να προσφέρουν λίγο

τα (συμπεριλαμβάνονται τα φρέσκα, τα φρούτα σε

χυμό με τα όσπρια, τα λαχανικά, τα δημητριακά

κονσέρβα, τα κατεψυγμένα και τα αποξηραμένα) και

ή τις σαλάτες ή να προσθέτουν λεμόνι στο φα-

όχι από χυμό. Παρά το γεγονός ότι ο 100% φυσικός

γητό του παιδιού.

χυμός φρούτων μπορεί να είναι μέρος μιας υγιεινής δι-

● Οι ίδιοι οι γονείς να δείχνουν καθημερινά στο

ατροφής, στερείται φυτικών ινών και όταν καταναλώ-

παιδί ότι απολαμβάνουν την κατανάλωση

νεται σε περίσσεια παρέχει επιπλέον θερμίδες. Στην

φρούτων και λαχανικών.

περίπτωση των συσκευασμένων χυμών, το ποσοστό

● Να προσπαθούν να τρώνε σαν οικογένεια όλοι

του χυμού πρέπει να αναγράφεται στην ετικέτα της

μαζί, όσο πιο συχνά γίνεται. Μελέτες έχουν δεί-

συσκευασίας. Σε αυτή, θα πρέπει να αναφέρεται ότι το

ξει, ότι τα παιδιά που τρώνε μαζί με την οικογέ-

περιεχόμενο είναι 100% χυμός. Σακχαρώδη προϊόντα

νειά τους, τείνουν να τρώνε περισσότερα φρού-

χυμού με ελάχιστη περιεκτικότητα σε χυμό, θεωρού-

τα και λαχανικά και να καταναλώνουν λιγότερα

νται σακχαρούχα ποτά και όχι χυμοί φρούτων.

τηγανιτά και ποτά που περιέχουν ζάχαρη.

Σε ότι αφορά τα φρούτα και τα λαχανικά, οι γονείς

● Δεν χρειάζεται ανησυχία αν το παιδί τρώει μόνο

είναι καλό να γνωρίζουν τα εξής:

μερικά φρούτα ή λαχανικά. Οι γονείς μπορούν

● Τα παιδιά είναι προτιμότερο να τρώνε τα φρού-

να συνεχίσουν να προσφέρουν μικρές ποσότη-

τα στη φυσική τους μορφή.

τες από ποικιλία φρούτων και λαχανικών, ώστε

● Να προσπαθήσουν να εισάγουν από νωρίς στη

το παιδί να συνηθίσει να τα τρώει.

διατροφή του παιδιού τους πολλά και διαφορε-

● Μπορούν να δοκιμάσουν να προσθέσουν φρού-

τικά φρούτα και λαχανικά, είτε είναι φρέσκα,

τα στο γιαούρτι, στα δημητριακά ή να τα προ-

κατεψυγμένα, κονσερβοποιημένα ή αποξη-

σφέρουν με τη μορφή φρουτοσαλάτας.

ραμένα. Συνιστάται η κατανάλωση ποικιλίας

● Τα παιδιά δεν πρέπει να πίνουν μεγάλες ποσό-

χρωμάτων, αφού τα διάφορα φρούτα και λα-

τητες χυμού φρούτων. Σύμφωνα με την Αμερι-

χανικά περιέχουν διαφορετικές βιταμίνες και

κάνικη Ακαδημία Παιδιατρικής, παιδιά ηλικίας

ιχνοστοιχεία. Για παράδειγμα, η φυσική μορφή

1-6 ετών και 7-18 ετών δεν πρέπει να κατανα-

της βιταμίνης Α είναι το β-καροτένιο που περιέ-

λώνουν χυμό σε ποσότητα μεγαλύτερη από 120-

χεται στα πορτοκαλί φρούτα και λαχανικά. Όσο

160 ml και 240-320 ml ημερησίως, αντίστοιχα.

περισσότερα διαφορετικά είδη τρώει λοιπόν το

Μελέτες έχουν δείξει ότι κατανάλωση μεγαλύ-

παιδί, τόσο αυξάνεται η πρόσληψη πολλών και

τερης ποσότητας χυμού συσχετίζεται με μειω-

διαφορετικών θρεπτικών συστατικών.

μένη όρεξη, διάρροια, παχυσαρκία και τερηδο-

● Να συμπεριλαμβάνουν τα φρούτα και τα λαχα-

νισμένα δόντια.

νικά σε κάθε γεύμα, ακόμη και στα ενδιάμεσα.

● Να αποφεύγονται οι χυμοί που δεν είναι φρέ-

● Να σερβίρουν σαλάτες πιο συχνά.

σκοι (φρουτοποτά, αναψυκτικά κλπ.), επειδή

● Να προσπαθήσουν, να συμπεριλάβουν κα-

περιέχουν μεγάλη ποσότητα ζάχαρης ή και κα-

θημερινά και φρούτα (π.χ. πορτοκάλια) αλλά

φεΐνη (αναψυκτικά τύπου cola).

και είδη λαχανικών (π.χ. πιπεριά, ντομάτες)

● Σε μερικά παιδιά δεν αρέσουν τα μαγειρεμένα

πού περιέχουν βιταμίνη C η οποία βοηθά στην

λαχανικά, αλλά μπορεί να τους αρέσει να τρα-

Πίνακας 1.8

Είδη λιπαρών οξέων και τροφές στις οποίες περιέχονται.

Λιπαρά οξέα

Τροφές που περιέχεται

Μονοακόρεστα λιπαρά οξέα

- Φυτικά έλαια (ελαιόλαδο, ηλιέλαιο, κραμβέλαιο, καρδαμέλαιο), φυστικοβούτυρο, ξηροί καρποί

δένδρων (π.χ. καρύδια, αμύγδαλα), σπόροι, αβοκάντο

- Φυτικά έλαια με α-λινολενικό (π.χ. κραμβέλαιο, σογιέλαιο), ξηροί καρποί και λιναρόσπορος

Πολυακόρεστα λιπαρά οξέα, ωμέγα-3

- Δοκοσαεξαενοϊκό και εικοσαπενταενοϊκό: θαλασσινά (κυρίως λιπαρά ψάρια), βρεφικά γάλατα

Πολυακόρεστα λιπαρά οξέα, ωμέγα-6

- Φυτικά έλαια με λινολεϊκό (π.χ. σογιέλαιο, αραβοσιτέλαιο), φυστικέλαιο, ξηροί καρποί δένδρων

(π.χ. καρύδια, αμύγδαλα), σπόροι

Κορεσμένα λιπαρά οξέα

- Ζωικά προϊόντα, όπως το λίπος του κρέατος, τα γαλακτοκομικά, το φοινικέλαιο, το λάδι

καρύδας

Trans λιπαρά οξέα

- Κέικ εμπορίου, μπισκότα, μαργαρίνη, έτοιμα γεύματα, σνακ όπως πατατάκια, επεξεργασμένο

κρέας και γαλακτοκομικά προϊόντα, ειδικά βούτυρα ζαχαροπλαστικής

29

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

γανίσουν κάποιο από τα ωμά (π.χ. καρότο), κα-

συστηματικά πρωινό έχουν πιο υγιεινές διατροφικές

θώς παρασκευάζεται κάποιο γεύμα. Μπορούν,

συνήθειες, χαμηλότερο σωματικό βάρος, μεγαλύτερη

επίσης, να προστεθούν σε χορτόσουπες, στη

συγκέντρωση στη μάθηση ή στο παιχνίδι και καλύτε-

σάλτσα για μακαρόνια, ή τριμμένα στο φαγη-

ρη μνήμη. Η παράληψη του πρωινού γεύματος έχει

τό π.χ. τριμμένο καρότο ή κολοκύθι ή μανιτάρι

συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο παχυσαρκίας, κα-

στους κεφτέδες.

τανάλωση πιο συχνά τροφών πλούσιων σε ζάχαρη και

Οι φυτικές ίνες (π.χ. κυτταρίνη, πηκτίνη) είναι

λίπος και φτωχή συγκέντρωση και μνήμη.

υπολείμματα του σκελετού των φυτικών κυττάρων

Ένα υγιεινό πρωινό, χρειάζεται να έχει ισορροπία

και περιέχονται κυρίως στα φρούτα, τα λαχανικά, τα

υδατανθράκων πρωτεϊνών και λιπών. Για τα μικρά νή-

όσπρια και τα δημητριακά. Βοηθούν στην αντιμετώ-

πια μπορεί να αποτελείται από δημητριακά, γάλα και

πιση της δυσκοιλιότητας, καθώς αυξάνουν την κινη-

φρούτα, ενώ τα μεγαλύτερης ηλικίας παιδιά μπορούν

τικότητα του εντέρου και τον όγκο και τη συχνότητα

να επιλέξουν γάλα, δημητριακά ολικής άλεσης με χα-

των κενώσεων. Στους ενήλικες η κατανάλωσή τους

μηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη, βρώμη, βραστό αυγό,

έχει συνδεθεί με ελάττωση της συχνότητας παθήσεων

ομελέτα, ψωμί ολικής άλεσης, φρούτα, χυμό ή γιαούρ-

του πεπτικού, όπως το ευερέθιστο έντερο και ο καρκί-

τι (π.χ. γάλα + δημητριακά + φρούτο ή ψωμί ολικής

νος του παχέος εντέρου. Επίσης, η κατανάλωσή τους

άλεσης + τυρί + φρούτο).

ελαττώνει τον κίνδυνο για καρδιαγγειακή νόσο, παχυ-

Τρόποι για να ενθαρρύνουν οι γονείς τη συνήθεια

σαρκία και σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Η συνιστώ-

του πρωινού είναι:

μενη ημερήσια πρόσληψη φυτικών ινών, ανά ηλικία

● Να συζητούν με τα παιδιά τα πλεονεκτήματα

και φύλο, αναγράφεται στον Πίνακα 1.9.

του πρωινού και να τους δείχνουν ότι μπορούν

Η προσθήκη αλατιού στο φαγητό πρέπει να είναι

να έχουν νόστιμες επιλογές.

περιορισμένη. Η συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη

● Να παίρνουν πρωινό μαζί με τα παιδιά τους,

άλατος, ανά ηλικία και φύλο, αναγράφεται στον Πί-

όταν αυτό είναι εφικτό.

νακα 1.9. Η κατανάλωση μεγάλης ποσότητας άλατος,

● Όταν ένα πιεστικό πρόγραμμα δυσκολεύει την

από μικρή ηλικία, σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο εμ-

κατάσταση, μπορούν να ξυπνήσουν το παιδί

φάνισης υπέρτασης και καρδιαγγειακών νοσημάτων

τους 10 λεπτά νωρίτερα ή να εξοικονομήσουν

στην ενήλικη ζωή. Τονίζεται ότι το αλάτι των φυσικών

χρόνο φτιάχνοντας την τσάντα και διαλέγοντας

τροφών αντιστοιχεί περίπου στο 10% της ποσότητας

τα ρούχα από το προηγούμενο βράδυ. Μπορούν

που καταναλίσκεται ημερησίως.

ακόμη να κάνουν μια προετοιμασία του πρωι-

νού από την προηγούμενη.

Πρωινό γεύμα

● Αν το παιδί λέει ότι δεν πεινάει το πρωί, μπο-

Το πρωινό προσφέρει στο παιδί την απαραίτητη ενέρ-

ρούν να του φτιάξουν ένα υγιεινό ρόφημα με

γεια για να ανταπεξέλθει στις δραστηριότητες της

γάλα, γιαούρτι και φρούτα. Άλλη επιλογή είναι

μέρας. Μελέτες έχουν δείξει ότι τα παιδιά που τρώνε

να τρώει λίγο το παιδί στο σπίτι, όπως λίγα δη-

μητριακά, λίγο φρούτο ή ένα ποτήρι γάλα και

να τρώει κάτι πριν ξεκινήσει το σχολείο, ή ακό-

μα και στο πρώτο διάλλειμα, όπως ένα σάντου-

Πίνακας 1.9

ιτς ή μια μπάρα δημητριακών.

Συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη φυτικών ινών και

νατρίου κατά ηλικία και φύλο.

● Τα μεγαλύτερα παιδιά και οι έφηβοι, μπορεί να

αρνούνται το πρωινό, για να δείξουν την ανε-

Φύλο/ηλικία

Φυτικές ίνες, gr

Νάτριο, mg

ξαρτησία τους. Οι γονείς μπορούν να προτεί-

1-3 ετών

19

< 1500

νουν στο παιδί τους να πάρει κάτι στο χέρι στο

4-8 ετών

25

< 1900

δρόμο για το σχολείο (π.χ. φρούτο). Μπορούν

9-13 ετών

επίσης τα παιδιά να επιλέξουν τα ίδια το πρωινό

- κορίτσια

26

< 2200

τους όταν βγουν για ψώνια.

- αγόρια

31

< 2200

14-18 ετών

- κορίτσια

29

< 2300

χορτοφαγικές δίαιτες

- αγόρια

38

< 2300

Η χορτοφαγική δίαιτα διακρίνεται σε:

Σημείωση: Ελάχιστη ημερήσια ποσότητα προσλαμβανόμενων φυτικών ινών:

(ηλικία σε έτη + 5) gr για παιδιά 2-10 ετών και 14 gr/1000 θερμίδες για

● Μερικώς χορτοφαγική, όταν αποκλείονται με-

εφήβους 11-18 ετών.

ρικά αλλά όχι όλα τα ζωικά προϊόντα, για πα-

Πηγή: Gidding SS, Dennison BA, Birch LL, Daniels SR, Gillman MW,

Lichtenstein AH, Rattay KT, Steinberger J, Stettler N, Van Horn L;

ράδειγμα αποφεύγεται το κόκκινο κρέας αλλά

American Heart Association. Dietary recommendations for children and

adolescents: a guide for practitioners. Pediatrics. 2006; 117:544-59.

μπορεί να καταναλώνονται πουλερικά και ψάρι.

30

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

● Χορτοφαγική που αποκλείει όλα τα προϊόντα

καρποί σε παιδιά κάτω των 5 ετών, εξαιτίας του

κρέατος, πουλερικών και ψαριών, αλλά περι-

κινδύνου πνιγμονής.

λαμβάνει γάλα και αυγά.

● Τα μικρά παιδιά που ακολουθούν χορτοφαγική

● Χορτοφαγική που αποκλείει όλα τα προϊόντα

δίαιτα χρειάζονται τροφές υψηλής θερμιδικής

κρέατος, ψαριών, πουλερικών και αυγών, αλλά

αξίας όπως μπανάνες, προϊόντα που προέρχο-

περιλαμβάνει γάλα.

νται από ξηρούς καρπούς ή σπόρους (π.χ. τα-

● Μακροβιοτική, που δίνει έμφαση σε δημητρια-

χίνι, φυστικοβούτυρο) ή προϊόντα σόγιας (π.χ.

κά ολικής άλεσης (κυρίως καστανό ρύζι), λαχα-

τόφου, προϊόν από γάλα σόγιας που παρασκευ-

νικά, φρούτα, όσπρια και φύκια. Η δίαιτα αυτή

άζεται όπως το τυρί, δημοφιλές σε πολλές χώρες

επιτρέπει λευκό κρέας ή λευκό κρέας και ψάρι,

της Άπω Ανατολής και σε ανθρώπους που ακο-

1-2 φορές την εβδομάδα.

λουθούν χορτοφαγικές δίαιτες). Για επιπλέον

● Απόλυτα (αυστηρά) χορτοφαγική (vegan), χω-

ενέργεια μπορούν να προσθέτουν στο φαγητό

ρίς καθόλου τροφές ζωικής προέλευσης (απο-

φυτικά έλαια ή φυτικό λίπος.

κλείεται και το γάλα).

● Οι χορτοφαγικές δίαιτες είναι υψηλής περιε-

Οι γονείς χρειάζεται να γνωρίζουν τα εξής:

κτικότητας σε ω-6 λιπαρά οξέα αλλά χαμηλής

● Οι χορτοφαγικές δίαιτες συνδέονται με χαμη-

σε ω-3 λιπαρά οξέα, εκτός και αν η δίαιτα πε-

λότερα ποσοστά παχυσαρκίας, στεφανιαίας

ριλαμβάνει ψάρια ή αυγό. Για την αύξηση της

νόσου, υπέρτασης και σακχαρώδους διαβήτη

πρόσληψης ω-3 λιπαρών οξέων, η δίαιτα μπορεί

τύπου 2.

να περιλαμβάνει καρύδια, λιναρόσπορο, κραμ-

βέλαιο και σόγια.

● Με την προϋπόθεση ότι ο σχεδιασμός των γευ-

μάτων γίνεται σωστά και δεν υπάρχουν υπερ-

● Το παιδί που ακολουθεί αυστηρά χορτοφαγική

βολικοί περιορισμοί, τα χορτοφαγικά παιδιά

δίαιτα βρίσκεται σε κίνδυνο να παρουσιάσει

έχουν μία φυσιολογική σωματική αύξηση. Σε

ανεπάρκεια βιταμίνης Β12, σιδήρου και ασβε-

διαφορετική περίπτωση, υπάρχει ο κίνδυνος η

στίου. Οι γονείς οφείλουν να επιλέγουν τροφές

δίαιτα να είναι φτωχή σε ενέργεια, πρωτεΐνη,

που περιέχουν ασβέστιο (π.χ. πράσινα λαχανι-

σίδηρο, ασβέστιο, ψευδάργυρο, βιταμίνη Β12.

κά, αμύγδαλα, εμπλουτισμένα ροφήματα σό-

γιας), βιταμίνη Β12 (π.χ. εμπλουτισμένα δημη-

● Μια χορτοφαγική δίαιτα μπορεί, λόγω της υψη-

τριακά ή γάλα σόγιας) και σίδηρο (π.χ. πράσινα

λής περιεκτικότητας σε φυτικές ίνες, να χορταί-

λαχανικά, όσπρια, εμπλουτισμένα δημητριακά,

νει γρήγορα τα παιδιά, πριν λάβουν τις απαραί-

σε συνδυασμό με πηγή βιταμίνης C για την αύ-

τητες θερμίδες.

ξηση της απορρόφησης του σιδήρου).

● Για να ικανοποιούνται οι διατροφικές τους ανά-

● Η κατανάλωση γάλακτος σε μία χορτοφαγική

γκες, τα παιδιά που τρέφονται με χορτοφαγικές

δίαιτα αποτελεί καλή πηγή ενέργειας, πρωτεΐ-

δίαιτες μπορεί να χρειαστεί να καταναλώνουν

νης και ασβεστίου.

συχνότερα γεύματα.

● Παιδί ή έφηβος που τρέφεται με αυστηρά χορ-

● Οι πρωτεΐνες των ζωικών τροφών χαρακτηρί-

τοφαγική δίαιτα πρέπει να παρακολουθείται

ζονται ως πρωτεΐνες υψηλής βιολογικής αξίας

ιδανικά από παιδίατρο και διαιτολόγο, προκει-

επειδή, συγκριτικά με τις φυτικές, είναι πλουσι-

μένου να διασφαλιστεί η επαρκής πρόσληψη

ότερες σε απαραίτητα αμινοξέα και απορροφώ-

των θρεπτικών ουσιών και η φυσιολογική του

νται σε μεγαλύτερο ποσοστό. Για το λόγο αυτό,

ανάπτυξη.

παιδιά που ακολουθούν χορτοφαγικές δίαιτες

πρέπει να καταναλώνουν ποικιλία φυτικών

Διατροφή και χρόνος οθόνης

τροφών και σε αυξημένες ποσότητες, ώστε να

εξασφαλίζεται η επαρκής πρόσληψη όλων των

Τα παιδιά αφιερώνουν αρκετό από τον καθημερινό

απαραίτητων αμινοξέων (π.χ. δημητριακά μαζί

τους χρόνο στην παρακολούθηση τηλεοπτικών προ-

με όσπρια, όπως ρύζι με φασόλια).

γραμμάτων, στον υπολογιστή, σε παιχνιδομηχανές ή

σε κινητά τηλέφωνα (χρόνος οθόνης).

● Τα όσπρια όπως και τα τρόφιμα που προέρχο-

νται από όσπρια είναι μια καλή πηγή πρωτεΐ-

Η παρακολούθηση τηλεόρασης έχει συσχετιστεί

νης. Τα τρόφιμα που προέρχονται από ξηρούς

με την υιοθέτηση μη υγιεινών διατροφικών συνη-

καρπούς ή σπόρους (ταχίνι, φυστικοβούτυρο),

θειών. Μελέτες δείχνουν ότι η αύξηση του χρόνου

περιέχουν, επίσης, πρωτεΐνες.

τηλεθέασης συσχετίζεται με αυξημένη κατανάλω-

ση ανθυγιεινών σνακ (π.χ. πατατάκια, αναψυκτικά

● Απαγορεύεται να δίνονται ολόκληροι ξηροί

ή γλυκίσματα), μειωμένη κατανάλωση φρούτων και

31

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

λαχανικών και αυξημένο κίνδυνο για εμφάνιση παχυ-

ήδη δοκιμασμένες τροφές, να έχουν προτίμηση

σαρκίας. Η ευρωπαϊκή μελέτη IDEFICS (συμμετείχαν

μόνο σε 4-5 φαγητά ή να παίζουν με το φαγητό

Βέλγιο, Σουηδία, Εσθονία, Γερμανία, Ουγγαρία, Ιτα-

τους και η όρεξή τους να μην είναι σταθερή.

λία, Κύπρος, Ισπανία) έδειξε ότι τα παιδιά που είχαν

● Το νήπιο μπορεί να φάει σε ένα γεύμα μεγάλη

λιγότερες από 14 ώρες εβδομαδιαίως ενασχόληση με

ποσότητα τροφής, ενώ σε κάποιο άλλο να φάει

την οθόνη (τηλεόραση, DVD, υπολογιστής) ήταν λιγό-

πολύ λιγότερο. Οι γονείς οφείλουν να προσφέ-

τερο πιθανό να είναι υπέρβαρα ή παχύσαρκα (www.

ρουν θρεπτικά γεύματα και να μην ανησυχούν

eufic.org/article/el/artid/How-pre-vent-childhood-

αν το παιδί δεν φάει όλη την ποσότητα.

obesity-news-from-IDEFICS-study).

● Τα νήπια μπορούν να τρώνε τα περισσότερα

Ο αυξημένος χρόνος μπροστά στην οθόνη εκθέ-

φαγητά της οικογένειας, με μια μικρή προε-

τει το παιδί ή τον έφηβο σε πλήθος διαφημίσεων που

τοιμασία (λιώσιμο με πιρούνι, κόψιμο σε μικρά

αφορούν ανθυγιεινά τρόφιμα, όπως αναψυκτικά, αλ-

κομμάτια), ιδιαίτερα των σκληρών και δύσκο-

μυρά σνακ ή γλυκά. Επίσης, συσχετίζεται με μειωμένη

λων στη μάσηση τροφών, για την πρόληψη

φυσική δραστηριότητα και άσκηση, γεγονός που προ-

πνιγμού. Ένα υγιές νήπιο, μετά τον πρώτο χρό-

καλεί ανισορροπία στο ισοζύγιο ενέργειας, με επακό-

νο, δεν χρειάζεται τελείως λιωμένες τροφές.

λουθο την αύξηση του σωματικού βάρους.

● Τα παιδιά στη νηπιακή ηλικία διεκδικούν την

Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής συνιστά,

αυτονομία τους και στα περισσότερα αρέσει

για τα μεγαλύτερα των 2 ετών παιδιά, να περιορίζεται

να προσπαθούν να τρώνε μόνα τους. Οι γονείς

ο χρόνος μπροστά στην οθόνη σε 1-2 ώρες την ημέρα.

χρειάζεται να έχουν υπομονή και να ενθαρρύ-

Στα παιδιά ηλικίας κάτω των 2 ετών πρέπει να απο-

νουν τα παιδιά να αποκτήσουν δεξιότητες σίτι-

φεύγεται εντελώς η έκθεση μπροστά στην οθόνη.

σης.

Χρήσιμες συμβουλές, επίσης, είναι:

● Περίπου μετά την ηλικία των 15 μηνών, τα πε-

● Κατά τη διάρκεια του φαγητού πρέπει όλες οι

ρισσότερα παιδιά μπορούν να δοκιμάζουν να

οθόνες να είναι κλειστές.

τρώνε μόνα τους, χρησιμοποιώντας κουτάλι.

● Δεν πρέπει να υπάρχει τηλεόραση ή άλλη οθόνη

● Από την ηλικία των 2 ετών, η επιδεξιότητα των

στο υπνοδωμάτιο του παιδιού.

χεριών αυξάνει, ώστε να μπορούν να χρησιμο-

● Δεν πρέπει ο χρόνος που περνούν τα παιδιά

ποιούν κουτάλι/πιρούνι χωρίς πολλά ατυχήματα.

μπροστά στην οθόνη να χρησιμοποιείται ως τι-

● Μέχρι την ηλικία των 15 μηνών, είναι προτιμό-

μωρία ή ανταμοιβή.

τερο τα παιδιά να έχουν συνηθίσει να πίνουν

● Όταν το παιδί παρακολουθεί τηλεόραση να επι-

από ποτηράκι.

λέγονται ποιοτικά προγράμματα.

● Τα περισσότερα παιδιά μετά τον πρώτο χρόνο

● Οι γονείς μπορούν να συζητούν με τα παιδιά τα

συνηθίζουν σε ένα πρόγραμμα διατροφής που

προγράμματα που παρακολουθούν και το ρόλο

αποτελείται από 3 κύρια γεύματα και 2-3 ενδι-

των διαφημίσεων.

άμεσα.

● Οι ίδιοι οι γονείς να λειτουργούν σαν παράδειγ-

● Χρειάζεται προσοχή σε ορισμένες τροφές που

μα για τα παιδιά τους, περιορίζοντας τον χρόνο

θα πρέπει να αποφεύγονται στη νηπιακή ηλι-

που διαθέτουν για την τηλεόραση, τον υπολογι-

κία εξαιτίας του κινδύνου πνιγμονής, όπως:

στή ή το κινητό τους τηλέφωνο.

ολόκληροι ξηροί καρποί, τσίχλες, ποπ-κόρν,

πατατάκια, λουκάνικα, ολόκληρα σταφύλια,

ίδιαιτερότητες της διατροφής

καραμέλες/γλυκά σκληρά, μεγάλα κομμάτια

ανάλογα με την ηλικία

ωμών λαχανικών/φρούτων, και σκληρά κομμά-

τια κρέας.

Νηπιακή και προσχολική ηλικία

● Η εγγραφή του παιδιού σε κάποιο παιδικό

● Μετά την ηλικία του ενός έτους, τα παιδιά μπο-

σταθμό, το βοηθά να μάθει να τρώει σε τακτικές

ρούν να συμμετέχουν στα γεύματα της οικογέ-

ώρες. Επίσης, μπορεί να το βοηθήσει να δοκι-

νειας, τρώγοντας σχεδόν ότι και τα υπόλοιπα

μάσει καινούριες τροφές ή τροφές που δεν τις

μέλη της, αλλά σε μικρότερες ποσότητες.

έτρωγε στο σπίτι.

● Χαρακτηριστικό της νηπιακής (1–3 ετών) αλλά

ακαταστασία με το φαγητό

και της προσχολικής ηλικίας (3–5 ετών) αποτε-

Τα νήπια συχνά όταν τρώνε τα κάνουν όλα άνω κάτω.

λούν η επιλεκτική διατροφή και οι ιδιοτροπίες

Αυτό οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι ακόμη μαθαί-

σχετικά με το φαγητό. Μπορεί να αρνούνται

νουν να χρησιμοποιούν τα μαχαιροπίρουνα, τα πιάτα, τα

32

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

ποτήρια και τους αρέσει να παίζουν με το φαγητό τους.

ρουν το νέο τρόφιμο μαζί με κάποιο άλλο που

Χρειάζεται αρκετή εξάσκηση για να μάθουν να

αρέσει στο παιδί, (π.χ. μπρόκολο μαζί με πουρέ

φέρνουν το κουτάλι στο στόμα τους χωρίς να λερω-

πατάτας).

θούν. Τους πρώτους μήνες ειδικά, που μαθαίνουν να

● Μπορούν να χρησιμοποιήσουν φράσεις που

τρώνε μόνα τους, συμβαίνουν πολλά ατυχήματα με

να τονίζουν τη γεύση και την υφή του φαγητού

φαγητό που πέφτει στο πάτωμα ή επάνω τους. Η ακα-

όταν το περιγράφουν, για παράδειγμα “αυτά τα

ταστασία μπορεί πολύ εύκολα να προκαλέσει θυμό,

ακτινίδια είναι γλυκά σαν φράουλες” ή “αυτά τα

για το λόγο αυτό οι γονείς πρέπει να είναι προετοιμα-

ραπανάκια είναι τόσο τραγανά!”. Με αυτό τον

σμένοι.

τρόπο ενθαρρύνουν το παιδί τους να δοκιμάσει

Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν με τους παρακά-

κάτι καινούριο.

τω τρόπους:

● Να ενθαρρύνουν το παιδί να πιάσει, να μυρί-

● Να κόψουν σε μικρά κομμάτια το φαγητό και να

σει, να γλύψει το καινούριο τρόφιμο και να το

αφήσουν το παιδί να χρησιμοποιήσει τα χέρια

επαινέσουν γι’ αυτό. Να το ενθαρρύνουν στη

του για να φάει, αντί για το κουτάλι ή το πιρού-

συνέχεια να δοκιμάσει μια μπουκιά και να το

νι. Αυτός ο τρόπος διευκολύνει το παιδί να φάει

επαινέσουν αν το κάνει.

τον πρώτο καιρό.

● Αν προσφέρουν συνέχεια ένα συγκεκριμένο

● Μπορούν αργότερα να το αφήσουν να χρησιμο-

τρόφιμο, είναι πολύ πιθανό το παιδί να το δοκι-

ποιήσει κουτάλι, αφού έτσι μαθαίνει, αλλά ταυ-

μάσει και τελικά να του αρέσει. Στην πραγματι-

τόχρονα αν χρειάζεται, να του προσφέρουν και

κότητα, μπορεί να χρειαστούν μέχρι 10-15 προ-

οι ίδιοι λίγο από το φαγητό.

σπάθειες πριν το δοκιμάσει τελικά. Ακόμη όμως

● Να του προσφέρουν μικρές ποσότητες από το

κι αν το παιδί αρνείται να δοκιμάσει, οι γονείς

φαγητό που ετοιμάζουν για όλη την οικογένεια

θα πρέπει να συνεχίσουν να το προσφέρουν και

(να μην γεμίζουν κατευθείαν το πιάτο του παι-

σε διαφορετικές στιγμές.

διού), γιατί το φαγητό μπορεί να καταλήξει στο

● Δεν χρειάζεται πίεση για να δοκιμάσει το παιδί

πάτωμα.

κάτι που δεν θέλει. Οι γονείς μπορούν να δοκι-

● Να καλύψουν το πάτωμα με πλαστικό ή χαρτί

μάσουν τη νέα τροφή μερικές μέρες μετά.

(π.χ. εφημερίδες), ώστε να καθαρίζουν ευκολό-

● Οι ίδιοι οι γονείς πρέπει να δίνουν το παράδειγ-

τερα.

μα στα παιδιά τους. Να τρώνε ποικιλία τροφών

σε κάθε γεύμα, να δοκιμάζουν νέες τροφές και

Εισαγωγή νέων τροφών

να δείχνουν στα παιδιά τους ότι τους αρέσει.

Είναι φυσιολογικό τα μικρά παιδιά να αντιστέκονται

στη δοκιμή νέων τροφών. Η συμπεριφορά αυτή ονο-

ίδιοτροπίες σχετικά με το φαγητό

μάζεται νεοφοβία, δηλ. φόβος για το καινούριο. Είναι

Πολλά παιδιά στη νηπιακή και προσχολική ηλικία πα-

φυσιολογικό χαρακτηριστικό των θηλαστικών και έχει

ρουσιάζουν ιδιοτροπίες σχετικά με το φαγητό τους.

ως σκοπό να τα προστατεύσει από άγνωστες τροφές,

Για να αντιμετωπίσουν καλύτερα οι γονείς αυτές τις

δυνητικά τοξικές. Οι νεοφοβικές αντιδράσεις αλλά-

ιδιοτροπίες βοηθά να γνωρίζουν τα παρακάτω:

ζουν με την ηλικία του ατόμου, στη βρεφική ηλικία

● Χαρακτηριστικά των τροφών όπως η υφή, το

είναι ελάχιστες, ενώ στην προσχολική ηλικία μεγιστο-

σχήμα, το άρωμα, η γεύση και το μέγεθος των

ποιούνται.

μερίδων, επηρεάζουν την αποδοχή τους από

Η συνεχής έκθεση στη νέα τροφή, η παροχή ευ-

τα παιδιά. Τα παιδιά γενικά δεν προτιμούν τα

καιριών για δοκιμή και η λειτουργία των γονέων και

σκληρά και ξερά τρόφιμα. Προτιμούν τρόφιμα

άλλων ατόμων του κοινωνικού περιβάλλοντος ως πρό-

με ζωηρά χρώματα, αλλά ήπιες γεύσεις και μυ-

τυπα προς μίμηση μπορούν να μειώσουν τη νεοφοβι-

ρωδιές, γιατί έχουν περισσότερους γευστικούς

κή αντίδραση και να βοηθήσουν τα παιδιά να αποδε-

κάλυκες και αντιλαμβάνονται τις γεύσεις με

χτούν ένα νέο τρόφιμο ως οικείο και ασφαλές.

μεγαλύτερη οξύτητα. Μερικά φρούτα και λαχα-

Προς την κατεύθυνση αυτή, χρήσιμες συμβουλές

νικά μπορεί στην πρώτη τους δοκιμή να έχουν

είναι οι παρακάτω:

μια ιδιαίτερη γεύση (π.χ. ξινή ή πικρή) και τα

● Οι γονείς μπορούν να δοκιμάσουν να προσφέ-

παιδιά αυτόματα να τα απορρίψουν. Οι μεγάλες

ρουν νέες τροφές, όταν το παιδί είναι ήρεμο και

μερίδες επίσης, μπορεί να τρομάξουν τα παιδιά

όχι πολύ κουρασμένο.

και να τα κάνουν να αρνηθούν το φαγητό.

● Είναι καλύτερα να δοκιμάσουν αρχικά με μι-

● Μερικές φορές τα παιδιά αρνούνται το φαγητό

κρές ποσότητες στο πιάτο. Μπορούν να σερβί-

μόνο και μόνο για να προκαλέσουν την αντίδρα-

33

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

ση του γονιού. Αν το παιδί αρνηθεί να φάει κάτι,

Επίσης, αν το παιδί βλέπει τους γονείς του να

δεν το κάνει απαραίτητα γιατί δεν του αρέσει

απολαμβάνουν το φαγητό, είναι πολύ πιθανό να

(μπορεί άλλωστε να μην το έχει καν δοκιμάσει).

κάνει και αυτό το ίδιο.

Μπορεί να το κάνει απλά στα πλαίσια της επι-

● Οι γονείς χρειάζεται να ενθαρρύνονται να κά-

θυμίας για ανεξαρτησία. Όταν συμβαίνει κάτι

θονται όλοι μαζί στο τραπέζι σαν οικογένεια.

τέτοιο είναι απαραίτητο ο γονέας να κρατήσει

Επειδή αυτό δεν είναι πάντα εφικτό, να γίνεται

την ψυχραιμία του.

προσπάθεια να τηρείται τουλάχιστον μια φορά

● Τα παιδιά, ειδικά τα μικρότερα (κάτω των 3

την ημέρα (π.χ. στο βραδινό) ή και τα σαββατο-

ετών), έχουν ανάγκη να υπάρχουν στην καθημε-

κύριακα.

ρινότητά τους ρουτίνες, τελετουργίες και οικείες

● Μπορούν να εμπλέξουν το παιδί τους σε όλη τη

συνήθειες. Δεν τους αρέσουν οι αλλαγές. Για πα-

διαδικασία ετοιμασίας των γευμάτων, ανάλογα

ράδειγμα, εάν το παιδί ζητά τα ζυμαρικά του να

με την ηλικία του. Από την αγορά τροφίμων,

μην έχουν σάλτσα, είναι ένας τρόπος για να πά-

μέχρι την προετοιμασία σαλάτας και σάντου-

ρει μια απλή, εύκολα αναγνωρίσιμη τροφή που

ιτς ή το χτύπημα των αυγών για ομελέτα και το

του ενισχύει την αίσθηση της ασφάλειας.

στρώσιμο του τραπεζιού.

● Οι γονείς πρέπει να γνωρίζουν ότι η τάση της

● Τα τρόφιμα στο πιάτο είναι καλύτερα να είναι

απόρριψης νέων τροφών εξασθενεί καθώς τα

διαχωρισμένα, ώστε να αναγνωρίζονται.

παιδιά μεγαλώνουν και ότι το παιδί τους είναι

● Μερικές φορές τα μικρότερα παιδιά είναι αρκε-

πολύ πιθανό να απολαμβάνει στο μέλλον τροφές

τά αναστατωμένα για να καθίσουν στο τραπέζι

που αρνείται να δοκιμάσει σε μικρότερη ηλικία.

για φαγητό. Σε αυτές τις περιπτώσεις βοηθά να

● Ο ρόλος του γονέα είναι να προσφέρει ποικι-

υπάρχει μια ήρεμη στιγμή πριν το γεύμα. Ακόμη

λία θρεπτικών, κατάλληλων για την ηλικία του

και το τελετουργικό πλύσιμο των χεριών μπορεί

παιδιού τροφών, να αποφασίσει το χώρο και το

να βοηθήσει.

χρόνο των γευμάτων και να εμπιστευτεί το παι-

● Οι γονείς μπορούν να δώσουν λίγη ανεξαρτησία

δί για το αν θα φάει και την ποσότητα που θα

στο παιδί τους κατά τη διάρκεια του φαγητού.

φάει. Στα υγιή παιδιά πρέπει να δίνεται η δυ-

Για παράδειγμα, μπορούν να αφήσουν το παι-

νατότητα να αυτορυθμίζουν την ποσότητα της

δί να βγάλει την κόρα από το ψωμί, αν αυτό

τροφής και της ενέργειας που καταναλώνουν.

επιθυμεί. Ενδίδοντας σε μερικές απαιτήσεις ή

Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν το παιδί τους να

προτιμήσεις, θα το βοηθήσουν να αισθάνεται

ξεπεράσει τις ιδιοτροπίες του, υιοθετώντας μερικές

περισσότερο ανεξάρτητο.

συνήθειες, όπως:

● Μπορούν επίσης, να αφήσουν το παιδί να επι-

● Να τρώει το παιδί τα κυρίως και τα ενδιάμε-

λέξει μεταξύ δύο τριών υγιεινών τροφών. Έτσι,

σα γεύματά του σε τακτά χρονικά διαστήματα

αντί να του πουν να διαλέξει μόνος του από ό,τι

κάθε μέρα. Αν δεν πεινάει μεταξύ των γευμά-

έχει το ψυγείο, μπορούν να περιορίσουν τις επι-

των, ας αποφύγουν κάποιο ενδιάμεσο γεύμα.

λογές ρωτώντας “θα ήθελες σταφύλι ή κομμένο

Αν δεν πεινάει στη διάρκεια των γευμάτων, ας

καρότο;”.

φάει λιγότερο. Μπορεί να πεινάσει μέχρι το

επόμενο γεύμα ή το ενδιάμεσο.

Σχολική ηλικία

● Η πίεση προς το παιδί για να τελειώσει το φαγη-

Στη διάρκεια της σχολικής ηλικίας συνεχίζεται η αργή,

τό του, μπορεί να κάνει την ώρα των γευμάτων

αλλά με σταθερό ρυθμό, ανάπτυξη του παιδιού. Η αύ-

δύσκολη. Δυσκολεύει επίσης το ίδιο το παιδί να

ξηση του σώματος μέχρι τα 9-10 χρόνια περίπου γί-

καταλάβει πότε χόρτασε και αυτό το βάζει σε

νεται με μικρότερους ρυθμούς, πριν την περίοδο της

αυξημένο κίνδυνο υπερκατανάλωσης τροφής

έντονης προεφηβικής και εφηβικής αναπτυξιακής

στο μέλλον, ή μπορεί να το οδηγήσει ακόμη και

έξαρσης. Παρά τους ήπιους ρυθμούς αύξησης των

σε απέχθεια για κάποιο είδος τροφής.

πρώτων τουλάχιστον χρόνων αυτής της περιόδου, η

● Είναι καλύτερα να έχουν ρεαλιστικές προσδοκί-

σχολική ηλικία είναι πολύ σημαντική για τη μετέπειτα

ες. Μπορούν για παράδειγμα να ζητήσουν από το

πορεία και υγεία του οργανισμού.

παιδί τους να δοκιμάσει από όλες τις τροφές στο

Η σωστή και ισορροπημένη διατροφή με επάρκεια

πιάτο του, ή να φάει συγκεκριμένες μπουκιές.

θρεπτικών συστατικών αποτελεί σημαντικό παράγο-

● Να δημιουργήσουν ευχάριστη ατμόσφαιρα στα

ντα για την υγεία των παιδιών.

γεύματα. Η αποδοχή του φαγητού από το παιδί,

Στην Ελλάδα, τα αποτελέσματα ερευνών δείχνουν

εξαρτάται πολλές φορές και από το περιβάλλον.

ότι αφενός τα παιδιά απομακρύνονται από την παρα-

34

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

δοσιακή ελληνική διατροφή και αφετέρου η συχνότη-

βοι παραλείπουν γεύματα (κυρίως το πρωινό και το

τα (επιπολασμός) του υπερβάλλοντος βάρους και της

μεσημεριανό), καταναλώνουν συχνά γρήγορο φαγητό

παχυσαρκίας είναι ιδιαίτερα υψηλή σε σχέση με άλλες

(fast food) χαμηλής θρεπτικής αξίας, τρώνε ανθυγι-

ευρωπαϊκές χώρες.

εινά μικρογεύματα (π.χ. γαριδάκια, τσιπς, γλυκά) ή

Την περίοδο αυτή συμβαίνουν σημαντικές αλλαγές

ακολουθούν διατροφικά ανεπαρκείς δίαιτες. Επίσης,

στη ζωή των παιδιών. Ο χώρος και τα ενδιαφέροντά

αρκετοί έφηβοι αποφεύγουν τη συστηματική φυσική

τους διευρύνονται, αφού περνούν μεγάλο μέρος της

δραστηριότητα, με αποτέλεσμα την ανισορροπία στο

ημέρας τους στο σχολείο ή σε άλλες εξωσχολικές δρα-

ισοζύγιο ενέργειας και την εμφάνιση παχυσαρκίας.

στηριότητες. Πολλά παιδιά μπορεί να διαχειρίζονται

Στην Ελλάδα, πρόσφατη έρευνα (2010) του Ερευ-

χρήματα για να αγοράσουν φαγητό από το κυλικείο

νητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγεί-

του σχολείου τους ή από άλλα σημεία πώλησης έτοι-

ας (ΕΠΙΨΥ) έδειξε ότι:

μου φαγητού. Επιπλέον, δέχονται επιρροές από τους

● Μόνο 2 στους 5 εφήβους τρώνε πρωινό κάθε

συνομηλίκους τους αλλά και από ενήλικες, όπως δα-

μέρα της εβδομάδας.

σκάλους, προπονητές, πρότυπα μέσων μαζικής ενημέ-

● Ένα στα τρία 15χρονα κορίτσια και παρόμοιο

ρωσης.

ποσοστό αγοριών ίδιας ηλικίας δεν τρώνε ποτέ

Στην ηλικία αυτή εδραιώνονται οι διατροφικές

πρωινό πριν πάνε σχολείο.

συνήθειες των παιδιών. Οι γονείς του παιδιού έχουν

● Μόνο 1 στους 3 εφήβους, κυρίως τα κορίτσια,

σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση υγιών διατροφικών

τρώνε τουλάχιστον 5 μέρες την εβδομάδα

συμπεριφορών και στάσεων. Οι διατροφικές συνήθει-

φρούτα και σαλάτα ή λαχανικά.

ες της οικογένειας επηρεάζουν καθοριστικά τις δια-

● Το 35,5% των μαθητών, κυρίως τα αγόρια, κα-

τροφικές συνήθειες και επιλογές των παιδιών.

ταναλώνουν γλυκά ή αναψυκτικά σχεδόν κάθε

Κρίσιμο ρόλο έχει και ο γιατρός της πρωτοβάθ-

μέρα.

μιας φροντίδας υγείας, που στο πλαίσιο της διαχρο-

● Όσο μεγαλώνουν οι έφηβοι, περιορίζουν τα

νικής παρακολούθησης εκτιμά τη σωματική αύξηση

φρούτα και τα λαχανικά στη διατροφή τους,

του παιδιού και το ενδεχόμενο υπερβάλλον βάρος. Η

ενώ αυξάνουν τα αναψυκτικά και τα γλυκά.

υποστήριξη της οικογένειας στην καθιέρωση υγιεινών

συνηθειών διατροφής και η παρέμβαση για την αντι-

● Μόνο 1 στους 3 εφήβους, κυρίως τα αγόρια, κά-

μετώπιση της παχυσαρκίας μπορεί να έχουν σημαντι-

νει κάποια φυσική δραστηριότητα (διάρκειας 1

κά αποτελέσματα.

ώρας) τουλάχιστον 5 μέρες την εβδομάδα.

Σημειώνεται ότι κατά τα πρώτα χρόνια αυτής της

Οι πρόσφατες συστάσεις για την Ελλάδα (2014),

ηλικιακής περιόδου, μερικά παιδιά μπορεί να δυσκο-

που αφορούν την πρόσληψη συγκεκριμένων ομά-

λεύονται στη μάσηση ορισμένων τροφίμων, όπως για

δων τροφών καθώς και ενδεικτικός αριθμός μερίδων

παράδειγμα του κρέατος, επειδή αλλάζουν τα νεογιλά

και ισοδύναμα μερίδων για κάθε ομάδα τροφών,

με τα μόνιμα δόντια. Οι γονείς χρειάζεται να γνωρί-

ανάλογα με την ηλικία, αναφέρονται στον Εθνικό

ζουν το πρόβλημα και να προσφέρουν θρεπτικά τρό-

Διατροφικό Οδηγό για παιδιά και εφήβους (www.

φιμα που είναι εύκολο να μασήσουν τα παιδιά τους.

diatrofikoiodigoi.gr).

Επίσης, ιδιαίτερα θέματα που πρέπει να τονίζονται

Εφηβική ηλικία

στους εφήβους είναι:

Οι διατροφικές ανάγκες κατά τη διάρκεια της εφηβεί-

● Να ενημερώνονται για τις φυσιολογικές αλλα-

ας είναι μεγαλύτερες, εξαιτίας του αυξημένου ρυθμού

γές στο σώμα και στην αύξηση που συμβαίνουν

της σωματικής αύξησης και των αλλαγών στη σύνθεση

κατά τη διάρκεια της εφηβικής ηλικίας. Η ενη-

του σώματος.

μέρωση των εφήβων για τις αλλαγές που συμ-

Η αύξηση του σωματικού βάρους είναι μεγαλύτερη

βαίνουν στο σώμα, μπορεί να βοηθήσει στην

στα αγόρια, συγκριτικά με τα κορίτσια, γεγονός που

αποδοχή της εικόνας που έχουν για το σώμα

οφείλεται κυρίως στη μεγαλύτερη αύξηση της μυϊκής

τους και στην αποφυγή λανθασμένης δίαιτας.

μάζας. Για το λόγο αυτό, οι θερμιδικές και θρεπτικές

● Να μην παραλείπουν γεύματα, ιδιαίτερα το

ανάγκες των εφήβων αγοριών είναι μεγαλύτερες από

πρωινό. Οι έφηβοι που καταναλώνουν συστη-

τις αντίστοιχες των κοριτσιών (βλ. Πίνακα 1.5).

ματικά πρωινό γεύμα έχουν υψηλότερη πρό-

Μελέτες δείχνουν ότι σημαντικό ποσοστό εφήβων

σληψη θρεπτικών ουσιών (φυτικές ίνες, βιτα-

λαμβάνει δίαιτα υψηλή σε λίπος ή/και πρόσθετη ζά-

μίνες Α, Β6 και Β12, σίδηρο και ασβέστιο) και

χαρη και φτωχή σε φυτικές ίνες, βιταμίνη Α, φυλλικό

χαμηλότερο δείκτη μάζας σώματος (BMI) σε

οξύ, σίδηρο, ασβέστιο και ψευδάργυρο. Πολλοί έφη-

σχέση με αυτούς που παραλείπουν το πρωινό

35

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

γεύμα. Η παράληψη του πρωινού γεύματος έχει

3) U.S. Department of Agriculture and U.S. Department

συσχετιστεί, μεταξύ άλλων, με κατανάλωση συ-

of Health and Human Services. Dietary Guidelines for

Americans, 2010. 7th Edition, Washington, DC: U.S.

χνότερα τροφών πλούσιων σε ζάχαρη και λίπος

Government Printing Office, December 2010.

και αυξημένο κίνδυνο παχυσαρκίας.

4) Gidding SS, Dennison BA, Birch LL, Daniels SR,

● Να αποφεύγουν την κατανάλωση μικρογευμά-

Gillman MW, Lichtenstein AH, Rattay KT, Steinberger

των (σνακς) χαμηλών σε θρεπτική αξία. Αντί να

J, Stettler N, Van Horn L; American Heart Association.

Dietary recommendations for children and adolescents:

επιλέγουν τροφές με υψηλή περιεκτικότητα σε

a guide for practitioners. Pediatrics. 2006; 117:544-59.

λίπος, ζάχαρη ή αλάτι (π.χ. γαριδάκια, τσιπς,

5) Dunham L, Kollar LM. Vegetarian eating for children

γλυκά, μπισκότα), να προτιμούν φαγητά χαμη-

and adolescents. J Pediatr Health Care. 2006 Jan-

λής περιεκτικότητας σε λίπος και υψηλότερης

Feb;20(1):27-34.

θρεπτικής αξίας. Τέτοια φαγητά είναι για πα-

6) Expert Panel on Integrated Guidelines for

Cardiovascular Health and Risk Reduction in Children

ράδειγμα τα φρέσκα φρούτα και λαχανικά, το

and Adolescents; National Heart, Lung, and Blood

γάλα, το τυρί ή το γιαούρτι χαμηλό σε λιπαρά,

Institute. Pediatrics. 2011; 128 Suppl 5:S213-56.

τα δημητριακά ή οι μπάρες δημητριακών ολι-

7) American Heart Association: Dietary Recommendations

κής άλεσης, οι χυμοί, οι ανάλατοι και ωμοί ξηροί

for Healthy Children. Διαθέσιμο στο: www.heart.

org/HEARTORG/GettingHealthy/HealthierKids/

καρποί και η πίτσα με λαχανικά (χορτοφαγική).

HowtoMakeaHealthyHome/Dietary-Recommendations-

● Να ενθαρρύνονται να κάνουν έξυπνες επιλο-

for-Healthy-Children_UCM_303886_Article.jsp

γές όταν τρώνε σε εστιατόρια fast food. Πολλά

8) Bright Futures, Guidelines for Health Supervision of

εστιατόρια fast food έχουν και φαγητά χαμηλής

Infants, Children and Adolescents: Promoting Healthy

Nutrition. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.aap.

περιεκτικότητας σε λίπος και υψηλότερης θρε-

org/pdfs/Guidelines_PDF/6-Promoting_Healthy_

πτικής αξίας, όπως σαλάτες, ψητές πατάτες, λα-

Nutrition.pdf

χανικά στον ατμό, γιαούρτι χαμηλό σε λιπαρά

9) Κοκκέβη Ά., Φωτίου Α., Ξανθάκη Μ., Σταύρου Μ.,

και σάντουιτς χαμηλότερης περιεκτικότητας σε

Καναβού Ε. Διατροφή, φυσική δραστηριότητα και σω-

ματικό βάρος στους εφήβους. Σειρά θεματικών τευχών:

λίπος.

Έφηβοι, Συμπεριφορές & Υγεία. Ερευνητικό Πανεπι-

● Να ενημερώνονται, οι έφηβες κοπέλες ιδιαί-

στημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής. Αθήνα, 2011.

τερα, για τη σημασία που έχει η πρόσληψη

Διαθέσιμο στο: www.iatronet.gr/photos/enimerosi/03_

HBSC_2010_EPIPSI_2011.pdf

ασβεστίου για την υγεία των οστών και να εν-

10) Golden NH, Abrams SA. Committee on Nutrition.

θαρρύνονται να καταναλώνουν γαλακτοκομικά

Optimizing bone health in children and adolescents.

προϊόντα ή άλλες τροφές εμπλουτισμένες με

Pediatrics 2014; 134:e1229-43.

ασβέστιο. Η απόκτηση υψηλής οστικής μάζας

11) Μ. Γιαννακούλια, Ε. Μπαθρέλλου. Τι και πως τρώνε

κατά τη διάρκεια της εφηβείας αποτελεί σημα-

τα παιδιά: μπορούν οι γονείς να τα βοηθήσουν; Στο

“Γνώση έχω, Υγεία κατέχω. Απλά μαθήματα ισορροπη-

ντικό προστατευτικό παράγοντα για την εμφά-

μένης διατροφής, ασφάλειας τροφίμων και σωματικής

νιση οστεοπόρωσης μετά την εμμηνόπαυση. Οι

άσκησης για την υγεία και την ευεξία των παιδιών μας”.

έφηβοι χρειάζεται να καταναλώνουν 3 μερίδες

Ίδρυμα Αριστείδης Δασκαλόπουλος.

γαλακτοκομικών προϊόντων ημερησίως.

12) Raising Children Network (Australia). Messy eating.

Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/articles/

Τέλος, πρέπει να τονιστεί η ανάγκη ο επαγγελματί-

messy_eaters.html/context/729

ας υγείας να εκτιμά, σε κάθε προληπτική παιδιατρική

13) Raising Children Network (Australia). Fussy eating.

εξέταση, την εικόνα που έχει ο έφηβος για το σώμα του

Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/articles/

και τις διαιτητικές του συνήθειες. Διαταραγμένη εικόνα

fussy_eating.html/context/729

του εφήβου για το σώμα του, επανειλημμένες δίαιτες

14) Raising Children Network (Australia). Getting

your child to eat breakfast. Διαθέσιμο στο: www.

απώλειας βάρους χωρίς να υπάρχει αυξημένο σωματι-

raisingchildren.net.au/articles/eating_breakfast.html/

κό βάρος, σημαντική απώλεια βάρους ή δείκτης μάζας

context/212

σώματος (BMI) κάτω από την 5η εκατοστιαία θέση, θέ-

15) Raising Children Network (Australia). Screen time and

τουν την υποψία για διαταραχές πρόσληψης τροφής

children. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

articles/screen_time.html

(eating disorders). Στην περίπτωση αυτή, χρειάζεται

εκτίμηση του εφήβου από ψυχολόγο ή ψυχίατρο.

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

1) Λινού Α και συν. Ινστιτούτο Προληπτικής Περιβαλλο-

ντικής και Εργασιακής Ιατρικής, Prolepsis. Εθνικός

Διατροφικός Οδηγός για βρέφη, παιδιά και εφήβους.

Διαθέσιμο στο: www.diatrofikoiodigoi.gr

2) Ματσανιώτης Ν., Καρπάθιος Θ., Νικολαϊδου-Καρπαθίου

Π. Επίτομη Παιδιατρική. Ιατρικές εκδόσεις Λίτσας, 2010.

36

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

βελτίωση της φυσικής κατάστασης και των τεχνικών

1.3. Φυσική δραστηριότητα

δεξιοτήτων αθλημάτων και γίνεται συνήθως σε χώ-

ρους αθλητικών συλλόγων και σωματείων.

Γενικές πληροφορίες

Τα οφέλη της φυσικής δραστηριότητας είναι ιδιαί-

Η καθημερινή φυσική δραστηριότητα σε συνδυασμό

τερα σημαντικά σε κάθε ηλικία. Ειδικότερα στα παι-

με την υγιεινή διατροφή αποτελούν σημαντικούς πα-

διά και τους εφήβους, συμβάλλει στη/ν:

ράγοντες για την υγιή σωματική και ψυχοσυναισθη-

● Διατήρηση της καλής λειτουργίας του κυκλοφο-

ματική ανάπτυξη των παιδιών όλων των ηλικιών, από

ρικού και αναπνευστικού συστήματος.

τη βρεφική έως και την εφηβική ηλικία.

● Πρόληψη της παιδικής παχυσαρκίας και του

Ο καθημερινός δραστήριος ή καθιστικός τρόπος

σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2.

ζωής από νωρίς εγκαθιστά συμπεριφορές που συνή-

● Διατήρηση του σωστού σωματικού βάρους.

θως ακολουθούν το παιδί στην εφηβική και ενήλικη

● Απόκτηση δυνατών μυών και ευλύγιστου σώμα-

ζωή του. Κατά συνέπεια, οι γονείς οφείλουν να δώ-

τος.

σουν ιδιαίτερη έμφαση στην προαγωγή της καθημε-

● Ανάπτυξη γερών οστών.

ρινής φυσικής άσκησης από τη νηπιακή ηλικία, καθώς

● Απόκτηση καλύτερης αίσθησης ισορροπίας.

όσο το παιδί μεγαλώνει, ο σύγχρονος τρόπος ζωής τεί-

νει να προάγει κυρίως την υιοθέτηση ενός προτύπου

● Βελτίωση της ψυχοσυναισθηματικής κατάστα-

καθιστικής ζωής.

σης.

Το ελεύθερο παιχνίδι θα πρέπει να αποτελεί

● Ενίσχυση της αυτοπεποίθησης.

αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας

● Ανάπτυξη τεχνικών δεξιοτήτων.

των παιδιών.

● Ομαλότερη κοινωνικοποίηση και στη δημιουρ-

Συνιστάται τα παιδιά και οι έφηβοι να αφιερώνουν

γία φιλικών σχέσεων.

περισσότερο χρόνο για φυσική δραστηριότητα σε σχέ-

● Χαλάρωση, στη διασκέδαση και στην ευχάρι-

ση με τον χρόνο που περνούν σε καθιστικές δραστηρι-

στη και δημιουργική αξιοποίηση του ελεύθερου

ότητες, όπως είναι η παρακολούθηση τηλεόρασης και

χρόνου.

τα παιχνίδια στον ηλεκτρονικό υπολογιστή. Στις μέρες

● Αποτελεσματική αντιμετώπιση προκλήσεων,

μας, όλο και λιγότερα παιδιά πηγαίνουν στο σχολείο

ορίων και ευκαιριών.

περπατώντας ή με το ποδήλατο, ενώ οι γονείς φοβού-

Αξίζει να σημειωθεί ότι όσο περισσότερο ένα άτομο

νται να αφήνουν τα παιδιά τους να παίξουν έξω από το

συμμετέχει καθημερινά σε δραστηριότητες που προά-

σπίτι μόνα τους. Παιδιά και έφηβοι περνούν αρκετές

γουν τη φυσική άσκηση τόσο μεγαλύτερα οφέλη απο-

ώρες την ημέρα μπροστά από “οθόνες” με αποτέλεσμα

κομίζει για την υγεία του.

τον περιορισμό των ευκαιριών για σωματική άσκηση.

Το είδος αλλά και η διάρκεια της φυσικής δραστη-

Σύμφωνα με την Αμερικάνικη Παιδιατρική Ακα-

ριότητας θα πρέπει να είναι κατάλληλη για την ηλικία

δημία, τα παιδιά μικρότερα από 2 ετών θα πρέπει να

του παιδιού, με κατάλληλη μέριμνα από την πλευρά

αποφεύγουν τελείως την παρακολούθηση τηλεόρα-

των γονέων και των γυμναστών/προπονητών για το

σης, ενώ τα μεγαλύτερα παιδιά προτείνεται να αφιε-

επίπεδο αθλητικής ετοιμότητας του παιδιού και για

ρώνουν όχι περισσότερο από 1-2 ώρες ημερησίως στην

την αποφυγή υπερβολικών απαιτήσεων.

παρακολούθηση ποιοτικών προγραμμάτων.

Η επιλογή οργανωμένου αθλήματος θα πρέπει να

Ως φυσική δραστηριότητα εννοούμε κάθε μορφή

γίνεται προσεκτικά και μετά από συζήτηση των γονέ-

σωματικής κίνησης, παραγόμενη από τους σκελετι-

ων με το παιδί, λαμβάνοντας υπόψη την αναπτυξιακή

κούς μυς, που αυξάνει την ενεργειακή δαπάνη πάνω

ετοιμότητα του παιδιού, το σωματότυπο και τα ενδι-

από το επίπεδο της σωματικής ηρεμίας. Διακρίνεται,

αφέροντά του. Η συγκεκριμένη επιλογή απαιτεί μια

ανάλογα με το είδος της σωματικής κίνησης, σε μη ορ-

σχετική δέσμευση, επένδυση και υποστήριξη, τόσο

γανωμένη και οργανωμένη.

από τους γονείς όσο και από το παιδί. Οι συχνές αλ-

Η μη οργανωμένη φυσική δραστηριότητα περι-

λαγές σε σύντομο χρονικό διάστημα και η παράλληλη

λαμβάνει μια ευρεία γκάμα συνηθισμένων δραστηρι-

ενασχόληση με πολλά οργανωμένα αθλήματα, συνή-

οτήτων όπως το περπάτημα, η χρήση ποδηλάτου, το

θως, δεν έχουν θετικά αποτελέσματα.

ενεργητικό παιχνίδι, η χειρονακτική εργασία, ο χορός,

Κατά τη διάρκεια της προεφηβικής περιόδου, είναι

η ενασχόληση με τις δουλειές του σπιτιού ή τις εργα-

σημαντικό η οργανωμένη εξωσχολική αθλητική δρα-

σίες στον κήπο.

στηριότητα να συμπληρώνει το ελεύθερο παιχνίδι και

Η οργανωμένη φυσική δραστηριότητα περιλαμβά-

σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να το υποκαθιστά.

νει σχεδιασμένα προγράμματα άσκησης με στόχο τη

37

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

Η ενασχόληση των παιδιών με τον οργανωμένο

άσκηση π.χ. ζωηρό περπάτημα, ποδήλατο, πατί-

αθλητισμό διδάσκει από μικρή ηλικία την ομαδικό-

νι, χορό, παιχνίδια στην παιδική χαρά. Ευεργετι-

τητα και τον υγιή ανταγωνισμό, ενώ προσφέρει στα

κή επίδραση έχουν οι αερόβιες ασκήσεις υψηλής

παιδιά την ευκαιρία να βιώνουν συναισθήματα επι-

έντασης π.χ. τρέξιμο, κυνηγητό, ποδόσφαιρο,

τυχίας αλλά και αποτυχίας μέσα σε ένα ελεγχόμενο

κολύμπι και οι φυσικές δραστηριότητες που βοη-

περιβάλλον. Παράλληλα, οι έφηβοι συμμετέχοντας σε

θούν στην ενδυνάμωση των μυών και των οστών

δομημένες αθλητικές δραστηριότητες μαθαίνουν να

π.χ. σκαρφάλωμα, άλματα, ασκήσεις γυμναστι-

τηρούν κανόνες, να βάζουν στόχους, να προσπαθούν

κής, τουλάχιστον 3 φορές την εβδομάδα.

συστηματικά για την επίτευξή τους, να απολαμβάνουν

Είναι ιδιαίτερα σημαντικό, τα παιδιά αυτής της ηλι-

τις επιτυχίες αλλά και να διαχειρίζονται ανεπιτυχή

κίας, να περιορίσουν το χρόνο που περνούν σε καθι-

αποτελέσματα και απογοητεύσεις.

στικές δραστηριότητες π.χ. παιδικό κάθισμα, καρότσι,

Οι γονείς πρέπει να είναι σε εγρήγορση ώστε η

τηλεόραση, Η/Υ. Με εξαίρεση το χρονικό διάστημα

συμμετοχή των παιδιών τους σε σωματειακό αθλητι-

του ύπνου, τα παιδιά δεν θα πρέπει να είναι ακινητο-

σμό να μην έχει υπερβολικά ανταγωνιστικό χαρακτή-

ποιημένα για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Ακόμα και

ρα και να μην οδηγεί σε υπέρμετρη και εξαντλητική

όταν είναι αναγκασμένα να είναι ακινητοποιημένα

προπόνηση. Για τη μεγάλη πλειονότητα των παιδιών

για πολύ ώρα, π.χ. ταξίδι με αυτοκίνητο, θα πρέπει να

στόχος δεν είναι ο πρωταθλητισμός, αλλά η αρμονική

κινητοποιούνται σωματικά σε τακτά διαστήματα εάν

ένταξη της φυσικής άσκησης στην καθημερινή ζωή. Σε

αυτό είναι δυνατό.

καμία περίπτωση δεν πρέπει να είναι ανεκτή η χρήση

βιταμινών ή άλλων συμπληρωμάτων από υγιείς εφή-

κατευθύνσεις για τη φυσική

βους για την αύξηση της αθλητικής απόδοσης.

δραστηριότητα σε παιδιά 5–18 ετών

Η οργανωμένη φυσική δραστηριότητα, ενδέχεται

● Τα παιδιά σχολικής ηλικίας και οι έφηβοι, καλό

ορισμένες φορές να συνοδεύεται από τραυματισμούς,

είναι να ασχολούνται με ποικίλες δραστηριότη-

οι οποίοι όμως σε καμία περίπτωση δεν ακυρώνουν τα

τες που προάγουν τη φυσική άσκηση για του-

σημαντικά οφέλη της φυσικής άσκησης για τη σωμα-

λάχιστον 1 ώρα την ημέρα για τις περισσότερες

τική και ψυχική υγεία των παιδιών.

μέρες της εβδομάδας.

● Η ημερήσια διάρκεια της φυσικής δραστηριό-

κατευθύνσεις για τη φυσική

τητας ποικίλει ανάλογα με την ηλικία. Μπορεί

δραστηριότητα σε παιδιά μικρότερα

να φτάνει έως λίγες ώρες, καθώς τα θετικά για

από 5 ετών

την υγεία αποτελέσματα αυξάνονται με τη δι-

● Τα βρέφη θα πρέπει από τη γέννηση ακόμα,

άρκεια και την ένταση της φυσικής άσκησης.

να ενθαρρύνονται σε διαδραστικό ασφαλές

● Το μεγαλύτερο μέρος της καθημερινής φυσι-

παιχνίδι στο δάπεδο ή με νερό. Οι γονείς μπο-

κής δραστηριότητας παιδιών και εφήβων, είναι

ρούν να κινητοποιούν τα βρέφη τοποθετώντας

καλό να αποτελεί η αερόβια άσκηση, μέτριας ή

τα μπρούμυτα αρκετές φορές στη διάρκεια της

υψηλής έντασης. Στις αερόβιες δραστηριότητες

μέρας, με παιχνίδια όπως το μπουσούλημα, το

περιλαμβάνεται το γρήγορο περπάτημα, το τρέ-

σπρώξιμο και το τράβηγμα αντικειμένων κ.ά.

ξιμο, το σχοινάκι, η ποδηλασία, το κολύμπι, το

Επίσης τα βρέφη θα πρέπει να ενθαρρύνονται

μπάσκετ, το ποδόσφαιρο, κ.ά.

να κουνούν το κεφάλι, τα χέρια και τα πόδια

● Οι δραστηριότητες υψηλής έντασης π.χ. έντονο

τους καθώς και να παίζουν με το νερό, πάντα

τρέξιμο, κολύμπι, πολεμικές τέχνες, ποδόσφαι-

όμως υπό την επίβλεψη κάποιου ενήλικα.

ρο συστήνεται να γίνονται περίπου 3 φορές την

● Τα μικρά παιδιά που είναι ικανά να περπατούν

εβδομάδα.

και τα παιδιά προσχολικής ηλικίας θα πρέπει να

● Ως μέρος της καθημερινής φυσικής δραστηριό-

ασχολούνται με δραστηριότητες που προάγουν

τητας παιδιών και εφήβων, θα πρέπει να περι-

τη φυσική άσκηση για τουλάχιστον 3 ώρες την

λαμβάνονται ασκήσεις ενδυνάμωσης των μυών

ημέρα. Οι δραστηριότητες συστήνεται να είναι

και των οστών, π.χ. κάμψεις του κορμού, κοιλι-

ποικίλες και ευχάριστες, να περιλαμβάνουν κυ-

ακοί, άλματα, αναρρίχηση.

ρίως το ελεύθερο παιχνίδι, μέσα ή έξω από το

● Είναι σημαντικό να ενθαρρύνονται τα παιδιά

σπίτι, με ποικίλη ένταση, σε διάσπαρτα χρονικά

να έχουν καθημερινή φυσική δραστηριότητα,

διαστήματα στη διάρκεια της ημέρας.

κατάλληλη για την ηλικία τους, σε ποικίλες μορ-

● Οι δραστηριότητες προτείνεται κατά κύριο λόγο

φές και χώρους, η οποία να είναι ευχάριστη και

να περιλαμβάνουν μέτριας έντασης αερόβια

διασκεδαστική.

38

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

Τα παιδιά και οι έφηβοι έχουν τους γονείς τους ως

Είδη φυσικής δραστηριότητας και

πρότυπα συμπεριφοράς, επομένως η συστηματική

παραδείγματα για παιδιά και εφήβους

φυσική δραστηριότητα των γονέων και η συμμετοχή

Στον Πίνακα 1.10 που ακολουθεί παρουσιάζονται

όλων των μελών της οικογένειας σε καθημερινές δρα-

τα είδη της φυσικής δραστηριότητας και προτεινό-

στηριότητες που προάγουν τη φυσική άσκηση έχει με-

μενα παραδείγματα φυσικής άσκησης για παιδιά και

γάλη σημασία για το παιδί.

εφήβους.

Επεξήγηση όρων που συνδέονται με τη φυσική

Πρακτικές οδηγίες

άσκηση

● Επιλέξτε δραστηριότητες ανάλογα με την ηλι-

● Αερόβια άσκηση. Οποιαδήποτε μορφή δρα-

κία αλλά και τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα του

στηριότητας κινητοποιεί μεγάλες μυϊκές ομά-

παιδιού.

δες π.χ. ποδιών, πλάτης, χεριών, μέσω επανα-

● Δώστε στο παιδί και στον έφηβο άφθονο χρό-

λαμβανόμενων κινήσεων για χρονικό διάστημα

νο για φυσική δραστηριότητα, τόσο μέσω του

περισσότερο από 15-20 λεπτά, π.χ. περπάτημα,

οργανωμένου αθλητισμού (συμμετοχή σε αθλη-

τρέξιμο, ποδήλατο, κολύμβηση, σχοινάκι.

τικούς συλλόγους/ομάδες π.χ. ποδοσφαίρου,

● Αναερόβια άσκηση. Είναι οι σωματικές δρα-

μπάσκετ, κολύμβησης, στίβου) όσο και μέσω

στηριότητες που πραγματοποιούνται με υψηλή

του καθημερινού ελεύθερου παιχνιδιού στον

μυϊκή δραστηριοποίηση και για περιορισμένη

κήπο, στο πάρκο και στην παιδική χαρά.

διάρκεια. Λέγονται αναερόβιες γιατί κατά την

● Φροντίστε ώστε η φυσική άσκηση να περιλαμ-

πραγματοποίηση τους, οι μύες δεν καταναλώ-

βάνει ποικίλες και διασκεδαστικές δραστηριό-

νουν οξυγόνο, όπως συνήθως απαιτείται για

τητες.

κάθε είδους δραστηριότητα αερόβιας άσκησης.

Αναερόβιες δραστηριότητες είναι το γρήγορο

● Προτιμάτε τις αποδράσεις στο φυσικό περιβάλ-

τρέξιμο, γρήγορο ανέβασμα σκάλας, λάστιχα

λον π.χ. πάρκο, βουνό, θάλασσα, από τους κλει-

αντίστασης, βάρη.

στούς εσωτερικούς χώρους.

● Δραστηριότητες μέτριας έντασης. Οι δρα-

● Προσφέρετε στα παιδιά παιχνίδια π.χ. ποδήλα-

στηριότητες που κάνουν τα παιδιά και τους

το, πατίνι, μπάλα, ρακέτες αλλά και τον κατάλ-

εφήβους να ιδρώσουν λίγο και να αναπνέουν

ληλο εξοπλισμό ασφαλείας π.χ. κράνος.

ταχύτερα, π.χ. γρήγορο περπάτημα, ποδήλατο,

● Επιλέξτε με προσοχή τους χώρους/σωματεία

πατίνι, παιχνίδι στην παιδική χαρά.

όπου το παιδί θα ασχοληθεί με κάποια οργανω-

● Δραστηριότητες υψηλής έντασης. Οι δρα-

μένη αθλητική δραστηριότητα και εξασφαλίστε

στηριότητες που προκαλούν εντονότερη εφί-

ότι τηρούνται οι απαραίτητοι κανόνες ασφαλείας

δρωση και λαχάνιασμα, π.χ. έντονο τρέξιμο, κο-

και οι προπονητές/γυμναστές διαθέτουν εμπει-

λύμβηση, ποδόσφαιρο, πολεμικές τέχνες, τένις.

ρία στην ενασχόληση με παιδιά και εφήβους.

● Ασκήσεις ενδυνάμωσης των μυών. Περι-

● Προσπαθήστε να πηγαίνετε στο σχολείο περπα-

λαμβάνουν ασκήσεις στις οποίες χρησιμοποι-

τώντας ή με το ποδήλατο αντί με το αυτοκίνητο.

είται το βάρος του σώματος ή και άλλα βάρη

● Ενθαρρύνετε τα παιδιά να περπατούν και να

καθώς και διάφορες μορφές αντιστάσεων. Ανα-

χρησιμοποιούν τις σκάλες αντί για τον ανελκυ-

γκάζουν τους μυς να δουλεύουν περισσότερο

στήρα.

(υπερφόρτωση) απ’ ότι στις καθημερινές δρα-

● Ενθαρρύνετε τη συμμετοχή των παιδιών σε

στηριότητες με αποτέλεσμα να δυναμώνουν και

καθημερινές δραστηριότητες που προάγουν

να μεγαλώνουν. Δεν είναι κατάλληλες για μικρά

τη φυσική άσκηση, όπως π.χ. περιποίηση λου-

παιδιά. Για την ηλικία έναρξης συμβουλευτεί-

λουδιών στον κήπο, πλύσιμο του αυτοκινήτου,

τε τον παιδίατρο ή εξειδικευμένο γυμναστή.

βόλτα με κατοικίδια, ψώνια στο σούπερ μάρκετ.

Ασκήσεις ενδυνάμωσης μυών είναι οι κάμψεις

● Περιορίστε το χρόνο που αφιερώνουν τα παιδιά

κορμού, κοιλιακοί, ραχιαίοι, βάρη στο γυμνα-

και οι έφηβοι μπροστά σε οθόνες (τηλεόραση,

στήριο.

βιντεοπαιχνίδια, Η/Υ) θέτοντας αυστηρά όρια.

● Ασκήσεις ενδυνάμωσης των οστών.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες από επίσημους

Ασκούν δύναμη στα οστά η οποία προωθεί την

διεθνείς φορείς συνιστούν όχι περισσότε-

ανάπτυξη και την ενδυνάμωσή τους. Αυτή η

ρο από 1 ώρα ημερησίως για παιδιά σχο-

δύναμη κυρίως παράγεται με πρόσκρουση στο

λικής ηλικίας και έως 2 για τους εφήβους.

έδαφος, π.χ. τρέξιμο, σχοινάκι, μπάσκετ, τένις,

● Φροντίστε ώστε να μην υπάρχει τηλεόραση στο

άλματα.

παιδικό δωμάτιο και στην κουζίνα.

39

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

Ενδεικτικές ηλικίες έναρξης των συνηθέστερων

αθλητικών δραστηριοτήτων/αθλημάτων

● Μετά τα 6 έτη: ποδόσφαιρο, πινγκ-πονγκ, κο-

λύμβηση.

● Μετά τα 8 έτη: μπάσκετ, βόλεϊ, χάντμπολ, τένις,

γυμναστική (ρυθμική, ενόργανη), ιππασία, πα-

τινάζ στον πάγο, σκι, πατίνια, τρέξιμο μικρών

αποστάσεων (στίβος).

● Μετά τα 10 έτη: snowboard, τζούντο, κανό, πο-

δηλασία, τρέξιμο μεσαίων/μεγάλων αποστάσε-

ων, άλματα, στίβος.

● Μετά τα 12 έτη: ρήψεις, στίβος, kick-boxing πε-

ριορισμένης επαφής, taekwondo περιορισμένης

επαφής, πάλη.

● Μετά τα 14 έτη: ορειβασία, καράτε, θαλάσσιο

σκι.

● Μετά τα 15 έτη: ασκήσεις με βάρη.

Σημείωση: ο παιδίατρος, οι γονείς και ο γυμναστής θα πρέ-

πει να συνεκτιμούν τη φυσική ανάπτυξη και την αναπτυξια-

κή ετοιμότητα του συγκεκριμένου παιδιού και να λαμβάνουν

υπόψη τις επιθυμίες του.

Πίνακας 1.10

Είδη φυσικής δραστηριότητας και παραδείγματα για παιδιά και εφήβους.

Είδη φυσικής δραστηριότητας Παιδιά

Έφηβοι

- Γρήγορο περπάτημα

- Γρήγορο περπάτημα

- Ποδηλασία

- Ποδηλασία

- Πατίνια, σκέιτ-μπορντ

- Πατίνια, σκέιτ-μπορντ

- Πεζοπορία (π.χ. περπάτημα στο βουνό)

Αερόβια άσκηση μέτριας έντασης

- Πεζοπορία-ορειβασία

- Δουλειές στο σπίτι ή στον κήπο (σκούπισμα,

πλύσιμο αυτοκινήτου, κηπουρική)

- Παιχνίδια που απαιτούν πέταγμα και πιάσιμο

μπάλας, όπως μπάσκετ, βόλεϊ

- Παιγνίδια που περιλαμβάνουν τρέξιμο, κυνηγητό - Ποδηλασία

κλπ.

- Σχοινάκι

- Ποδηλασία

- Πολεμικές τέχνες

Αερόβια άσκηση υψηλής έντασης - Σχοινάκι

- Τρέξιμο

- Πολεμικές τέχνες

- Αθλήματα όπως ποδόσφαιρο, κολύμβηση, τένις

- Τρέξιμο

- Γυμναστική

- Αθλήματα όπως ποδόσφαιρο, κολύμβηση, τένις

- Έντονος χορός

- Γυμναστική

- Αερόμπικ

- Παιγνίδια όπως διελκυστίνδα

- Κάμψεις (push-ups)

- Τροποποιημένες κάμψεις (με γόνατα στο πάτωμα) - Ασκήσεις αντίστασης χρησιμοποιώντας

- Ασκήσεις αντίστασης χρησιμοποιώντας το βάρος

λωρίδες αντίστασης, μηχανήματα με αντιστάσεις

του σώματος ή λωρίδες αντίστασης

Ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης

ή βαράκια

- Σκαρφάλωμα σε σχοινί ή δέντρο

- Αναρρίχηση σε τοίχο ή βράχο

- Κοιλιακοί και ραχιαίοι

- Κοιλιακοί και ραχιαίοι

- Μονόζυγο

- Μονόζυγο

- Γυμναστική

- Γυμναστική

- Χοροπήδημα, άλματα

- Άλματα

Ασκήσεις ενδυνάμωσης των

- Σχοινάκι

- Σχοινάκι

οστών

- Τρέξιμο

- Τρέξιμο

- Αθλήματα όπως γυμναστική, μπάσκετ, βόλεϊ, τένις - Αθλήματα όπως γυμναστική, μπάσκετ, βόλεϊ, τένις

Σημείωση: άρση βαρών ή body-building, δεν συνιστώνται πριν την ολοκλήρωση της σκελετικής ωρίμανσης.

Πηγή: προσαρμογή από www.cdc.gov/physicalactivity/everyone/guidelines/what_counts.html 40

Διατροφή και Φυσική Δραστηριότητα

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

1) UK Government. UK physical activity guidelines. Δια-

θέσιμο στο: www.gov.uk/government/publications/uk-

physical-activity-guidelines

2) NHS Choices.UK Department of Health. Physical

activity guidelines for children and young people.

Διαθέσιμο στο: www.nhs.uk/Livewell/fitness/Pages/

physical-activity-guidelines-for-young-people.aspx

3) NHS Choices.UK Department of Health. Physical

activity guidelines for children(under 5 years). Διαθέσι-

μο στο: www.nhs.uk/Livewell/fitness/Pages/physical-

activity-guidelines-for-children.aspx

4) Australian Government. Department of Health.

Australia’s Physical Activity and Sedentary Behaviour

Guidelines. Διαθέσιμο στο: www.health.gov.au/

internet/main/publishing.nsf/content/health-pubhlth-

strateg-phys-act-guidelines

5) The Gold Standard in Exercise Science and Personal

Training. Canadian Physical Activity Guidelines and

Canadian Sedentary Behaviour Guidelines. Διαθέσιμο

στο: www.csep.ca/english/view.asp?x=804

6) U.S. Government. Physical Activity Guidelines

for Americans. Διαθέσιμο στο: www.health.gov/

paguidelines/guidelines/default.aspx

7) Shape America. Society of Health and Physical

Educators. Physical Activity Guidelines Διαθέ-

σιμο στο: www.aahperd.org/naspe/standards/

nationalGuidelines/PAguidelines.cfm

8) Centers for Disease Control and Prevention. How much

physical activity do children need? Διαθέσιμο στο: www.

cdc.gov/physicalactivity/everyone/guidelines/children.

html

9) KostkaT, FurgalW, GawronskiW, BugajskiA, CzamaraA,

KlukowskiK, etal. Recommendations of the Polish

Society of Sports Medicine on age criteria while

qualifying children and youth for participation in

various sports. Br J Sports Med. 2012 Mar;46(3):159–

62.

10) Skouteris H, Dell’Aquila D, Baur LA, Dwyer GM,

McCabe MP, Ricciardelli LA, et al. Physical activity

guidelines for preschoolers: a call for research to

inform public health policy. Med J Aust. 2012 Feb

20;196(3):174–7.

11) Canadian Paediatric Society. Physical activity for

children and youth. Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.

cps.ca/handouts/physical_activity

12) Raising Children Network (Australia). Encouraging

a positive attitude to sport. Διαθέσιμο στο: www.

raisingchildren.net.au/articles/sport.html/context/1203

13) Πανεπιστήμιο Κρήτης. Κλινική Προληπτικής Ιατρικής

και Διατροφής. Παιδική Παχυσαρκία. Διαθέσιμο στο:

www.child-obesity.gr

14) Difiori JP, Benjamin HJ, Brenner J, Gregory A, Jayanthi

N, Landry GL, et al. Overuse injuries and burnout in

youth sports: a position statement from the American

medical society for sports medicine. Clin J Sport Med

Off J Can Acad Sport Med. 2014 Jan;24:3–20.

15) Centers for Disease Control and Prevention. Aerobic,

Muscle- and Bone-Strengthening: What Counts? Δια-

θέσιμο στο: www.cdc.gov/physicalactivity/everyone/

guidelines/what_counts.html

41

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

2. ΘΕμαΤα ΠΡΟΛΗΨΗΣ καί ΠΡΟΣΤαΣίαΣ ΤΗΣ ΥΓΕίαΣ

2.1. μέτρα γενικής υγιεινής

Ειδικότερα για τα κορίτσια, οι γονείς πρέπει να

γνωρίζουν και να μεταδώσουν στα παιδιά τους ότι η

Η τήρηση των βασικών κανόνων υγιεινής είναι ιδιαίτε-

περιοχή του κόλπου έχει την ιδιότητα να καθαρίζεται

ρα σημαντική για όσους φροντίζουν βρέφη και μικρά

από μόνη της και έτσι δεν απαιτείται διαφορετικός κα-

παιδιά και παράλληλα είναι ο πιο αποτελεσματικός

θαρισμός από τα υπόλοιπα μέρη του σώματος. Η ευαί-

τρόπος για να προστατευτούν οι γονείς και τα παιδιά

σθητη περιοχή στο εσωτερικό του κόλπου δεν πρέπει

από πολλές ασθένειες.

να καθαρίζεται. Τα κορίτσια από μικρά θα πρέπει να

εκπαιδευτούν για τον καθαρισμό της γεννητικής περι-

Τα παιδιά θα πρέπει να μάθουν από μικρή ηλικία

οχής, μετά την τουαλέτα, με φορά πάντα από τον κόλ-

να φροντίζουν την ατομική τους υγιεινή. Ειδικότερα

πο προς τον πρωκτό και ποτέ αντίστροφα, γιατί υπάρ-

εάν πηγαίνουν σε βρεφονηπιακούς σταθμούς, λόγω

χει κίνδυνος πρόκλησης κολπίτιδας και ουρολοίμωξης

της καθημερινής στενής επαφής με πολλά άλλα παιδιά

λόγω μεταφοράς μικροβίων.

και ενήλικες, ο κίνδυνος μετάδοσης μικροβίων και ιών

αυξάνεται σημαντικά.

Ειδικότερα για τα αγόρια, οι γονείς πρέπει να γνω-

ρίζουν και να μεταδώσουν στα παιδιά τους ότι οι όρχεις

Η ατομική υγιεινή περιλαμβάνει την καθαριότητα

και το πέος θα πρέπει να πλένονται όπως και τα υπόλοι-

όλου του σώματος, ενώ το καλό και συχνό πλύσιμο των

πα μέρη του σώματος. Δεν πρέπει να γίνονται έντονες

χεριών αποτελεί συνήθεια που πρέπει να καθιερώνε-

κινήσεις για αποκάλυψη της βαλάνου, αλλά η περιοχή

ται από νωρίς.

της κεφαλής του πέους και η ακροποσθία είναι χρήσιμο

Οι βασικοί κανόνες υγιεινής αφορούν επιπλέον τα

να διατηρούνται καθαρές με χρήση άφθονου νερού και

ειδικά μέτρα που θα πρέπει να λαμβάνει ένα άτομο

την αποφυγή χρήσης ερεθιστικών σαπουνιών.

όταν βήχει ή φτερνίζεται προκειμένου να μη μεταδώ-

σει στο περιβάλλον του κάποια ασθένεια, καθώς και

Πλύσιμο χεριών

τα μέτρα που έχουν στόχο να προστατευθεί ένα άτομο

Οι περισσότερες λοιμώξεις (κυρίως αναπνευστικού και

από το να “κολλήσει” κάποια λοίμωξη.

γαστρεντερικού) μεταδίδονται από άτομο σε άτομο

ατομική υγιεινή

μέσω των μολυσμένων χεριών. Προσπαθήστε να κά-

νετε το πλύσιμο των χεριών μια διαδικασία που είναι

Η ατομική υγιεινή δεν αφορά μόνο την προστασία του

ευχάριστη για τα παιδιά.

παιδιού από μικροοργανισμούς αλλά σχετίζεται και με

Είναι πολύ σημαντικό τα παιδιά αλλά και οι ενήλι-

την καλή εικόνα του σώματος.

κες να διδαχθούν να πλένουν τακτικά τα χέρια τους με

Το συχνό πλύσιμο του σώματος και η περιποίηση της

καθαρό νερό και σαπούνι:

εξωτερικής εμφάνισης είναι στοιχεία που, μεταξύ άλλων,

● πριν το φαγητό

ενισχύουν τη θετική εικόνα του εαυτού και του σώματος

του παιδιού και την αποδοχή του από τους άλλους.

● πριν την προετοιμασία του φαγητού

Οι γονείς πρέπει να συμβάλλουν στην εξοικείωση

● πριν το θηλασμό ή το τάισμα του παιδιού

των παιδιών με τις παρακάτω υγιεινές συνήθειες:

● μετά τη χρήση της τουαλέτας ή την αλλαγή πά-

● Συχνό πλύσιμο του σώματος για να αποφεύγο-

νας

νται η συγκέντρωση ακαθαρσίας, η ανάπτυξη

● μετά την περιποίηση ή επαφή με κάποιο άρρω-

μικροοργανισμών και οι δυσάρεστες οσμές.

στο άτομο

● Καλό στέγνωμα όλων των περιοχών του σώμα-

● μετά το κάπνισμα (για τους ενήλικες)

τος με καθαρή πετσέτα μετά το μπάνιο, π.χ. μα-

● μετά την επαφή με ζώα

σχάλες, πέλματα, γεννητική περιοχή κλπ.

● μετά την επιστροφή στο σπίτι από το σχολείο,

● Συχνή αλλαγή σε εσώρουχα και κάλτσες, όσο

την παιδική χαρά, τη δουλειά ή εξωτερικές ερ-

αυτό είναι δυνατό.

γασίες

● Αλλαγή ρούχων με την επιστροφή στο σπίτι, π.χ.

● όταν τα χέρια τους έχουν έρθει σε επαφή με

από σχολείο, παιδική χαρά κλπ.

βρώμικα ή μολυσμένα αντικείμενα

● Τα αθλητικά παπούτσια μπορούν να πλένονται

● μετά το βήξιμο ή το φτέρνισμα (που πρέπει να

όταν χρειάζεται, και είναι καλή συνήθεια να το-

γίνεται καλύπτοντας το στόμα με χαρτομάντιλο

ποθετούνται σε χώρο που αερίζεται καλά ώστε

ή την εσωτερική επιφάνεια του αγκώνα).

να μην παραμένει ιδρώτας.

42

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

Το αποτελεσματικό πλύσιμο των χεριών περι-

Powerful Antidote to Illness. Διαθέσιμο στο: www.

λαμβάνει το καλό τρίψιμο όλων των επιφανειών των

healthychildren.org/English/health-issues/conditions/

prevention/Pages/Hand-Washing-A-Powerful-

χεριών μεταξύ τους (εσωτερικό δακτύλων, νύχια,

Antidote-to-Illness.aspx

παλάμες και πάνω μέρος χεριού) για περίπου 10–15

5) Canadian Paediatric Society. Handwashing for parents

δευτερόλεπτα. Μετά το πλύσιμο τα χέρια θα πρέπει τα

and children. Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/

στεγνώνονται καλά σε στεγνή και καθαρή πετσέτα ή

handouts/handwashing

σε χαρτί. Εάν δεν είναι διαθέσιμα καθαρό νερό και σα-

πούνι, εναλλακτικά μπορεί να χρησιμοποιηθεί κάποιο

2.2. Στοματική υγεία

αλκοολούχο απολυμαντικό διάλυμα.

Η καλή στοματική υγιεινή είναι πολύ σημαντική για τη

μέτρα προφύλαξης από νοσήματα

συνολικότερη υγεία του παιδιού και πρέπει να αρχίζει

του αναπνευστικού

πολύ νωρίς, αμέσως μετά τη γέννηση του παιδιού. Τα

Τα παιδιά αλλά και οι γονείς οφείλουν να εφαρμόζουν

πρώτα δόντια του παιδιού, τα οποία ονομάζονται και

ορισμένα βασικά μέτρα πρόληψης νοσημάτων του

νεογιλά, δίνουν σχήμα στο παιδικό πρόσωπο, προετοι-

αναπνευστικού συστήματος, καθώς τα νοσήματα αυτά

μάζουν το έδαφος για την ανατολή των μόνιμων δο-

είναι πολύ συχνά στην παιδική ηλικία.

ντιών και παίζουν βασικό ρόλο στη μάσηση και στην

ομιλία. Τα παιδιά με τερηδόνα στα νεογιλά δόντια

● Το παιδί θα πρέπει να εκπαιδευτεί να βήχει και

παρουσιάζουν πιο συχνά αποστήματα στη στοματική

να φτερνίζεται καλύπτοντας το στόμα με χαρ-

κοιλότητα, προβλήματα δυσφαγίας, υποσιτισμού και

τομάντιλο ή με την εσωτερική επιφάνεια του

ορθής ανάπτυξης του λόγου. Επίσης, έχουν αυξημένο

αγκώνα για να αποφεύγεται η διασπορά των

κίνδυνο εμφάνισης της νόσου στη μόνιμη οδοντοφυΐα,

σταγονιδίων που αποβάλλονται –και ό χι να

ενώ η πρόωρη απώλεια των νεογιλών δοντιών μπορεί

βήχει χωρίς προφύλαξη ή χρησιμοποιώντας τις

να προκαλέσει σοβαρά ορθοδοντικά προβλήματα αρ-

παλάμες για την κάλυψη του στόματος.

γότερα.

● Όταν το παιδί είναι σε κατάλληλη ηλικία, θα

πρέπει να εκπαιδευτεί να φυσάει τη μύτη του

νεογιλά δόντια

με χαρτομάντιλο όταν έχει καταρροή που εμπο-

Το πρώτο νεογιλό δόντι ανατέλλει συνήθως μεταξύ

δίζει τη φυσιολογική αναπνοή.

6ου και 8ου μήνα ζωής. Πρώτα ανατέλλουν οι κάτω

● Το χαρτομάντιλο θα πρέπει στη συνέχεια να

πρόσθιοι τομείς, η σειρά όμως εμφάνισης των δοντιών

απορρίπτεται στα σκουπίδια και να πλένονται

μπορεί φυσιολογικά να διαφέρει από παιδί σε παιδί.

τα χέρια.

Η διαδικασία ανατολής των 20 συνολικά νεογιλών

● Το παιδί πρέπει να διδαχθεί πως όταν το ίδιο ή

δοντιών ολοκληρώνεται περίπου μέχρι την ηλικία των

κάποιο άλλο άτομο είναι άρρωστο δεν πρέπει

3 ετών. Σε κάθε γνάθο τα νεογιλά δόντια είναι 2 κε-

να μοιράζεται αντικείμενα όπως μαχαιροπή-

ντρικοί τομείς/κοπτήρες, 2 πλάγιοι τομείς/κοπτήρες,

ρουνα, ποτήρια ή πετσέτες.

2 κυνόδοντες, 2 πρώτοι γομφίοι (πρώτοι τραπεζίτες)

● Καλό είναι τα παιδιά να αποφεύγουν να βάζουν

και 2 δεύτεροι γομφίοι (δεύτεροι τραπεζίτες). Παρα-

τα χέρια τους ή άλλα αντικείμενα στο στόμα

κάτω παρουσιάζεται ενδεικτικά ο χρόνος εμφάνισης

γιατί με αυτό τον τρόπο μεταφέρονται συχνό-

των νεογιλών δοντιών:

τερα τα μικρόβια.

● Κεντρικοί τομείς: 6–12 μήνες.

● Όλοι στην οικογένεια πρέπει συνηθίσουν να

● Πλάγιοι τομείς: 9–16 μήνες.

μην φιλάνε και αγκαλιάζουν άλλους όταν είναι

● Κυνόδοντες: 16–23 μήνες.

άρρωστοι.

● Πρώτοι γομφίοι: 13–19 μήνες.

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

● Δεύτεροι γομφίοι: 22–33 μήνες.

1) Raising Children Network (Australia). Hygiene.

Σπάνια, νεογιλά δόντια μπορεί να υπάρχουν σε

Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/articles/

hygiene_-_cyh.html/context/646

ένα βρέφος ήδη κατά τη γέννηση (γενέθλια δόντια) ή

2) Raising Children Network (Australia). Daily personal

να εμφανιστούν μέσα στον πρώτο μήνα ζωής (μετα-

hygiene. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

γενέθλια δόντια). Συνήθως πρόκειται για τους κάτω

articles/pip_hygiene.html

κεντρικούς τομείς και μερικές φορές μπορεί να είναι

3) American Academy of Pediatrics. Germ Prevention

υπεράριθμα.

Strategies. Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.org/

English/health-issues/conditions/prevention/Pages/

Συνήθη συμπτώματα ή σημεία που μπορεί να εμ-

Germ-Prevention-Strategies.aspx

φανιστούν στο βρέφος ή στο νήπιο κατά την ανατολή

4) American Academy of Pediatrics. Hand Washing: A

των δοντιών είναι:

43

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

● Κόκκινα και διογκωμένα ούλα.

των 9-10 ετών (ανάλογα με το πόσο νωρίς έχει ξεκινή-

● Αυξημένη παραγωγή σάλιου.

σει η πρώτη φάσης αλλαγής) αλλάζουν οι κυνόδοντες

● Ανησυχία

και οι γομφίοι και ολοκληρώνεται ο μόνιμος φραγμός.

● Αλλαγή στις διατροφικές συνήθειες, ανορεξία.

Στην κάτω γνάθο αλλάζουν με τη σειρά ο κυνόδοντας

(9-10 ετών), ο πρώτος προγόμφιος (10-11 ετών) και ο

● Δυσκολία στον ύπνο.

δεύτερος προγόμφιος (11-12 ετών). Αντίθετα στην άνω

Ανακούφιση από τα παραπάνω συμπτώματα μπο-

γνάθο, πρώτα εμφανίζονται ο πρώτος (10-11 ετών) και

ρεί να προσφέρει το απαλό μασάζ στα ούλα, το καθάρι-

ο δεύτερος προγόμφιος (11-12 ετών) και τελευταίος

σμα του στόματος 2-3 φορές τη μέρα με μία βρεγμένη

αλλάζει ο κυνόδοντας στην ηλικία των 13 ετών. Στην

γάζα και η προσφορά στο παιδί μασητικών παιχνιδιών

ηλικία των 12 ετών ανατέλλουν επίσης και οι δεύτεροι

ή ενός κρύου καθαρού ρούχου. Τις περισσότερες φο-

μόνιμοι γομφίοι. Οι 3οι μόνιμοι γομφίοι ή αλλιώς τρα-

ρές, δεν απαιτείται η χορήγηση κάποιου παυσίπονου

πεζίτες ανατέλλουν σε κάποιους ανθρώπους μετά τα

σε σιρόπι. Οι παυσίπονες γέλες (gel) συνήθως έχουν

17-18 έτη, μπορεί όμως και να μην ανατείλουν ποτέ.

φτωχά αποτελέσματα και θα πρέπει να χρησιμοποιού-

νται προσεκτικά και σε ελεγχόμενη ποσότητα. Σημει-

Στοματικές συνήθειες

ώνεται ότι, πολλές φορές, οι γονείς λανθασμένα αποδί-

Συνήθειες όπως η χρήση πιπίλας και ο θηλασμός δα-

δουν συμπτώματα όπως πυρετό ή διαρροϊκές κενώσεις

κτύλου παρατηρούνται στην πλειοψηφία των βρεφών

στην ανατολή των δοντιών.

(70-90%). Οι συνήθειες αυτές βοηθούν στην ηρεμία

Κατά την ανατολή των νεογιλών δοντιών μπορεί,

του βρέφους και διευκολύνουν τον ύπνο του. Όταν

γύρω από το ανατέλλον δόντι, να σχηματιστεί ένα μι-

όμως γίνονται πολύ συχνά και για παρατεταμένο χρο-

κρό αιμάτωμα, το οποίο ονομάζεται κύστη ανατολής.

νικό διάστημα, μπορεί να προκαλέσουν προβλήματα

Το αιμάτωμα αυτό δεν απασχολεί ιδιαίτερα, αφού

όπως: α) αύξηση της οριζόντιας πρόταξης των δοντιών

υποχωρεί όταν τελικά το δόντι ανατείλει πλήρως.

(πεταχτά δόντια), β) χασμοδοντία (τα δόντια της πάνω

και της κάτω γνάθου δεν έρχονται σε επαφή όταν το

μόνιμα δόντια

στόμα είναι κλειστό) και γ) οστικές μεταβολές (προε-

Τα πρώτα μόνιμα δόντια που ανατέλλουν στην ηλικία

ξέχουσα ή και στενή άνω γνάθο).

των 6 ετών είναι οι κάτω πρόσθιοι τομείς. Σχεδόν ταυ-

Οι παραπάνω συνήθειες πρέπει να διακόπτονται το

τόχρονα ανατέλλουν και οι πρώτοι μόνιμοι γομφίοι,

αργότερο μέχρι την ηλικία των 3 ετών. Όσο πιο αργά

πίσω από τους 2ους νεογιλούς γομφίους. Υπάρχει με-

διακοπούν τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα εγκα-

γάλη πιθανότητα, ειδικά σε αγόρια ή σε παιδιά με ση-

τεστημένες ανατομικές βλάβες να γίνουν μόνιμες. Ση-

μαντικό συνωστισμό, οι μόνιμοι τομείς να ανατείλουν

μειώνεται ότι, συγκριτικά με τη χρήση πιπίλας, ο θηλα-

πίσω από τους νεογιλούς, χωρίς αυτοί να έχουν πέσει

σμός του δακτύλου παραμένει πιο συχνά στην ηλικία

ακόμη. Αυτό είναι φυσιολογικό και συμβαίνει γιατί

των 4 με 5 ετών. Η συζήτηση με το παιδί, η αναπλή-

το σπέρμα των μονίμων δοντιών είναι τοποθετημένο

ρωση του αισθήματος ασφάλειας και η ανταμοιβή για

πολύ γλωσσικά σε σχέση με τους νεογιλούς, έτσι η ρίζα

την αποφυγή της στοματικής συνήθειας είναι τεχνικές

τους δεν απορροφάται ώστε να πέσουν. Στην περίπτω-

που βοηθούν τα παιδιά να σταματήσουν σταδιακά μία

ση αυτή συνίσταται εξαγωγή των νεογιλών δοντιών,

στοματική συνήθεια.

ώστε οι μόνιμοι να βρουν το χώρο να έρθουν στη σω-

στή τους θέση.

Τερηδόνα

Στη συνέχεια ανατέλλουν οι πλάγιοι τομείς και οι

Η οδοντική τερηδόνα αποτελεί συχνό χρόνιο νόσημα

άνω τομείς (οι κεντρικοί και πλάγιοι). Αυτή η διαδικα-

της παιδικής ηλικίας. Στην Ελλάδα, σε πρόσφατη αντι-

σία θα έχει ολοκληρωθεί μέχρι την ηλικία των 7-8 ετών.

προσωπευτική μελέτη σε εθνικό επίπεδο, το ποσοστό

Τα δόντια αυτά μπορεί να μην είναι ευθυγραμμισμένα

των παιδιών χωρίς τερηδόνα βρέθηκε στο 64% για τα

ή στη σωστή τους θέση στο οδοντικό τόξο. Οι γονείς

παιδιά ηλικίας 5 ετών, στο 37% για τα παιδιά 12 ετών

δεν θα πρέπει να ανησυχήσουν μέχρι να ολοκληρω-

και μόλις στο 29% για τα παιδιά 15 ετών.

θεί η ανατολή όλων των μόνιμων δοντιών. Σε αυτή

Η τερηδόνα είναι νόσος μικροβιακής αιτιολογί-

τη φάση, αν ο οδοντίατρος το κρίνει σκόπιμο, μπορεί

ας. Μελέτες έχουν δείξει ότι οφείλεται στην ύπαρξη

να ληφθεί μία πανοραμική ακτινογραφία, η οποία θα

στρεπτοκοκκικών στελεχών, κυρίως του Streptococci

υποδείξει προβλήματα ανατολής και θα βοηθήσει στην

Mutans (S. Mutans), τα οποία μεταβολίζουν τα σάκχα-

αντιμετώπιση προβλημάτων σύγκλεισης.

ρα των τροφών, με αποτέλεσμα την παραγωγή οξέων

Στη συνέχεια, για ένα χρονικό διάστημα 2 περίπου

που διαβρώνουν τελικά την αδαμαντίνη των δοντιών.

ετών, δεν γίνεται καμία αλλαγή δοντιών. Το στάδιο

Η μετάδοση του S. Mutans στο παιδί γίνεται μέσω του

αυτό ονομάζεται «φάση ηρεμίας». Μετά την ηλικία

44

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

σάλιου των γονέων (κυρίως της μητέρας) ή άλλου ατό-

λέτες που δείχνουν ότι οδοντόκρεμες μικρότερης περι-

μου που φροντίζει το παιδί. Όσο μεγαλύτερη είναι η

εκτικότητας είναι αναποτελεσματικές.

συγκέντρωση του μικροβίου στο σάλιο του ενήλικα

Τονίζεται, ακόμα, ότι σε παιδιά <6 ετών η οδηγία

τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα μετάδοσής του στο

να φτύνουν την οδοντόκρεμα αλλά να μην ξεπλένουν

παιδί. Επίσης, όσο πιο νωρίς μεταδοθεί το τερηδογόνο

το στόμα τους στοχεύει στη μείωση του κινδύνου κα-

στέλεχος στο παιδί τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότη-

τάποσης φθορίου και παράλληλα στην παραμονή πο-

τα για εμφάνιση της νόσου. Εκτός από την ύπαρξη τε-

σότητας φθορίου στο σάλιο για πρόσληψη από την

ρηδογόνων μικροβιακών στελεχών, άλλοι παράγοντες

οδοντική πλάκα. Ο οδοντίατρος ή παιδοδοντίατρος,

που εμπλέκονται στην εμφάνιση της νόσου είναι η συ-

ανάλογα με τη γενικότερη έκθεση του παιδιού στο

χνή κατανάλωση υδατανθράκων (κυρίως απλών σακ-

φθόριο και την κατάσταση της στοματικής του υγείας,

χάρων), η έλλειψη συνηθειών στοματικής υγιεινής, η

μπορεί να τροποποιήσει τις οδηγίες χρήσης της φθορι-

μη χορήγηση φθορίου αλλά και παράγοντες σχετιζό-

ούχου οδοντόκρεμας.

μενοι με τον ξενιστή (όπως η ποιότητα της αδαμαντί-

νης των δοντιών του παιδιού και η ροή του σάλιου).

Φθοριούχο στοματόπλυμα

Η διάσπαση των σακχάρων των τροφών από τα

Τα φθοριούχα στοματοπλύματα για χρήση στο σπί-

τερηδογόνα μικρόβια της στοματικής κοιλότητας και

τι χορηγούνται σε παιδιά μεγαλύτερα των 6-7 ετών,

η επακόλουθη παραγωγή οργανικών οξέων έχει σαν

λόγω αυξημένου κινδύνου κατάποσης του διαλύματος

αποτέλεσμα την τοπική μείωση του pH και την αφα-

στις μικρότερες ηλικίες. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί

λάτωση της αδαμαντίνης. Κλινικά, αυτό εκδηλώνεται

καθημερινά διάλυμα 0,05% NaF (225 ppm F) ή εβδο-

αρχικά με την εικόνα λευκών κηλίδων πάνω στα δό-

μαδιαίως διάλυμα 0,2% NaF (900 ppm F). Γίνεται

ντια. Στο πρώιμο αυτό στάδιο, ο συχνός καθαρισμός

στοματόπλυση με 10 ml διαλύματος για 1 λεπτό. Από

των δοντιών, η απομάκρυνση της οδοντικής πλάκας

το παιδί ζητείται να αποφύγει την πρόσληψη τροφών

και η τοπική χρήση φθορίου βοηθούν στην επανα-

και ροφημάτων για 20-30 λεπτά μετά τη στοματόπλυ-

σβεστίωση των δοντιών και στην αποκατάσταση της

ση. Είναι πιο αποτελεσματικά όταν χορηγούνται υπό

βλάβης. Σε διαφορετική περίπτωση όμως, η παρατε-

την επίβλεψη ενήλικα. Ο οδοντίατρος ή παιδοδοντία-

ταμένη έκθεση των δοντιών στο χαμηλό pH καταλήγει

τρος, ανάλογα με τις ανάγκες του παιδιού, θα συστή-

σε σχηματισμό κοιλότητας, εξαιτίας της προοδευτικής

σει το κατάλληλο φθοριούχο στοματόπλυμα.

καταστροφής της αδαμαντίνης.

Πρακτικές οδηγίες

Τα δόντια που έχουν ανατείλει πρόσφατα στο στό-

μα είναι πιο ευπαθή στην τερηδόνα, λόγω ανωριμό-

Παρακάτω αναφέρονται συμβουλές στοματικής υγεί-

τητας της αδαμαντίνης. Συχνότερα προσβάλλονται

ας στους γονείς και τα μεγαλύτερα παιδιά, ανάλογα

οι τομείς της άνω γνάθου, γιατί είναι από τα πρώτα

με την ηλικία:

δόντια που ανατέλλουν στη στοματική κοιλότητα και

είναι εκτεθειμένα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα

Βρέφη, 0–12 μηνών

στην τερηδογόνο δράση των μικροβίων.

● Οι γονείς ή το άτομο που φροντίζει το παιδί

πρέπει να ενημερώνονται για την αιτιολογία και

Φθοριούχος οδοντόκρεμα

την πρόληψη της τερηδόνας.

Η χρήση φθοριούχου οδοντόκρεμας στα παιδιά απο-

● Η τακτική οδοντιατρική παρακολούθηση, η θε-

τελεί τη βασική προτεινόμενη μέθοδο για την πρόλη-

ραπεία της τερηδόνας, η στοματική υγιεινή και

ψη της τερηδόνας.

η σωστή διατροφή του ενήλικα (κυρίως της μη-

Πρόσφατα, με αναθεωρημένη οδηγία (2014), η

τέρας) συμβάλουν στη καλή στοματική του υγεία

Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής και η Αμερικανι-

και κατά συνέπεια στη μείωση του κινδύνου να

κή Ακαδημία Παιδιατρικής Οδοντιατρικής συνιστούν

αποικιστεί το βρέφος νωρίς με στελέχη S. Mutans.

τη χρήση φθοριούχου οδοντόκρεμας σε όλα τα παιδιά,

● Οι γονείς ή το άτομο που φροντίζει το παιδί να

με χρόνο έναρξης την ανατολή του πρώτου δοντιού.

μην μοιράζονται σκεύη (π.χ. κουτάλια, κύπελ-

Συγκεκριμένα, συνιστούν τη χρήση ελάχιστης ποσό-

λα) με το παιδί και να μην καθαρίζουν την πιπί-

τητας φθοριούχου οδοντόκρεμας (μέγεθος επιχρίσμα-

λα ή τα παιχνίδια του με το σάλιο τους.

τος-κόκκος ρυζιού) για παιδιά κάτω των 3 ετών και

ποσότητα οδοντόκρεμας σε μέγεθος μπιζελιού (pea

Διαιτητικές συνήθειες βρέφους

size), για παιδιά ηλικίας 3 έως 6 ετών. Σημειώνεται ότι

● Η πιπίλα και η θηλή από το μπιμπερό δεν πρέ-

ορισμένοι προτείνουν, σε παιδιά ηλικίας έως 3 ετών,

πει να αλείφονται με ζάχαρη ή μέλι.

να χρησιμοποιείται οδοντόκρεμα με περιεκτικότητα

● Να αποφεύγεται η χρήση μπιμπερό με σακχα-

τουλάχιστον 1000 ppm φθορίου, καθώς υπάρχουν με-

ρούχα υγρά τη νύχτα και η συχνή (>3 ανά μέρα)

45

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

κατανάλωση ενδιάμεσων γευμάτων με σακχα-

περιορίζεται χρονικά μετά από τα γεύματα και,

ρούχα σνακ ή υγρά.

όταν αυτό δεν συμβαίνει, να ακολουθεί βούρ-

● Να αποφεύγεται η κατανάλωση γλυκών.

τσισμα των δοντιών για την απομάκρυνση των

● Η κατανάλωση χυμού να μην ξεπερνά σε ποσό-

υπολειμμάτων της ζάχαρης.

τητα τα 120-180 ml/μέρα, να γίνεται με κύπελ-

● Η κατανάλωση χυμού να μην ξεπερνά σε ποσό-

λο (όχι με μπιμπερό) και να αποτελεί τμήμα του

τητα τα 120-180 ml/μέρα, να γίνεται με κύπελ-

γεύματος ή του μικρογεύματος.

λο (όχι με μπιμπερό) και να αποτελεί τμήμα του

γεύματος ή του μικρογεύματος.

Στοματική υγιεινή βρέφους

● Η χρήση του μπιμπερό να διακόπτεται όσο το

● Μετά την ανατολή του πρώτου νεογιλού δοντιού

δυνατόν νωρίτερα μετά τη συμπλήρωση του

μπορεί να χρησιμοποιηθεί φθοριούχος οδοντό-

ενός έτους ζωής.

κρεμα σε όλα τα παιδιά. Συνιστάται η χρήση ελά-

χιστης ποσότητας φθοριούχου οδοντόκρεμας (μέ-

Στοματική υγιεινή παιδιού

γεθος επιχρίσματος-κόκκος ρυζιού, smear size).

● Μετά την ανατολή του πρώτου νεογιλού δο-

● Το βούρτσισμα πρέπει να γίνεται 2 φορές την

ντιού μπορεί να χρησιμοποιηθεί φθοριούχος

ημέρα, μετά το πρωινό γεύμα και πριν τον βρα-

οδοντόκρεμα σε όλα τα παιδιά. Συνιστάται η

δινό ύπνο. Χρησιμοποιείται μία μαλακή, κατάλ-

χρήση ελάχιστης ποσότητας φθοριούχου οδο-

ληλη για την ηλικία, οδοντόβουρτσα. Μετά το

ντόκρεμας (μέγεθος επιχρίσματος-κόκκος ρυ-

βούρτσισμα, το στόμα του βρέφους δεν πρέπει

ζιού, smear size) για παιδιά κάτω των 3 ετών και

να ξεπλένεται.

ποσότητα οδοντόκρεμας σε μέγεθος μπιζελιού

(pea size), για παιδιά ηλικίας 3-4 ετών.

Παιδιά ηλικίας 1–4 ετών

● Το βούρτσισμα πρέπει να γίνεται 2 φορές την

● Οι γονείς ή το άτομο που φροντίζει το παιδί πρέ-

ημέρα, μετά το πρωινό γεύμα και πριν τον βρα-

πει να ενημερώνονται για την αιτιολογία και την

δινό ύπνο. Χρησιμοποιείται μία μαλακή, κατάλ-

πρόληψη της τερηδόνας.

ληλη για την ηλικία, οδοντόβουρτσα. Τα παιδιά

● Η τακτική οδοντιατρική παρακολούθηση, η θε-

ηλικίας >3 ετών ενθαρρύνονται να φτύνουν την

ραπεία της τερηδόνας, η στοματική υγιεινή και

οδοντόκρεμα αλλά να μην ξεπλένουν το στόμα

η σωστή διατροφή του ενήλικα συμβάλουν στην

τους με νερό. Στα παιδιά ηλικίας <3 ετών, επί-

καλή στοματική του υγεία και κατά συνέπεια

σης, το στόμα δεν πρέπει να ξεπλένεται. Σημει-

στη μείωση του κινδύνου να αποικιστεί το παιδί

ώνεται ότι, τουλάχιστον μέχρι την ηλικία των

νωρίς με στελέχη S. Mutans.

6 ετών (όταν το παιδί αποκτά την αντίστοιχη

● Οι γονείς (κυρίως μητέρα) ή το άτομο που φροντί-

δεξιότητα), το βούρτσισμα των δοντιών πρέπει

ζει το παιδί να μην μοιράζονται σκεύη (π.χ. κουτά-

να γίνεται με τη βοήθεια ή την επίβλεψη ενός

λια, κύπελλα) με το παιδί και να μην καθαρίζουν

ενήλικα.

την πιπίλα ή τα παιχνίδια του με το σάλιο τους.

● Τα φθοριούχα στοματοπλύματα για χρήση στο

σπίτι δεν χορηγούνται σε παιδιά μικρότερα των

Διαιτητικές συνήθειες παιδιού

6-7 ετών, λόγω αυξημένου κινδύνου κατάποσης

● Η πιπίλα και η θηλή από το μπιμπερό ή το μαστό

του διαλύματος στις μικρότερες ηλικίες.

δεν πρέπει να αλείφονται με ζάχαρη ή μέλι.

Στοματικές συνήθειες παιδιού

● Να αποφεύγεται η χρήση μπιμπερό με σακχα-

ρούχα υγρά τη νύχτα και η συχνή (>3 ανά μέρα)

● Στοματικές συνήθειες όπως η χρήση πιπίλας

κατανάλωση ενδιάμεσων γευμάτων με σακχα-

πρέπει να διακόπτονται το αργότερο μέχρι την

ρούχα σνακ ή υγρά.

ηλικία των 3 ετών.

● Τα παιδιά δεν πρέπει να καταναλώνουν μεγά-

Παραπομπή στον οδοντίατρο ή παιδοδοντίατρο γί-

λες ποσότητες απλών σακχάρων και σε μεγάλη

νεται:

συχνότητα κατά τη διάρκεια της μέρας. Γλυκά

● Σε ηλικία 3 ετών, για παιδιά που στην προληπτι-

με κολλώδη σύσταση, όπως καραμέλες ή γλειφι-

κή παιδιατρική επίσκεψη βρίσκονται να έχουν

τζούρια, να αποφεύγονται γιατί παραμένουν για

χαμηλό κίνδυνο για ανάπτυξη τερηδόνας.

μεγαλύτερο χρονικό διάστημα σε επαφή με τα

● Όσο πιο γρήγορα γίνεται μετά την ηλικία του 1

δόντια και αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης τε-

έτους, για παιδιά που στην προληπτική παιδια-

ρηδόνας. Η κατανάλωση γλυκών πρέπει να απο-

τρική επίσκεψη βρίσκονται να έχουν υψηλό κίν-

φεύγεται. Όταν γίνεται κατανάλωση γλυκών, να

δυνο για ανάπτυξη τερηδόνας.

46

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

● Οποτεδήποτε μετά την ηλικία των 3 ετών, αν το

● Η ανάγκη για τοπική χορήγηση συμπληρωμά-

παιδί δεν ακολουθεί εξατομικευμένο προληπτικό

των φθορίου (συνήθως ζελέ ή βερνίκι στο ια-

πρόγραμμα στοματικής υγείας από ειδικό.

τρείο και δισκία ή στοματόπλυμα για χρήση στο

σπίτι) θα εκτιμηθεί από τον οδοντίατρο ή παι-

Παιδιά ηλικίας 5–10 ετών

δοδοντίατρο, αφού λάβει υπόψη του την ηλικία

Διαιτητικές συνήθειες παιδιού

του παιδιού, τις διατροφικές του συνήθειες και

τον κίνδυνο εμφάνισης τερηδόνας.

● Να αποφεύγεται η κατανάλωση ενδιάμεσων

γευμάτων με σακχαρούχα σνακ ή υγρά.

Στοματικές συνήθειες παιδιού

● Τα παιδιά δεν πρέπει να καταναλώνουν μεγά-

● Στοματικές συνήθειες όπως η χρήση πιπίλας

λες ποσότητες απλών σακχάρων και σε μεγάλη

πρέπει να διακόπτονται το αργότερο μέχρι την

συχνότητα κατά τη διάρκεια της μέρας. Γλυκά

ηλικία των 3 ετών.

με κολλώδη σύσταση, όπως καραμέλες ή γλει-

● Σε περίπτωση που παραμένει ο θηλασμός του

φιτζούρια, να αποφεύγονται γιατί παραμένουν

δακτύλου μετά την ηλικία των 5-6 ετών, μπορεί

για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα σε επαφή με

να χρειαστεί ο παιδοδοντίατρος να κατασκευά-

τα δόντια και αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης

σει ειδικό ορθοδοντικό μηχάνημα για τη διευ-

τερηδόνας. Όταν γίνεται κατανάλωση γλυκών

κόλυνση της διακοπής του.

να περιορίζεται χρονικά μετά από τα γεύματα

Στην ηλικία μεταξύ 5 έως 10 ετών, το παιδί πρέπει

και, όταν αυτό δεν συμβαίνει, να ακολουθεί

να ακολουθεί ένα εξατομικευμένο προληπτικό πρό-

βούρτσισμα των δοντιών για την απομάκρυνση

γραμμα στοματικής υγείας από οδοντίατρο ή παιδο-

των υπολειμμάτων της ζάχαρης.

δοντίατρο.

● Να προτιμάται η κατανάλωση φρούτων αντί για

χυμό.

Έφηβοι ηλικίας 11–18 ετών

● Η κατανάλωση χυμού να αποτελεί τμήμα του

Διαιτητικές συνήθειες εφήβου

γεύματος ή του μικρογεύματος (σνακ) και να

μην ξεπερνά σε ποσότητα τα 120-160 ml/μέρα

● Να αποφεύγεται η κατανάλωση ενδιάμεσων

για παιδιά ηλικίας 5-6 ετών και τα 240-320 ml/

γευμάτων με σακχαρούχα σνακ ή υγρά.

μέρα για παιδιά ηλικίας 7-18 ετών.

● Οι έφηβοι δεν πρέπει να καταναλώνουν τροφές

● Αν το παιδί συνηθίζει να πίνει υγρά μεταξύ των

με υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη και σε με-

γευμάτων, να προτιμάται το νερό και όχι χυμοί

γάλη συχνότητα κατά τη διάρκεια της μέρας.

ή αναψυκτικά που περιέχουν ζάχαρη.

Όταν γίνεται κατανάλωση γλυκών να περιορί-

ζεται χρονικά μετά από τα γεύματα και, όταν

Στοματική υγιεινή παιδιού

αυτό δεν συμβαίνει, να ακολουθεί βούρτσισμα

● Συνιστάται η χρήση φθοριούχου οδοντόκρεμας

των δοντιών για την απομάκρυνση των υπο-

για παιδιά (ποσότητα οδοντόκρεμας σε μέγεθος

λειμμάτων της ζάχαρης.

μπιζελιού-pea size, για παιδιά ηλικίας 3 έως 6

● Να προτιμάται η κατανάλωση φρούτων αντί για

ετών).

χυμό.

● Το βούρτσισμα πρέπει να γίνεται 2 φορές την

● Η κατανάλωση χυμού να αποτελεί τμήμα του

ημέρα, μετά το πρωινό γεύμα και πριν τον βρα-

γεύματος ή του μικρογεύματος (σνακ) και να

δινό ύπνο. Χρησιμοποιείται μία μαλακή, κατάλ-

μην ξεπερνά σε ποσότητα τα 240-320 ml.

ληλη για την ηλικία, οδοντόβουρτσα. Η διάρκεια

● Αν το παιδί συνηθίζει να πίνει υγρά μεταξύ των

του βουρτσίσματος συνιστάται να ξεπερνάει το

γευμάτων, να προτιμάται το νερό και όχι χυμοί

ένα λεπτό κάθε φορά και τα παιδιά ενθαρρύνο-

ή αναψυκτικά που περιέχουν ζάχαρη. Σε εφή-

νται να φτύνουν την οδοντόκρεμα αλλά να μην

βους που ασχολούνται με σπορ είναι σημαντικό

ξεπλένουν το στόμα τους με νερό. Σημειώνεται

να υπενθυμίζεται η δυνατότητα να αντικατα-

ότι, τουλάχιστον μέχρι την ηλικία των 6 ετών

στήσουν τα αθλητικά ή ενεργειακά ποτά που

(όταν το παιδί αποκτά την αντίστοιχη δεξιότη-

λαμβάνουν πριν, κατά τη διάρκεια ή μετά την

τα), το βούρτσισμα των δοντιών πρέπει να γίνε-

άσκηση, με νερό.

ται με τη βοήθεια ή την επίβλεψη ενός ενήλικα.

● Τα φθοριούχα στοματοπλύματα για χρήση στο

Στοματική υγιεινή εφήβου

σπίτι χορηγούνται σε παιδιά μεγαλύτερα των

● Τα δόντια να βουρτσίζονται με φθοριούχο οδο-

6-7 ετών, λόγω αυξημένου κινδύνου κατάποσης

ντόκρεμα τουλάχιστον 2 φορές την ημέρα, μετά

του διαλύματος στις μικρότερες ηλικίες.

το πρωινό γεύμα και πριν τον βραδινό ύπνο. Το

47

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

βούρτσισμα συνιστάται να διαρκεί τουλάχιστον

λείμματα των τροφών και η μικροβιακή πλάκα

δύο λεπτά κάθε φορά. Οι έφηβοι ενθαρρύνονται

θα πρέπει να αφαιρούνται με ένα μαλακό πανί

να φτύνουν την οδοντόκρεμα αλλά να μην ξε-

και φυσιολογικό ορό ή νερό.

πλένουν το στόμα τους με νερό.

● Η διατροφή θα πρέπει να γίνεται με μαλακές

● Να χρησιμοποιείται οδοντικό νήμα καθημερινά.

και κρύες τροφές, να χορηγείται η κατάλληλη

● Η ανάγκη για τοπική χορήγηση συμπληρωμά-

δόση παυσίπονου για την αντιμετώπιση του πό-

των φθορίου (συνήθως ζελέ ή βερνίκι στο ια-

νου και άφθονα υγρά για να μην αφυδατωθεί ο

τρείο και δισκία ή στοματόπλυμα για χρήση στο

ασθενής. Στο εμπόριο κυκλοφορούν και πολλές

σπίτι) θα εκτιμηθεί από τον παιδοδοντίατρο,

καταπραϋντικές αλοιφές (με μικρή δόση αναι-

αφού λάβει υπόψη του τις διατροφικές συνήθει-

σθητικού), οι οποίες όμως θα πρέπει να χρησι-

ες του παιδιού και τον κίνδυνο εμφάνισης τερη-

μοποιούνται με μέτρο.

δόνας.

● Ο αποχρωματισμός των νεογιλών δοντιών λόγω

● Να αποφεύγεται η έκθεση σε καπνό, αλκοόλ και

τραύματος (μετά από κάποιο χρονικό διάστημα)

άλλες ουσίες, καθώς και τα “τρυπήματα” χει-

είναι ένδειξη νέκρωσης του πολφού αλλά δεν

λιών και γλώσσας.

χρήζει ιδιαίτερης ανησυχίας. Οι γονείς θα πρέ-

● Έφηβοι που ασχολούνται με σπορ μπορούν να

πει να απευθυνθούν άμεσα σε οδοντίατρο στην

χρησιμοποιούν προστατευτικό νάρθηκα, μετά από

περίπτωση που το δόντι εμφανίσει απόστημα

σύσταση του οδοντιάτρου ή παιδοδοντιάτρου.

(στρογγυλό υποκίτρινο έπαρμα στα ούλα του

Ο έφηβος πρέπει να ακολουθεί ένα εξατομικευμένο

δοντιού).

προληπτικό πρόγραμμα στοματικής υγείας από οδο-

Τραύμα μόνιμων δοντιών

ντίατρο ή παιδοδοντίατρο.

Το τραύμα των μόνιμων δοντιών είναι σοβαρή κατά-

Οδοντικό τραύμα

σταση που πρέπει να αντιμετωπισθεί άμεσα. Ο χρόνος

είναι ζωτικής σημασίας για την επιβίωση του μόνιμου

Τραύμα νεογιλών δοντιών

δοντιού.

Αρχικά πρέπει να γίνει έλεγχος της αιμορραγίας, που

Σημαντικές πληροφορίες σχετικά με τραύματα των

μπορεί να είναι έντονη λόγω της μεγάλης αγγειοβρί-

μόνιμων δοντιών είναι:

θειας της περιοχής. Οι γονείς, χωρίς να πανικοβλη-

● Αν έχουμε ολική εκγόμφωση μόνιμου δοντιού,

θούν, μπορούν να προσπαθήσουν να σταματήσουν την

αν το δόντι δηλαδή βγει ολόκληρο από το φατ-

αιμορραγία (με τη χρήση γάζας ή άλλου μαλακού πα-

νίο, τότε το ξεπλένουμε με κρύο νερό για 10

νιού και συνεχή πίεση) και να διαπιστώσουν την έκτα-

δευτερόλεπτα (χωρίς να πιάσουμε τη ρίζα του),

ση του τραύματος.

το τοποθετούμε αμέσως πάλι πίσω στο φατνίο,

Σημαντικές πληροφορίες σχετικά με τραύματα των

κρατώντας το σταθερά εκεί με γάζα ή κάποιο

νεογιλών δοντιών είναι:

πανί και απευθυνόμαστε άμεσα σε οδοντίατρο.

● Απαιτείται αξιολόγηση του τραυματισμού από

● Αν έχει σπάσει κάποιο κομμάτι το διατηρούμε

οδοντίατρο ή παιδοδοντίατρο.

σε λίγο κρύο γάλα ή φυσιολογικό ορό και το πη-

● Το δόντι δεν επανατοποθετείται στη θέση του

γαίνουμε στον οδοντίατρο.

γιατί μπορεί να προκληθεί ζημιά στο διάδοχο

● Η γρήγορη επίσκεψη στον οδοντίατρο είναι

μόνιμο δόντι.

πολύ σημαντική για την πρόγνωση του τραύμα-

● Αν το δόντι έχει μετακινηθεί, τότε ο γονέας μπο-

τος. Αν ο πολφός (αγγεία και νεύρα) είναι εκτε-

ρεί με ένα καθαρό πανάκι ή γάζα να προσπαθή-

θειμένος, μπορεί η διείσδυση των μικροβίων να

σει να το επαναφέρει πάλι στη θέση του. Αν έχει

προκαλέσει σύντομα νέκρωση με ανεπιθύμητα

βυθισθεί, δεν πρέπει να το τραβήξει, τα νεογιλά

αποτελέσματα.

δόντια ανατέλλουν πάλι αυτόματα.

● Η επούλωση των μαλακών ιστών, μετά από τραύ-

● Πολύ βαθιά τραύματα των μαλακών ιστών

μα στη στοματική κοιλότητα, διαρκεί 3 εβδομά-

(γλώσσα, ούλα, χείλη) μπορεί να χρειαστούν

δες. Σε αυτή τη διάρκεια το τραύμα μπορεί να

συρραφή, έτσι ώστε να επιταχυνθεί η διαδικα-

αποκτήσει μία υποκίτρινη μεμβράνη, στάδιο

σία της επούλωσης.

επούλωσης πολύ σημαντικό για τον βλεννογόνο

της στοματικής κοιλότητας. Τα δόντια μπορεί να

● Η στοματική υγιεινή είναι πολύ σημαντική για

εμφανίζουν κάποια κινητικότητα, η οποία εξαρ-

τη διαδικασία της επούλωσης. Τις πρώτες μέρες

τάται από την έκταση του τραύματος.

μετά από εκτεταμένο τραύμα, όταν δεν θα μπο-

ρεί να χρησιμοποιηθεί οδοντόβουρτσα, τα υπο-

● Η διατροφή και η στοματική υγιεινή είναι πα-

48

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

ρόμοιες με αυτές του τραύματος των νεογιλών

Teething and tooth care. Διαθέσιμο στο: www.

δοντιών.

healthychildren.org/English/ages-stages/baby/

teething-tooth-care/Pages/default.aspx

● Για την αποφυγή τραύματος των μόνιμων δο-

ντιών σε παιδιά που έχουν έντονη πρόταξη

2.3. κάπνισμα στο

της άνω γνάθου, συστήνεται αμέσως μετά την

ανατολή των πρόσθιων άνω να παραπέμπονται

περιβάλλον του παιδιού

στον ορθοδοντικό. O ειδικός, με τους κατάλλη-

λους ορθοδοντικούς μηχανισμούς (μασελάκια,

Το παθητικό κάπνισμα μπορεί να είναι πολύ επιβλα-

σιδεράκια), θα φέρει τα δόντια στη σωστή τους

βές για την υγεία του παιδιού. Τα παιδιά έρχονται σε

θέση ώστε να προστατεύονται από τα άνω χείλη

επαφή με τον καπνό του τσιγάρου, συνηθέστερα, όταν

και να μην υπάρχει κίνδυνος κατάγματός τους

καπνίζουν οι γονείς, οι συγγενείς ή οι οικογενειακοί

σε πιθανή πτώση του παιδιού. Επίσης, για την

φίλοι στο σπίτι ή στο αυτοκίνητο.

πρόληψη τραύματος των μόνιμων δοντιών, παι-

Έτσι, το παιδί εισπνέει βλαβερές χημικές ουσίες

διά που ασχολούνται με τον αθλητισμό μπορούν

που περιέχονται στον καπνό, πολλές από τις οποίες

να χρησιμοποιούν ειδικά κατασκευασμένους

έχουν ενοχοποιηθεί για καρκινογόνο δράση στον άν-

προστατευτικούς νάρθηκες, μετά από σύσταση

θρωπο. Επιπρόσθετα, τα βρέφη και τα μικρά παιδιά,

του οδοντιάτρου ή παιδοδοντιάτρου.

επειδή αναπνέουν ταχύτερα από τους ενήλικες ανα-

πτύσσουν μεγαλύτερες συγκεντρώσεις των βλαπτικών

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

ουσιών στον οργανισμό τους και διατρέχουν υψηλό-

1) Clark MB, Slayton RL; Section on Oral Health. Fluoride

use in caries prevention in the primary care setting.

τερο κίνδυνο από το παθητικό κάπνισμα σε σχέση με

Pediatrics. 2014; 134:626-33.

τους ενήλικες.

2) Preventive oral health intervention for pediatricians.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο το απευθείας κάπνι-

Section on Pediatric Dentistry and Oral Health.

σμα μπροστά στα παιδιά, καθώς είναι γνωστό ότι ο

Pediarics. 2008; 122:1387-94.

3) Bright Futures Guidelines for Health Supervision of

καπνός και τα διάφορα βλαβερά σωματίδια που περιέ-

Infants, Children and Adolescents. Promoting Oral

χει παραμένουν στον αέρα, τις επιφάνειες και τα ρού-

Health. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.aap.org/

χα για περίπου 5 ώρες μετά το σβήσιμο του τσιγάρου.

pdfs/Guidelines_PDF/8-Promoting_Oral_Health.pdf

Μελέτες έχουν δείξει ότι η έκθεση του παιδιού στο

4) Bright Futures in Practice: Oral Health—Pocket Guide

(2nd ed.). Διαθέσιμο στο: www.mchoralhealth.org/

παθητικό κάπνισμα αυξάνει τον κίνδυνο για σύνδρο-

PDFs/BFOHPocketGuide.pdf

μο αιφνίδιου βρεφικού θανάτου, λοιμώξεις του ανα-

5) American Academy of Pediatric Dentistry. 2014-

πνευστικού συστήματος, άσθμα, μηνιγγίτιδα, ωτίτιδα,

15 Deinitions, Oral Health Policies, and Clinical

βήχα και κρυολογήματα. Επίσης, τα παιδιά που μεγα-

Guidelines. Διαθέσιμο στο: www.aapd.org/policies

λώνουν με γονείς καπνιστές έχουν μεγαλύτερη πιθα-

6) European Academy of Paediatric Dentistry. Policies and

Guidelines. Διαθέσιμο στο: www.eapd.gr/8B927172.

νότητα να γίνουν και τα ίδια καπνιστές στην ενήλικη

en.aspx

ζωή τους γιατί ταυτίζονται με τους γονείς.

7) Ελληνική Παιδοδοντική Εταιρεία. Ενδιαφέροντα

Ο πιο αποτελεσματικός τρόπος προστασίας

θέματα για τους γονείς. Διαθέσιμο στο: www.hspd.gr/

Parents

της υγείας του παιδιού σας από το παθητικό

8) Keels MA; Section on Oral Health, American Academy

κάπνισμα είναι να σταματήσετε το κάπνισμα,

of Pediatrics. Management of dental trauma in a

εφόσον καπνίζετε. Παράλληλα με την προστασία της

primary care setting. Pediatrics. 2014; 133:e466-76.

υγείας του, αποτελείτε για αυτό ένα θετικό πρότυπο

9) Oulis CJ, Tsinidou K, Vadiakas G, Mamai-Homata E,

τρόπου ζωής, ενώ προστατεύετε και τη δική σας υγεία.

Polychronopoulou A, Athanasouli T. Caries prevalence

of 5, 12 and 15-year-old Greek children: a national

Εάν δεν είστε έτοιμοι να διακόψετε το κάπνισμα,

pathfinder survey. Community Dent Health. 2012;

φροντίστε να εξασφαλίσετε ότι κανείς δεν θα κα-

29:29-32.

πνίζει μέσα στο σπίτι και μέσα στο αυτοκίνητο,

10) Department of Health and the British Association for

και γενικότερα στους χώρους όπου συνυπάρχει το παιδί.

the study of community Dentistry. Delivering better oral

health: an evidence-based toolkit for prevention. Third

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

Edition, 2014.

1) Raising Children Network (Australia). Second-

11) Raising Children Network (Australia). Hygiene. Διαθέ-

hand smoke and your child. Διαθέσιμο στο: www.

σιμο στο: www.raisingchildren.net.au/articles/dental_

raisingchildren.net.au/articles/passive_smoking.html/

care_babies.html/context/430

context/646

12) Canadian Paediatric Society. Healthy children for kids.

2) American Academy of Pediatrics. The Dangers

Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/handouts/

of Secondhand Smoke. Διαθέσιμο στο: www.

healthy_teeth_for_children

healthychildren.org/English/health-issues/conditions/

13) American Academy of Pediatrics. Ages and stages.

tobacco/Pages/Dangers-of-Secondhand-Smoke.aspx

49

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

ότι προστατεύει από τις υπεριώδεις ακτινοβολί-

2.4. αντιηλιακή προστασία

ες UVA και UVB.

● Η αντηλιακή κρέμα θα πρέπει να τοποθετείται

Ο ήλιος εκπέμπει υπεριώδεις ακτινοβολίες (UVA, UVB

μισή ώρα πριν την έκθεση στον ήλιο και να αντι-

και UVC), που δεν είναι ορατές με το ανθρώπινο μάτι.

καθίσταται κάθε 2 ώρες ή μετά το μπάνιο.

Οι ακτινοβολίες αυτές απορροφώνται από μια ουσία

● Δώστε ιδιαίτερη προσοχή στην περιοχή των

του ανθρώπινου δέρματος που λέγεται μελανίνη, με

ώμων, της πλάτης και του τραχήλου, γιατί σε

αποτέλεσμα το δέρμα να σκουραίνει μετά την έκθεση

αυτές τις περιοχές εμφανίζονται συχνότερα τα

στον ήλιο.

ηλιακά εγκαύματα.

Ο ήλιος είναι ιδιαίτερα χρήσιμος για την υγιή ανά-

● Θυμηθείτε να τοποθετήσετε ειδική αντηλιακή

πτυξη των παιδιών καθώς ενεργοποιεί τη βιταμίνη D,

κρέμα και στην περιοχή του προσώπου (μέτω-

που είναι απαραίτητη για την πρόσληψη του ασβεστί-

πο, μύτη, πίσω μέρος αυτιών).

ου. Απαιτείται, όμως, μικρής χρονικής διάρκειας έκθε-

● Φροντίστε τα παιδιά να πίνουν πολλά υγρά (κυ-

ση κάθε μέρα (συνολικά 10–15 λεπτά) προκειμένου ο

ρίως νερό).

ήλιος να έχει την παραπάνω ευεργετική δράση.

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

Η παρατεταμένη έκθεση στον ήλιο, χωρίς τα κα-

1) Raising Children Network (Australia). Safety in the sun.

τάλληλα μέτρα προστασίας, μπορεί να προκαλέσει

Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/articles/

βλάβες στο δέρμα και τα μάτια ενώ αυξάνει σημαντικά

safety_in_the_sun.html

τον κίνδυνο για εμφάνιση καρκίνου του δέρματος μελ-

2) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

λοντικά.

3) American Academy of Pediatrics. Sun Safety:

Information for Parents About Sunburn & Sunscreen.

Όταν το δέρμα εκτεθεί σε ποσότητα ηλιακής ακτι-

Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/

νοβολίας μεγαλύτερη από αυτή που μπορεί να απορρο-

safety-prevention/at-play/Pages/Sun-Safety.aspx

φήσει η μελανίνη, τότε αναπτύσσεται ηλιακό έγκαυμα.

4) The Nemours Foundation. Sun Safety. Διαθέσιμο στο:

Ιδιαίτερη προστασία από τον ήλιο απαιτείται για τα

www.kidshealth.org/parent/firstaid_safe/outdoor/

sun_safety.html

βρέφη αλλά και για τα παιδιά με ανοιχτό χρώμα δέρ-

5) Canadian Paediatric Society. Sun Safety. Διαθέσιμο στο:

ματος, σπίλους (ελιές) στο δέρμα ή κληρονομικό ιστο-

www.caringforkids.cps.ca/handouts/sun_safety

ρικό καρκίνου του δέρματος.

Παρακάτω παρουσιάζονται ορισμένα απλά μέτρα

2.5. Προστασία από έντομα

προστασίας του παιδιού από τον ήλιο:

● Κρατήστε τα βρέφη ηλικίας <6 μηνών μακριά

Ψείρες τριχωτού κεφαλής

από τον έντονο ήλιο αλλά και την αντηλιά.

Οι ψείρες του τριχωτού της κεφαλής είναι μικρά έντο-

● Στους ζεστούς μήνες του έτους, προσπαθήστε

μα, με μέγεθος ελαφρά μικρότερο από την κεφαλή μιας

να περιορίσετε στο ελάχιστο την έκθεση του

καρφίτσας (σε κατάσταση νηστείας). Η εμφάνισή τους

παιδιού στον ήλιο κατά τις μεσημεριανές ώρες

είναι συνηθισμένο φαινόμενο μεταξύ των παιδιών που

(11:00-18:00).

πηγαίνουν σχολείο ή παιδικό σταθμό και δεν σχετίζεται

● Ενθαρρύνετε τα παιδιά να παίζουν σε σκιερά

με την καθαριότητα του σπιτιού ή των μαλλιών. Δεν με-

μέρη, π.χ. κάτω από δέντρα.

ταφέρουν κάποια ασθένεια και η καταπολέμησή τους

● Μην αφήνετε τα παιδιά να παραμένουν για

μπορεί να επιτευχθεί αποτελεσματικά ακολουθώντας

μεγάλο χρονικό διάστημα στον ήλιο φορώντας

έγκαιρα και με προσοχή ορισμένα απλά μέτρα αντιμε-

μόνο το μαγιό τους. Φορέστε τους μετά το μπά-

τώπισης. Σημειώνεται ότι, εκτός από τις ψείρες του κε-

νιο μπλουζάκι με μανίκια.

φαλιού, υπάρχουν και οι ψείρες του σώματος και του

● Φορέστε τους φαρδιά, άνετα, βαμβακερά, ανοι-

εφηβαίου, οι οποίες όμως δεν είναι συχνές στα παιδιά.

χτόχρωμα ρούχα.

Οι ψείρες γεννάνε τα αυγά τους πάνω στην τρίχα

● Φορέστε τους καπέλο, κατά προτίμηση αυτά

πολύ κοντά στο δέρμα του κεφαλιού. Μετά από περί-

που δημιουργούν σκιά τόσο στο πρόσωπο όσο

που μία εβδομάδα τα αυγά εκκολάπτονται και η νέα

και στον αυχένα.

ψείρα εγκαταλείπει το αυγό, αφήνοντας ένα άδειο

κέλυφος άσπρου γυαλιστερού χρώματος που λέγεται

● Συζητήστε με τον παιδίατρο την κατάλληλη ηλι-

κόνιδα (συχνά συγχέεται με την πιτυρίδα). Οι ψείρες,

κία για χρήση γυαλιών ηλίου.

παρόλο που δεν έχουν την ικανότητα να πετάνε, με-

● Τοποθετήστε στα ακάλυπτα μέρη του σώματος

ταφέρονται εύκολα από παιδί σε παιδί μέσω της στε-

του παιδιού αντηλιακή κρέμα με υψηλό δείκτη

νής επαφής, κυρίως όταν τα κεφάλια τους έρχονται σε

αντηλιακής προστασίας (>15), που αναγράφει

50

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

άμεση επαφή το ένα με το άλλο. Η κοινή χρήση αντι-

Πρακτικές οδηγίες αντιμετώπισης

κειμένων όπως καπέλα, χτένες, μαξιλάρια μπορεί να

● Για παιδιά <2 ετών, συμβουλευτείτε τον παιδί-

συμβάλλουν ώστε οι ψείρες να μεταδίδονται ευκολό-

ατρο πριν χρησιμοποιήσετε κάποιο φαρμακευ-

τερα μεταξύ των παιδιών.

τικό προϊόν. Ορισμένα προϊόντα δεν πρέπει να

Σημάδια που μπορούν να οδηγήσουν το γονιό στην

χρησιμοποιούνται σε μικρά παιδιά και οι γονείς

υποψία ότι το παιδί του μπορεί να έχει ψείρες είναι:

πρέπει να διαβάζουν προσεκτικά τις οδηγίες

● Φαγούρα ή ερεθισμός στο κεφάλι, κυρίως πίσω

χρήσης που τα συνοδεύουν.

από τα αυτιά και στο πίσω μέρος του κεφαλιού

● Εάν ένα παιδί εμφανίσει ψείρες, όλα τα μέλη

(η φαγούρα δεν είναι πάντα το πρώτο σύμπτω-

της οικογένειας θα πρέπει να ελεγχθούν και

μα ενώ μπορεί και να απουσιάζει).

όσα αντιμετωπίζουν παρόμοιο πρόβλημα πρέ-

● Εντοπισμός κόνιδας (δεν υποδηλώνει πάντα

πει να λάβουν ταυτόχρονα θεραπεία.

ενεργό μόλυνση).

● Χρησιμοποιήστε προσεκτικά το σαμπουάν ή

● Παρουσία μαύρων κόκκων στο μαξιλάρι (είναι

την ειδική λοσιόν σύμφωνα με τις οδηγίες χρή-

τα απόβλητα της ψείρας).

σης και για οποιαδήποτε απορία συμβουλευτεί-

Εάν οι γονείς εντοπίσουν κάτι από τα παραπάνω ή

τε τον παιδίατρο ή τον δερματολόγο.

παρουσιαστούν κρούσματα στο άμεσο περιβάλλον του

● Επαναλάβατε τη θεραπεία άλλη μια φορά μετά

παιδιού (οικογένεια, σχολείο), οφείλουν να ελέγξουν

από 7-10 ημέρες.

σχολαστικά τα μαλλιά και το δέρμα του κεφαλιού των

Υπάρχει πιθανότητα οι ψείρες να μην αντιμετωπι-

παιδιών. Χρειάζεται προσεκτικό χτένισμα με ειδική

στούν επιτυχώς μετά την θεραπεία, είτε γιατί αυτή δεν

μεταλλική χτένα (ψειρόχτενο), αφού προηγουμένως

εφαρμόστηκε σωστά, είτε γιατί ενδέχεται οι ψείρες να

τα μαλλιά έχουν βραχεί καλά. Το χτένισμα των μαλ-

έχουν αναπτύξει αντοχή στο συγκεκριμένο φάρμακο.

λιών όλου του κεφαλιού προτείνεται να γίνεται τμημα-

Ζητείστε από τον δερματολόγο/παιδίατρο να σας προτεί-

τικά, σε συνθήκες καλού φωτισμού και πάνω από μια

νει κάποιο άλλο προϊόν και εφαρμόστε πάλι τις οδηγίες.

ανοιχτόχρωμη επιφάνεια (χαρτί, πετσέτα, νιπτήρας)

● Ειδικά μεταλλικά χτενάκια θα πρέπει να χρησι-

προκειμένου να είναι ευκολότερος ο εντοπισμός των

μοποιούνται για την απομάκρυνση των αυγών

αυγών ή της ψείρας στο κεφάλι, στη χτένα ή στη λευκή

που είναι κολλημένα στις τρίχες. Η διαδικασία

επιφάνεια.

θα πρέπει να επαναλαμβάνεται περιοδικά.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η θεραπεία θα πρέπει να

● Απολυμάνετε σε οινόπνευμα (για μια ώρα) ή

ακολουθείται, σε συνεννόηση με τον παιδίατρο ή τον

πλύνετε με ζεστό νερό και σαπούνι αντικείμενα

δερματολόγο, μόνο αν βρεθεί ενεργός πάθηση, δηλ.

όπως χτένες, βούρτσες κλπ.

ζωντανές ψείρες ή εκκολαπτόμενα αυγά. Αυγά που

● Βάλτε στο πλυντήριο όλα τα ρούχα και τα σε-

βρίσκονται κολλημένα στη τρίχα και σε απόσταση

ντόνια που χρησιμοποίησε το παιδί τον τελευ-

πάνω από 1,5 εκατοστό από το δέρμα (κόνιδες), έχουν

ταίο καιρό πριν τη θεραπεία. Χρησιμοποιήστε

ήδη εκκολαφθεί και δεν δηλώνουν ενεργή μόλυνση.

πρόγραμμα με υψηλή θερμοκρασία (>60° C).

Εάν διαπιστώσετε ότι υπάρχουν ψείρες στα μαλλιά

Για ρούχα που δεν μπορούν να πλυθούν στο

του παιδιού σας, υπάρχουν δύο βασικοί τρόποι αντι-

πλυντήριο (καπέλα, παλτά) χρησιμοποιήστε

μετώπισης:

στεγνό καθάρισμα ή κλείστε τα καλά σε μια

● Η απομάκρυνση των ψειρών και των αυγών με

πλαστική σακούλα για 2 εβδομάδες.

τη σχολιαστική χρήση ειδικής μεταλλικής χτέ-

● Μην εφαρμόζετε προληπτική φαρμακευτική

νας σε βρεγμένα μαλλιά (μετά τη χρήση μαλα-

θεραπεία σε άλλα μέλη της οικογένειας.

κτικής κρέμας), με συχνότητα 2-3 φορές εβδο-

● Εάν ένα παιδί έχει κολλήσει ψείρες, το υπερβο-

μαδιαίως για διάστημα περίπου 2 εβδομάδων.

λικό κόψιμο των μαλλιών του (πολύ κοντά) δεν

● Η χρήση ειδικών σαμπουάν, λοσιόν ή φαρμα-

έχει κανένα θεραπευτικό ή μελλοντικά προλη-

κευτικών προϊόντων που περιέχουν ουσίες που

πτικό αποτέλεσμα.

σκοτώνουν τις ψείρες και είναι εγκεκριμένα από

Οι γονείς οφείλουν να ελέγχουν τακτικά τα μαλλιά

τον ΕΟΦ. Πολλοί γονείς χρησιμοποιούν διάφο-

του παιδιού για πιθανή παρουσία ψειρών και ειδικά

ρα φυτικά έλαια ή αποστάγματα για την κατα-

σε περίπτωση που αναφερθούν άλλα περιστατικά στο

πολέμηση των ψειρών, αλλά η αποτελεσματικό-

σχολείο του παιδιού. Παράλληλα, εάν το παιδί τους

τητα αυτών των μεθόδων είναι αμφίβολη.

έχει εμφανίσει ψείρες θα πρέπει να ενημερώσουν σχε-

Σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να χρησιμοποιείται

τικά το σχολείο ή τον παιδικό σταθμό και εφόσον το

πετρέλαιο ή άλλα παρόμοια υλικά, που είναι εξαιρετι-

παιδί λάβει την κατάλληλη θεραπεία δεν υπάρχει λό-

κά επικίνδυνα.

51

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

γος να απέχει από το σχολείο.

● Σε εξωτερικούς χώρους, μπορείτε να χρησιμο-

ποιείτε φορητές κουνουπιέρες στο καρότσι ή

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

καλάθι του μωρού, με προσοχή για την αποφυγή

1) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

περίσφιξης του λαιμού. Για λόγους ασφαλείας,

2) American Academy of Pediatrics. Head Lice: What

Parents Need to Know. Διαθέσιμο στο: www.

συνιστάται η αποφυγή τοποθέτησης κουνουπιέ-

healthychildren.org/English/health-issues/conditions/

ρας στο βρεφικό κρεβάτι, λόγω κινδύνου περί-

from-insects-animals/Pages/Signs-of-Lice.aspx

σφιξης του λαιμού ή εγκλωβισμού κουνουπιών

3) Raising Children Network (Australia). Lice. Διαθέσιμο

μέσα στην κουνουπιέρα.

στο: www.raisingchildren.net.au/articles/lice.html

4) Canadian Paediatric Society. Head lice. Διαθέσιμο στο:

● Τοποθετήστε αντικουνουπικά πλέγματα (σήτες)

www.caringforkids.cps.ca/handouts/head_lice

σε πόρτες και παράθυρα του σπιτιού, ιδίως στο

5) The Nemours Foundation. Head lice. Διαθέσιμο στο:

χώρο όπου κοιμάται ένα βρέφος ή παιδί.

www.kidshealth.org/parent/infections/common/head_

● Εάν είναι δυνατόν, χρησιμοποιείτε ανεμιστήρες

lice.html#cat20029

ή κλιματιστικά, καθώς ο δροσερός αέρας μειώ-

Τσιμπήματα από κουνούπια

νει τη δραστηριότητα των κουνουπιών.

Τα τσιμπήματα των κουνουπιών είναι πολύ ενοχλη-

● Απομακρύνετε το στάσιμο νερό (από γλάστρες,

τικά και αποτελούν συχνό πρόβλημα στη χώρα μας,

βάζα, λεκάνες, υδρορροές), το οποίο αποτε-

ιδιαίτερα κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Στο σημείο

λεί σημείο όπου τα κουνούπια εναποθέτουν τα

του τσιμπήματος, συνήθως, εμφανίζεται ερυθρότητα

αυγά τους.

και φαγούρα που μπορεί να διαρκέσει μερικές μέ-

● Ποτίζετε, κατά προτίμηση, τις πρωινές ώρες και

ρες. Σε ορισμένα ευαίσθητα άτομα το τσίμπημα ενός

φροντίζετε να κουρεύετε τακτικά θάμνους και

κουνουπιού μπορεί να προκαλέσει έντονο κνησμό και

γρασίδι γύρω από το σπίτι.

ένα μικρό κόκκινο εξόγκωμα που οφείλεται σε τοπικό

● Χρησιμοποιείτε λαμπτήρες κίτρινου χρώματος

πρήξιμο λόγω της φυσιολογικής αντίδρασης του οργα-

στους εξωτερικούς χώρους, γιατί προσελκύουν

νισμού. Ορισμένες φορές μπορεί στο σημείο τσιμπή-

λιγότερο τα κουνούπια.

ματος να παρουσιαστούν σημεία τοπικής μόλυνσης.

● Χρησιμοποιείτε εντομοκτόνα που διαχέονται

Πολύ σπάνια το τσίμπημα από μολυσμένο κουνούπι

στον αέρα μόνο σε περίπτωση μεγάλης ανά-

μπορεί να μεταδώσει κάποια δυνητικά σοβαρή ασθέ-

γκης, καθώς πρέπει να αποφεύγεται η εισπνοή

νεια, όπως λοίμωξη από τον ιό του Δυτικού Νείλου ή

εντομοκτόνων από τα παιδιά, τα οποία συσσω-

ελονοσία.

ρεύονται στον οργανισμό. Κυκλοφορούν στο

Η αντιμετώπιση των τσιμπημάτων από κουνούπια

εμπόριο οι εξής μορφές: αερόλυμα (αεροζόλ),

μπορεί να γίνει με απλά μέτρα, όπως η τοποθέτηση

ταμπλέτες, εξατμιζόμενο διάλυμα. Ακολουθείτε

πάγου τοπικά για τον περιορισμό του οιδήματος ή χρή-

πάντα προσεκτικά τις οδηγίες χρήσης του σκευ-

ση αντιισταμινικών τζελ/αλοιφών για την ανακούφιση

άσματος ή της συσκευής και φροντίστε να αερί-

των συμπτωμάτων, μετά από συνεννόηση με τον παι-

ζεται επαρκώς ο χώρος όπου κοιμάται το παιδί.

δίατρο. Είναι σημαντικό οι γονείς να συμβουλεύουν τα

● Χρησιμοποιείτε εντομοαπωθητικά στο ακάλυ-

παιδιά να μην ξύνουν την περιοχή του τσιμπήματος,

πτο δέρμα και πάνω από τα ρούχα (ποτέ κάτω

όσο αυτό είναι εφικτό, για την αποφυγή πρόκλησης

από τα ρούχα) με τις παρακάτω δραστικές ου-

τοπικής μόλυνσης.

σίες:

μέτρα προστασίας από τσίμπημα κουνουπιών

• DEET (N,N-διεθυλοτολουαμίδη).

Μερικές απλές συμβουλές (για παιδιά και ενήλικες)

• Πικαριδίνη (picaridin) ή ικαριδίνη (icaridin).

για την αποφυγή τσιμπημάτων από τα κουνούπια πα-

• Αιθέρια έλαια ευκαλύπτου.

ρουσιάζονται παρακάτω:

• IR3535

● Φοράτε, όταν βρίσκεστε σε εξωτερικούς χώ-

● Βραχιόλια εμποτισμένα με χημικές εντομοαπω-

ρους, ανοιχτόχρωμα ρούχα που καλύπτουν όλο

θητικές ουσίες και ηλεκτρικές εντομοαπωθη-

το σώμα (μακριά μανίκια και παντελόνια).

τικές συσκευές εκπομπής υπερήχων δεν έχουν

● Αποφεύγετε μέρη όπου είναι πιθανότερο να

τεκμηριωμένα αποτελεσματική εντομοαπωθη-

βρίσκονται τα κουνούπια, π.χ. στάσιμα νερά,

τική δράση.

πρόσφατα ποτισμένα λουλούδια ή γκαζόν.

Τρόπος χρήσης εντομοαπωθητικών

● Παραμένετε σε εσωτερικούς χώρους τις ώρες

● Διαβάζετε πάντα προσεκτικά τις οδηγίες χρή-

που τα κουνούπια είναι περισσότερο δραστή-

σης του σκευάσματος και ενημερωθείτε για τις

ρια, π.χ. από το σούρουπο μέχρι το χάραμα.

52

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

χημικές ουσίες που περιέχει.

λουθούνται με προσοχή οι κανόνες ασφάλειας και τή-

● Εντομοαπωθητικά με DEET αντενδείκνυνται

ρησης της υγείας του ζώου, ώστε η σχέση με τα ζώα να

σε βρέφη και παιδιά μικρότερα από 2 ετών (κα-

είναι ακίνδυνη.

τ΄άλλους σε βρέφη <6 μηνών), ενώ όσα περι-

Τα κατοικίδια ζώα, όπως και όλα τα ζώα, μεταφέ-

έχουν αιθέρια έλαια ευκάλυπτου αντενδείκνυ-

ρουν μικροοργανισμούς (μικρόβια, ιούς, παράσιτα και

νται σε παιδιά μικρότερα από 3 ετών.

μύκητες), που αν μεταφερθούν στον άνθρωπο μπορεί

● Σε παιδιά έως 12 ετών, τα χρησιμοποιούμενα

να προκαλέσουν κάποια ασθένεια. Οι βασικοί τρόποι

εντομοαπωθητικά με DEET δεν πρέπει να έχουν

μετάδοσής τους είναι η άμεση επαφή με το δέρμα ή τα

συγκέντρωση >10% (ή κατ΄άλλους >30%), ενώ

εκκρίματα του ζώου (κόπρανα, ούρα, σάλιο, πληγές),

η ποσότητα και συχνότητα χρήσης πρέπει να εί-

το δάγκωμα ή το γρατζούνισμα. Ιδιαίτερα ευάλωτα εί-

ναι περιορισμένη.

ναι τα βρέφη και τα μικρά παιδιά λόγω της ανωριμό-

● Το εντομοαπωθητικό θα πρέπει να τοποθετεί-

τητας του ανοσοποιητικού συστήματος και της δυσκο-

ται στα παιδιά πάντα από τους γονείς με ιδιαί-

λίας να τηρούν τους βασικούς κανόνες υγιεινής.

τερη προσοχή ώστε να μην έρθει σε επαφή με

Πρακτικές οδηγίες

τα μάτια, το στόμα, ερεθισμένη περιοχή δέρμα-

● Το παιδί πρέπει να εμπεδώσει ότι δεν πρέπει να

τος ή πληγή.

πειράζει ή να κακομεταχειρίζεται ένα ζώο.

● Εάν έρθει σε επαφή με τα μάτια, ξεπλύνετε άμε-

● Δεν πρέπει να προσπαθεί να χαϊδέψει ένα σκύ-

σα με άφθονο νερό.

λο ή μια γάτα που δεν είναι φιλικά.

● Μην βάζετε εντομοαπωθητικό στα χέρια των

● Δεν πρέπει να χαϊδεύει ή να ενοχλεί ένα σκύλο ή

παιδιών γιατί μπορεί να τα βάλουν στο στόμα

μια γάτα που κοιμάται ή τρώει.

ή στα μάτια.

● Δεν πρέπει να παίζει με μικρά γατάκια ή σκυλά-

● Τοποθετήστε το εντομοαπωθητικό τουλάχιστον

κια, ενώ κάπου κοντά είναι η μητέρα τους.

30 λεπτά μετά το αντηλιακό.

● Το παιδί, αλλά και οι ενήλικες, πρέπει να πλέ-

● Αν παρατηρήσετε ότι το εντομοαπωθητικό ερέ-

νουν τα χέρια τους μετά από κάθε επαφή με

θισε το δέρμα του παιδιού, σταματήστε αμέσως

άγνωστο ζώο.

την επάλειψη, ξεπλύνετε με άφθονο νερό και

συμβουλευτείτε τον παιδίατρο.

● Η σκόπιμη κακομεταχείριση ζώων από ένα παι-

δί μπορεί να αποτελεί σύμπτωμα συναισθημα-

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

τικών δυσκολιών και πρέπει να συζητηθεί με

1) American Academy of Pediatrics. Insect Repellents. Δι-

τον παιδίατρο ή άλλο ειδικό.

αθέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/safety-

prevention/at-play/Pages/Insect-Repellents.aspx

κατοικίδιο ζώο στο σπίτι

2) Canadian Paediatric Society. Insect repellents: How

● Φροντίζετε σχολαστικά την υγεία του κατοικί-

to protect your child from insect bites. Διαθέσιμο στο:

www.caringforkids.cps.ca/handouts/insect_repellents

διου ζώου σας.

3) Raising Children Network (Australia). Insect bites and

• Κάνετε τις προβλεπόμενες επισκέψεις στον

stings. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

κτηνίατρο και τηρείτε το χρονοδιάγραμμα

articles/insect_bites.html

των εμβολιασμών.

4) American Academy of Pediatrics. Preventing West

Nile Virus. Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.

• Αν το κατοικίδιό σας αρρωστήσει, συμβου-

org/English/health-issues/conditions/skin/Pages/

λευτείτε τον κτηνίατρο.

Preventing-West-Nile-Virus.aspx

• Προσέξτε τις επαφές του κατοικιδίου σας με

5) Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων. Προστα-

σία από τα κουνούπια. Διαθέσιμο στο: www.keelpno.

αδέσποτα ζώα, που μπορεί να φέρουν κά-

gr/Portals/0/Αρχεία/Ελονοσία/entypo_1-4 - 2012

ποια ασθένεια.

Protection.pdf

● Αν αποφασίσατε να πάρετε καινούριο κατοικί-

διο στο σπίτι:

2.6. Άλλα θέματα

• Πρέπει να προετοιμάσετε το παιδί σας, ώστε

να κατανοήσει τα δεδομένα της νέας κατά-

κατοικίδια ζώα

στασης. Πρέπει να του εξηγήσετε τους κανό-

Η σχέση των παιδιών με τα ζώα μπορεί να αναπτύξει

νες που θα ισχύουν και τις ευθύνες καθενός

αξίες και κοινωνικές δεξιότητες. Το παιδί πρέπει να

στην οικογένεια.

κατανοήσει ότι στα ζώα πρέπει να φέρεται με ευγέ-

• Πρέπει να είστε σίγουροι για την υγεία του

νεια και σεβασμό. Η φροντίδα του ζώου αυξάνει την

ζώου που θα πάρετε. Προμηθευτείτε το από

υπευθυνότητα του παιδιού. Ωστόσο, πρέπει να ακο-

αξιόπιστο προμηθευτή.

53

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

• Να γνωρίζετε το τελικό μέγεθος του σκύλου

και του σκύλου. Συνήθως ο σκύλος μετά από

που παίρνετε, ώστε να μην είναι μεγαλύτερο

λίγη ώρα χάνει το ενδιαφέρον του για έναν μη

από αυτό που μπορείτε να φροντίσετε.

κινούμενο στόχο.

● Ο σκύλος ή η γάτα δεν πρέπει να κυκλοφορούν

● Ακόμη και αν γνωρίζετε καλά έναν σκύλο, μην

μόνα σε δωμάτιο όπου υπάρχει βρέφος.

αφήνετε ποτέ ένα μικρό παιδί μόνο μαζί του.

● Αποφεύγετε να φιλάτε τα ζώα και μην επιτρέ-

● Ρωτάτε πάντα πρώτα τον ιδιοκτήτη αν μπορεί

πετε στο σκύλο σας να γλείφει το πρόσωπο του

το παιδί σας να χαϊδέψει το ζώο.

παιδιού ή κάποια πληγή στο δέρμα του.

● Επιτρέψτε στο σκύλο πρώτα να σας δει και να

● Το παιδί δεν πρέπει να κοιμάται μαζί με το σκύ-

σας μυρίσει.

λο ή τη γάτα σας.

● Πείτε στο παιδί ότι δεν πρέπει να τρέχει προς το

● Φροντίστε για τον καθημερινό καθαρισμό και

σκύλο, ούτε να απομακρύνεται τρέχοντας από

την υγιεινή αποκομιδή των απεκκριμάτων του

αυτόν.

ζώου.

● Αν ένας σκύλος προσπαθήσει να σας δαγκώσει,

● Μην μοιράζεστε το φαγητό σας με το κατοικίδιο

βάλτε μεταξύ σας όποιο εμπόδιο μπορείτε. Αν

και εξασφαλίστε ότι θα παραμένει μακριά από

βρεθείτε κάτω, διπλωθείτε σαν μπάλα, καλύψτε

την κουζίνα και το χώρο όπου τρώτε.

το πρόσωπο σας και μείνετε ακίνητοι.

● Σημαντικό μέτρο προφύλαξης για παιδιά και

αν ένας σκύλος δαγκώσει το παιδί σας

ενήλικες που έχουν κατοικίδιο ζώο είναι το τα-

κτικό και καλό πλύσιμο των χεριών με νερό και

● Επικοινωνήστε με γιατρό, ιδιαίτερα αν ο σκύλος

σαπούνι, ιδιαίτερα:

δεν είναι δικός σας. Σε ορισμένες περιπτώσεις το

τραύμα από δάγκωμα σκύλου χρειάζεται ειδική

• Μετά την ενασχόληση με το πλύσιμο και την

φροντίδα, ακόμη και αν φαίνεται επιφανειακό.

υγιεινή του ζώου.

● Έχετε στη διάθεση του γιατρού τις παρακάτω

• Πριν την προετοιμασία φαγητού ή πριν το

πληροφορίες που θα βοηθήσουν στην απόφαση

φαγητό.

για περαιτέρω ενέργειες:

● Παιδιά με γνωστή αλλεργία σε τρίχωμα σκύλου

• Το όνομα και τη διεύθυνση του ιδιοκτήτη του

ή γάτας δεν πρέπει να έχουν τέτοιο κατοικίδιο.

σκύλου.

Παιδιά που εμφάνισαν κάποια αλλεργία μετά

από την επαφή με νέο κατοικίδιο πρέπει να

• Τους εμβολιασμούς του ζώου.

ελεγχθούν ιατρικά.

• Αν η επίθεση από το ζώο προκλήθηκε ή όχι

● Τα φίδια, οι χελώνες, οι σαύρες είναι συχνά

από το παιδί –πληροφορία που θα καθορίσει

φορείς του μικροβίου της σαλμονέλας. Καλό

την επιθετικότητα του ζώου.

είναι να αποφεύγονται σε σπίτι με παιδιά, ενώ

• Το ιατρικό ιστορικό του παιδιού σας και το

το καλό πλύσιμο των χεριών είναι απαραίτητο

βιβλιάριο των εμβολιασμών του.

μετά από κάθε επαφή με αυτά.

● Μικροβιακές λοιμώξεις είναι πιθανόν να συμ-

● Φίδια, μαϊμούδες ή άλλα εξωτικά ζώα δεν συνι-

βούν και πρέπει να αντιμετωπισθούν κατάλληλα.

στώνται για σπίτι όπου υπάρχουν παιδιά. Μπο-

● Η λύσσα παραμένει μια πιθανότητα (έστω και

ρεί να γίνουν επικίνδυνα.

μικρή), ιδιαίτερα αν το ζώο είναι άγνωστο ή

ανεμβολίαστο.

Σκύλοι

● Αν ο δικός σας σκύλος δάγκωσε το παιδί σας,

● Όλα τα σκυλιά, ακόμη και τα πιο μικρά, μπο-

εξηγήστε του τούς πιθανούς λόγους και κρατήστε

ρεί να δαγκώσουν αν τρομάξουν, ξαφνιαστούν,

τον σκύλο μακριά για μερικές μέρες, δίνοντας

απειληθούν ή είναι πεινασμένα.

στο παιδί το χρόνο να ηρεμήσει. Αν ο σκύλος έχει

● Το παιδί δεν πρέπει να τρέξει αν ένας άγνωστος

επαναλαμβανόμενη επιθετική συμπεριφορά, κα-

σκύλος το πλησιάσει, δεν πρέπει να τον κοιτάξει

νονίστε την απομάκρυνσή του από το σπίτι.

στα μάτια, αλλά να οπισθοχωρήσει αργά και να

● Ένα παιδί που υπέστη επίθεση ή/και δάγκωμα

αποφύγει απότομες κινήσεις.

από σκύλο μπορεί να αναπτύξει έντονη φοβία (για

● Αν ένα σκυλί κυνηγήσει το παιδί ενώ κάνει πο-

σκύλους ή γενικότερη). Σε μια τέτοια περίπτωση,

δήλατο, δεν πρέπει να προσπαθήσει να το απο-

συμβουλευτείτε τον παιδίατρο ή άλλον ειδικό.

φύγει αυξάνοντας ταχύτητα. Αντίθετα πρέπει

να σταματήσει και να κατέβει από το ποδήλατο,

Γάτες

ώστε το ποδήλατο να είναι μεταξύ του παιδιού

● Οι γάτες δαγκώνουν ή προκαλούν αμυχές, ιδι-

αίτερα αν κάποιο παιδί παίξει έντονα μαζί τους

54

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

και νευριάσουν. Η αντίδραση αυτή είναι πιθα-

από τα σωματικά υγρά ενός κολυμβητή (σάλιο, ρινικές

νότερη αν η γάτα είναι άγνωστη ή αδέσποτη.

εκκρίσεις, ούρα, κόπρανα, ιδρώτας, έκκριμα από δερ-

● Οι γάτες μπορούν να μεταδώσουν διάφορες αρ-

ματική πληγή), από τροφές, σκόνη, ή άλλα αντικείμε-

ρώστιες που οφείλονται σε μικρόβια και μεταξύ

να που μπορεί να πέσουν μέσα στο νερό.

αυτών τη λεγόμενη «νόσο από αμυχές γάτας».

Ειδικότερα, μικρά παιδιά που δεν έχουν ακόμη εκ-

● Αν το παιδί γρατσουνιστεί από γάτα, πλύνετε

παιδευτεί στη χρήση της τουαλέτας, είναι πιο πιθανό

την περιοχή με σαπούνι και νερό.

να μολύνουν το νερό της πισίνας με ούρα ή κόπρανα

● Είναι καλό τα παιδιά να μάθουν να αποφεύγουν

ακόμη και όταν φορούν τα ειδικά μαγιό.

τις αδέσποτες ή άγνωστες γάτες.

Η πρόληψη των λοιμώξεων στις πισίνες και τα κο-

λυμβητήρια στηρίζεται στη σωστή κατασκευή και λει-

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

τουργία τους, αλλά και στη σωστή συμπεριφορά των

1) Canadian Paediatric Society. Healthy pets, healthy

κολυμβητών και των επισκεπτών. Οι πισίνες πρέπει

people: How to avoid the diseases that pets can spread

to people. Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/

να είναι κατασκευασμένες με τρόπο που επιτρέπει τη

handouts/healthy_pets_healthy_people

συνεχή υπερχείλιση του επιφανειακού στρώματος του

2) The Nemours Foundation. Infections that pets carry.

νερού, που είναι το πιο μολυσμένο.

Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/parent/infections/

bacterial_viral/pet_infections.html#cat20028

Η απολύμανση του νερού στις πισίνες, ανεξαρτή-

3) Raising Children Network (Australia). Dogs and

τως χρησιμοποιούμενης μεθόδου χημικής επεξεργα-

children. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

σίας, πρέπει να γίνεται συστηματικά και με βάση τις

articles/dogs_and_children.html

προδιαγραφές. Ορισμένες φορές αυτό απαιτεί χρόνο

4) American Academy of Pediatrics. When Pets Are the

και δεν είναι πάντα εφικτός ο πλήρης καθαρισμός,

Problem. Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.org/

English/health-issues/conditions/allergies-asthma/

ιδιαίτερα σε περιόδους αυξημένης χρήσης της πισίνας

Pages/When-Pets-Are-the-Problem.aspx

από μεγάλο αριθμό ατόμων.

Οι κλειστές πισίνες/κολυμβητήρια πρέπει να αε-

Υγιεινή σε πισίνα ή κολυμβητήριο

ρίζονται επαρκώς, γιατί τα υποπροϊόντα του χλωρίου

Το μπάνιο σε πισίνα είναι συνήθως μια πολύ ευχάρι-

που σχηματίζονται από την αντίδραση του χλωρίου με

στη δραστηριότητα για τα παιδιά, ενώ το κολύμπι σε

τα βιολογικά υγρά, π.χ. ιδρώτα και σάλιο, έχουν ενο-

κολυμβητήριο αποτελεί έναν ολοκληρωμένο τρόπο

χοποιηθεί για αύξηση του κινδύνου αναπνευστικών

άθλησης. Οι πισίνες δεν είναι στείρες μικροβίων. Οι

λοιμώξεων στα βρέφη.

συνηθέστεροι μικροοργανισμοί που περιέχονται στο

Οι ρηχές και οι φουσκωτές πισίνες, επειδή έχουν

νερό μιας πισίνας ανήκουν στις κατηγορίες των μικρο-

μικρότερη ποσότητα νερού που συνήθως είναι πιο

βίων (π.χ. Giardia, E. coli, Legionella και Shigella) των

ζεστό και επειδή χρησιμοποιούνται περισσότερο από

ιών (π.χ. εντεροιοί) και των παρασίτων (π.χ. κρυπτο-

μικρότερα παιδιά, έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο μόλυν-

σπορίδιο).

σης από κόπρανα και ούρα. Παράλληλα, τα μικρότερα

Η χρήση ειδικών χημικών ουσιών στις πισίνες (π.χ.

παιδιά καταπίνουν συχνότερα νερό σε σχέση με τους

χλώριο, βρώμιο, ενεργό οξυγόνο, όζον) έχει ως σκοπό

ενήλικες και αυτό αυξάνει τον κίνδυνο λοίμωξης.

τη διατήρηση του αριθμού των παθογόνων μικροορ-

Πρακτικές οδηγίες

γανισμών σε χαμηλά επίπεδα έτσι ώστε να μην κιν-

δυνεύουν όσοι κολυμπούν σε αυτές. Μερικές φορές,

● Μην αφήνετε να κολυμπούν συγχρόνως περισ-

όμως, ιδιαίτερα όταν ο αριθμός των ατόμων που χρη-

σότερα άτομα από όσα επιτρέπει η χωρητικότη-

σιμοποιούν την πισίνα είναι πολύ μεγάλος ή οι συν-

τα της πισίνας.

θήκες καθαρισμού και συντήρησης είναι ελλιπείς, οι

● Μην χρησιμοποιείτε την πισίνα όταν είστε άρ-

μικροοργανισμοί πολλαπλασιάζονται γρήγορα και

ρωστοι με συμπτώματα από το αναπνευστικό ή

μπορεί να προκαλέσουν κάποια λοίμωξη στους κολυμ-

όταν έχετε διάρροια.

βητές.

● Προσπαθήστε να μην εισέρχεται το νερό της

Οι κυριότερες ομάδες ασθενειών που μπορεί κανείς

πισίνας στο στόμα σας και σε καμία περίπτωση

να κολλήσει σε μια μολυσμένη πισίνα περιλαμβάνουν

μην το καταπίνετε.

εξωτερική ωτίτιδα, λοίμωξη των ματιών, του δέρματος

● Κάντε ντους πριν μπείτε στην πισίνα.

ή του αναπνευστικού συστήματος και γαστρεντερίτιδα.

● Πλύνετε καλά τα χέρια σας με νερό και σαπούνι

Παράλληλα, διαταραχές στις φυσιολογικές τιμές

μετά τη χρήση της τουαλέτας ή την αλλαγή πά-

του pH στο νερό τις πισίνας μπορεί να ευθύνονται για

νας πριν μπείτε στην πισίνα.

ερεθισμούς του δέρματος και των ματιών.

● Φροντίστε τα παιδιά να πηγαίνουν στην τουαλέ-

Το νερό της πισίνας μπορεί εύκολα να μολυνθεί

τα πριν μπουν στην πισίνα και αλλάζετε τακτικά

55

Θέματα Πρόληψης και Προστασίας της Υγείας

την πάνα των μικρότερων παιδιών, έτσι ώστε να

● Ορισμένα αντιπυρετικά-αναλγητικά ή αντι-

ελαχιστοποιηθεί το ενδεχόμενο απρόβλεπτου

φλεγμονώδη (παρακεταμόλη, ασπιρίνη, φαι-

«ατυχήματος» μέσα στο νερό της πισίνας.

νυλβουταζόνη κ.ά.).

● Για μικρά παιδιά, χωρίς έλεγχο των σφιγκτή-

● Ορισμένα αντιβιοτικά (σουλφοναμίδες, νιτρο-

ρων, πρέπει να χρησιμοποιούνται ειδικές αδι-

φουράνια, κινολόνες, τριμεθοπρίμη κ.ά.).

άβροχες πάνες. Βαραίνουν λιγότερο και μειώ-

● Ορισμένα αντιισταμινικά (π.χ. προμεθαζίνη,

νουν τον κίνδυνο να επηρεασθεί η ισορροπία

χλωροφενυραμίνη κ.ά.).

του παιδιού.

● Ορισμένα αντιεπιληπτικά (φενυντοϊνη, L-dopa,

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

κ.ά.).

1) Raising Children Network (Australia). Swimming pool

● Ορισμένα ανθελονοσιακά (κινίνη, κινιδίνη, πρι-

hygiene. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

μακίνη κ.ά.).

articles/swimming_pool_hygiene.html/context/646

● Ορισμένα αντιδιαβητικά (γλιβενκλαμίδη).

2) Οδηγίες καλής λειτουργίας κολυμβητικών δεξαμενών.

Τεχνικό εγχειρίδιο. Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής

● Κουκιά

Αλληλεγγύης, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας. Αθήνα

● Ναφθαλίνη

2004.

Για αναλυτικό κατάλογο με τις ουσίες που αντενδεί-

ανεπάρκεια του ενζύμου G6PD

κνυνται, βλέπε στην ιστοσελίδα του Ινστιτούτου Υγεί-

ας του Παιδιού:

Το G6PD είναι ένα ένζυμο (αφυδρογονάση της 6-φω-

σφορικής γλυκόζης) που φυσιολογικά βρίσκεται στα

www.ich.gr/en/συχνές-ερωτήσεις/123-φάρμα-

ερυθρά αιμοσφαίρια του αίματος.

κα-ασύμβατα-με-την-ανεπάρκεια-g6pd.html.

Τα άτομα με ανεπάρκεια του ενζύμου G6PD μπο-

Εάν ένα παιδί με έλλειψη του ενζύμου G6PD εκτε-

ρεί να πάθουν κρίση αιμολυτικής αναιμίας αν λάβουν

θεί σε κάποιο από τα παραπάνω μπορεί να μην εμφα-

ορισμένα φάρμακα ή τροφές ή αν έρθουν σε επαφή

νίσει κανένα σύμπτωμα ή να εμφανίσει συμπτώματα

με ορισμένες ουσίες. Επίσης, μικρός αριθμός παιδιών

αιμολυτικής αναιμίας όπως:

μπορεί να εμφανίσει χρόνια αναιμία, με συμπτώματα

● Ωχρότητα

όπως ωχρότητα και κόπωση, ενώ μερικά βρέφη με έλ-

● Ίκτερο

λειψη του ενζύμου μπορεί να εμφανίσουν ίκτερο κατά

● Σκούρο χρώμα ούρων.

τον πρώτο μήνα ζωής.

● Ταχυκαρδία

Η ανεπάρκεια του ενζύμου G6PD είναι συχνή στην

● Κόπωση

Ελλάδα. Υπολογίζεται ότι περίπου 3,5% των αγοριών

Συνήθως, εφόσον αρθεί το αίτιο, τα συμπτώματα

και 1,7% των κοριτσιών παρουσιάζει ολική ή μερική

υποχωρούν σε μερικές εβδομάδες χωρίς να απαιτείται

ανεπάρκεια του ενζύμου.

ιδιαίτερη ιατρική αντιμετώπιση. Στην περίπτωση που

Οι περισσότεροι άνθρωποι με ανεπάρκεια του εν-

τα συμπτώματα είναι έντονα, ενδεχομένως να απαιτη-

ζύμου G6PD ζουν μια φυσιολογική ζωή, ιδιαίτερα αν

θεί η νοσηλεία του παιδιού για την παροχή υποστηρι-

είναι ενημερωμένοι για την ανάγκη αποφυγής συγκε-

κτικής αγωγής.

κριμένων φαρμάκων, τροφών και άλλων ουσιών.

Οι γονείς παιδιού με έλλειψη ή ανεπάρκεια G6PD

Στο πλαίσιο του Προγράμματος Προληπτικού

θα πρέπει να:

Ελέγχου Νεογνών, που διενεργείται από το Ινστιτούτο

● Ενημερώσουν το άμεσο οικογενειακό περιβάλ-

Υγείας του Παιδιού, σε κάθε νεογνό γίνεται –μεταξύ

λον και το σχολείο του παιδιού σχετικά με τα

άλλων– έλεγχος για πιθανή ανεπάρκεια του ενζύμου

προς αποφυγή φάρμακα, τροφές και ουσίες.

G6PD, με τη λήψη λίγων σταγόνων αίματος πριν την

● Συμβουλεύονται τον παιδίατρο πριν τη λήψη

έξοδο από το μαιευτήριο. Σε ορισμένες περιπτώσεις με

οποιουδήποτε φαρμάκου.

ύποπτο ή αμφίβολο αποτέλεσμα ζητείται τα νεογνά να

υποβληθούν σε επαναληπτικό έλεγχο ή σε περαιτέρω

● Ενημερώσουν άμεσα τον παιδίατρο εάν το παιδί

εργαστηριακή διερεύνηση (χωρίς αυτό κατ’ ανάγκη να

με έλλειψη G6PD εμφανίζει ανεξήγητη κόπωση,

σημαίνει ότι έχουν έλλειψη του ενζύμου).

σκούρα ούρα, ωχρό δέρμα ή ίκτερο.

Πρακτικές οδηγίες

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

1) The Nemours Foundation. G6PD Deficiency. Διαθέσιμο

Τα κυριότερα φάρμακα, τροφές ή άλλες ουσίες που

στο: www.kidshealth.org/parent/general/aches/g6pd.

πρέπει να αποφεύγονται από άτομα με ανεπάρκεια

html

του ενζύμου G6PD, με σκοπό την πρόληψη της εμφά-

2) Ινστιτούτο υγείας του Παιδιού. Φάρμακα ασύμβατα

νισης αιμολυτικής αναιμίας, είναι:

με την ανεπάρκεια του ενζύμου G6PD. Διαθέσιμο στο:

www.ich.gr

56

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΣωμαΤίκων κακωΣΕων καί αΣΦαΛΗΣ

ΣΥμΠΕΡίΦΟΡα

3.1. Πρόληψη σωματικών

ξης, πρέπει να αναζητούν την παρακάτω σήμανση ή

κακώσεων και ασφαλής

σήμανση ότι τα προϊόντα έχουν κατασκευαστεί σύμ-

φωνα με τις προδιαγραφές αυτές.

συμπεριφορά στον πρώτο

χρόνο ζωής

Πίνακας 3.1

Κάθε χρόνο ατυχήματα, που θα μπορούσαν να απο-

Προληπτικές επισκέψεις πρωτοβάθμιας φροντίδας

φευχθούν, οδηγούν στον θάνατο ένα εκατομμύριο

υγείας στον πρώτο χρόνο ζωής.

παιδιά στον πλανήτη. Στις χώρες της Ευρωπαϊκής

Ηλικία

Θέματα αγωγής υγείας για ασφάλεια και

πρόληψη ατυχημάτων

Ένωσης, περισσότερα από 60% των θανατηφόρων

ατυχημάτων σε παιδιά 0–4 ετών γίνονται στο σπίτι

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

- κάπνισμα γονέων

και αυτά οφείλονται κατά σειρά σε πτώσεις (58%),

- ύπνος, άλλαγμα, μπάνιο (θέση και συνθήκες)

διάτρηση από αιχμηρό αντικείμενο, εγκαύματα, δηλη-

νεογέννητο

- εγκαύματα (μπάνιο, υγρά ροφήματα)

- πτώσεις

τηρίαση από διάφορες χημικές ουσίες.

- χρήση καροτσιού

Κατά την διάρκεια του πρώτου χρόνου ζωής, οι

- μάρσιπος μεταφοράς

πιο συχνές αιτίες ατυχήματος μέσα στο σπίτι είναι η

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

ασφυξία και ο πνιγμός. Εκτός σπιτιού η συχνότερη αι-

- κάπνισμα γονέων

- ύπνος, άλλαγμα, μπάνιο (θέση και συνθήκες)

τία ατυχήματος είναι τα αυτοκινητιστικά ατυχήματα.

1ος μήνας

- εγκαύματα (μπάνιο, υγρά ροφήματα)

- πτώσεις

Σε αυξημένο κίνδυνο ατυχημάτων βρίσκονται τα

- χρήση καροτσιού

παιδιά που η οικογένειά τους ζει σε δυσμενείς οικο-

- μάρσιπος μεταφοράς

νομικές και κοινωνικές συνθήκες ή που οι γονείς τους

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

έχουν σοβαρά ψυχοκοινωνικά προβλήματα ή χρήσης

- κάπνισμα γονέων

- ύπνος, άλλαγμα, μπάνιο (θέση και συνθήκες)

ναρκωτικών, αλκοόλ κλπ.

2ος μήνας

- εγκαύματα (μπάνιο, υγρά ροφήματα)

Οι γονείς συχνά τείνουν να υποεκτιμούν τις κινητι-

- πτώσεις

- χρήση καροτσιού

κές δυνατότητες του βρέφους και να υπερεκτιμούν τις

- μάρσιπος μεταφοράς

αντιληπτικές του ικανότητες, με αποτέλεσμα τα συχνά

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

ατυχήματα.

- κάπνισμα γονέων

- ύπνος, άλλαγμα, μπάνιο (θέση και συνθήκες)

Η συστηματική και επαναλαμβανόμενη συμβου-

4

- εγκαύματα (μπάνιο, υγρά ροφήματα)

ος μήνας

λευτική για την αποφυγή ατυχημάτων έχει αποδειχθεί

- πτώσεις

- ασφυξία, πνιγμός

πολύ αποτελεσματική στη διαμόρφωση κατάλληλης

- χρήση καροτσιού

στάσης των γονέων και μείωσης των ατυχημάτων.

- μάρσιπος μεταφοράς

Η μείωση της πιθανότητας ατυχήματος εξαρτάται

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

- έκθεση σε παθητικό κάπνισμα

από τον συνδυασμό τριών παραμέτρων:

- ύπνος, άλλαγμα, μπάνιο (θέση και συνθήκες)

● Ενημέρωση και εγρήγορση των γονέων.

- εγκαύματα (μπάνιο, υγρά ροφήματα, καυτές

επιφάνειες)

● Παρεμβάσεις ώστε το περιβάλλον του βρέφους

6ος μήνας

- πτώσεις

- ασφυξία, πνιγμός, εισρόφηση

να είναι ασφαλές.

- δηλητηρίαση από φάρμακα και χημικά

● Επίγνωση των συνεχώς μεταβαλλόμενων ανα-

- ασφάλεια σε σκάλες, ντουλάπια, συρτάρια,

σόμπες, παράθυρα, μπαλκόνια, γωνιές

πτυξιακών ικανοτήτων του βρέφους, κινητικών

- χρήση καροτσιού

και αντιληπτικών.

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

Η φροντίδα των παιδιών συχνά επιβάλλει τη χρήση

- έκθεση σε παθητικό κάπνισμα

- ύπνος, άλλαγμα, μπάνιο (θέση και συνθήκες)

διαφόρων ειδών, όπως παιδικό κάθισμα αυτοκινήτου,

- εγκαύματα (μπάνιο, υγρά ροφήματα, καυτές

καρότσι, κρεβάτι, πιπίλα και άλλα. Για το σύνολο σχε-

επιφάνειες )

- πτώσεις

δόν των ειδών βρεφοανάπτυξης, υπάρχουν συστάσεις

9ος - 12ος μήνας - ασφυξία, πνιγμός, εισρόφηση

ασφαλών προδιαγραφών της Ευρωπαϊκής Ένωσης

- χρήση καροτσιού

- δηλητηρίαση από φάρμακα και χημικά

και του Ελληνικού Οργανισμού Τυποποίησης (ΕΛΟΤ).

- όχι περπατούρα

Έτσι, όταν οι γονείς αγοράζουν είδη βρεφοανάπτυ-

- ασφάλεια σε σκάλες, ντουλάπια, συρτάρια,

σόμπες, παράθυρα, μπαλκόνια, γωνιές

57

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

τα πόδια του να αγγίζουν το κάτω μέρος του

1) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

κρεβατιού (“feet to foot position”), ώστε να μην

Center (USA). Keeping All Kids Safe. Διαθέσιμο στο:

μπορεί να κυλήσει προς τα κάτω με κίνδυνο το

www.safekids.org/keeping-all-kids-safe

κεφάλι να καλυφθεί από τα σκεπάσματα.

2) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

● Το μωρό δεν πρέπει να κοιμάται χωρίς επίβλε-

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

ψη σε μαξιλάρι, μαλακό καναπέ ή άλλη μαλακή

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

επιφάνεια.

3) Bass JL. Et al. Childhood injury prevention counseling

in primary care settings: a critical review of the

● Το πρόσωπο του παιδιού πρέπει να είναι πάντα

literature. Pediatrics,1993. Oct;92(4):544-50.

ακάλυπτο κατά την διάρκεια του ύπνου.

4) NHS Choices.UK Department of Health. Safety for Babies

● Μαλακά αντικείμενα (όπως μαξιλάρια, λούτρι-

and Toddlers. Διαθέσιμο στο: www.nhs.uk/Conditions/

pregnancy-and-baby/Pages/baby-safety-tips.aspx

να παιχνίδια, «πάντες», «σφήνες», διπλωμένες

5) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

κουβέρτες και άλλα) ή αντικείμενα με κορδόνια

6) CDC Childhood Injury Report: Patterns of unintentional

δεν πρέπει να τοποθετούνται μέσα στο βρεφικό

injuries among 0-19 year olds in the United States,

κρεβάτι λόγω κινδύνου ασφυξίας.

2000-2006. Διαθέσιμο στο: www.cdc.gov/safechild/

images/CDC-ChildhoodInjury.pdf

● Όταν το μωρό καταφέρει να γυρίσει μόνο του

7) Canadian Paediatric Society. Position Statement 2012.

σε θέση μπρούμυτα και την προτιμήσει για

Child and Youth injury prevention: A public health

ύπνο, δεν χρειάζεται να επαναφέρεται στη θέση

approach. Διαθέσιμο στο: www.cps.ca/documents/

ανάσκελα.

position/child-and-youth-injury-prevention

● Κατά τον ύπνο, συνιστάται να μην είναι πολύ

8) Injuries in the European Union. Summary of injury

statistics for the years 2008-2010. www.ec.europa.eu/

ντυμένο. Αν είναι ιδρωμένο στο λαιμό πρέπει να

health/data_collection/docs/idb_report_2013_en.pdf

αφαιρεθούν ρούχα ή σκεπάσματα. Κρύα χέρια

9) Petridou ET et al. Unintentional injury mortality in the

ή πόδια δεν είναι ένδειξη ότι το μωρό κρυώνει.

European Union: how many more lives could be saved?,

Scand J Public Health 2007;35(3):278-87.

● Ο υπνόσακος ή άλλος ρουχισμός κατάλληλος

10) Petridou E Childhood injuries in the European Union:

για ύπνο, χωρίς επιπρόσθετα σκεπάσματα, εί-

can epidemiology contribute to their control? Acta

ναι προτιμότερα από τις κουβέρτες.

Paediatr. 2000 Oct;89(10): 1244-9.

● Κατά τους ζεστούς μήνες, το κεφάλι πρέπει να

11) Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης. Εθνικό

είναι ακάλυπτο, γιατί έτσι το μωρό αποβάλλει

σχέδιο δράσης για τα ατυχήματα 2008-2012. Αθήνα,

2008.

μεγάλο μέρος της επιπλέον θερμότητας.

12)Εθνικό Κέντρο Δηλητηριάσεων. Απολογισμός 2012. Δι-

● Γονείς ή άλλα άτομα δεν πρέπει να ξαπλώνουν

αθέσιμο στο: http://0317.syzefxis.gov.gr/?page_id=75

μαζί με το παιδί αν καπνίζουν, πίνουν αλκοόλ,

χρησιμοποιούν ναρκωτικές ουσίες ή φάρμακα

ασφάλεια στον ύπνο

που προκαλούν κόπωση, ζάλη ή βαθύ ύπνο.

Κατά τη διάρκεια του 1ου χρόνου ζωής, οι ασφαλείς

συνθήκες ύπνου συμβάλλουν τόσο στην πρόληψη

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

ατυχημάτων όσο και στη μείωση της πιθανότητας του

1) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

«συνδρόμου αιφνίδιου βρεφικού θανάτου».

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

Σύμφωνα με τα σύγχρονα δεδομένα, η συχνότητα

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

του «συνδρόμου αιφνίδιου βρεφικού θανάτου» μει-

2) American Academy of Pediatrics, Task Force on

ώνεται εάν το μωρό κοιμάται ανάσκελα και εάν κατά

Sudden Infant Death Syndrome. The Changing

Concept of Sudden Infant Death Syndrome: Diagnostic

τους πρώτους 6 μήνες κοιμάται στο δωμάτιο των γονέ-

Coding Shifts, Controversies Regarding the Sleeping

ων, αλλά όχι στο κρεβάτι τους.

Environment, and New Variables to Consider in

Reducing Risk. Pediatrics, Vol. 116 No. 5 November 1,

Πρακτικές οδηγίες

2005 pp. 1245 -1255.

● Σε όλο τον 1ο χρόνο ζωής πρέπει να χρησιμοποι-

3) Canadian Paediatric Society. Safe Sleep for Babies.

Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/handouts/

είται κούνια ή βρεφικό κρεβάτι με κάγκελα.

safe_sleep_for_babies

● Το μωρό τοποθετείται για ύπνο ανάσκελα, σε

4) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

σταθερό σκληρό στρώμα και μέσα σε κούνια

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff Publishing Ltd.

που πληροί τις προδιαγραφές ασφαλείας (βλέ-

5) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

πε ενότητα «Ασφάλεια στο δωμάτιο του μω-

6) American Academy of Pediatrics. Choosing A Crib. Δι-

αθέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/safety-

ρού/βρεφικό κρεβάτι»).

prevention/at-home/Pages/Choosing-a-Crib.aspx

● Ο ύπνος σε πλάγια θέση δεν συνιστάται.

7) Canadian Paediatric Society. Position Statement 2014.

● Το μωρό πρέπει να τοποθετείται με τρόπο που

Recommendations for safe sleeping environments for

58

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

infants and children. Διαθέσιμο στο: www.cps.ca/en/

εξαρτημάτων. Σκοινιά, κορδέλες και χάντρες

documents/position/safe-sleep-environments-infants-

πρέπει να απομακρύνονται για να μην προκλη-

children

θεί εισρόφηση. Πρέπει να μπορούν να πλένο-

8) NHS Choices.UK Department of Health. Getting your

baby to sleep. Διαθέσιμο στο: www.nhs.uk/conditions/

νται στο πλυντήριο.

pregnancy-and-baby/pages/getting-baby-to-sleep.

● Οι μπαταρίες των παιχνιδιών πρέπει να βρίσκο-

aspx#close

νται σε θήκη που κλείνει με βίδες, ώστε να μην

9) Raising Children Network (Australia). Babies sleep.

Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/sleep/

είναι προσβάσιμες. Τα υγρά των μπαταριών εί-

babies_sleep.html

ναι δηλητηριώδη και με μικρές μπαταρίες μπο-

10) Canadian Paediatric Society. Preventing Flat heads in

ρεί να προκληθεί εισρόφηση.

babies who sleep on their backs. Διαθέσιμο στο: www.

● Ένα παιχνίδι πρέπει να είναι αρκετά σκληρό, να

caringforkids.cps.ca/handouts/preventing_flat_heads

μην σπάει εύκολα, να μην έχει μικρά εξαρτήμα-

Βρεφικός εξοπλισμός

τα που μπορούν να αποσπασθούν (ματάκια, ρό-

δες, κουμπιά), να μην έχει μακριά εξαρτήματα

Ασφάλεια παιχνιδιών

που μπορούν να φτάσουν στο φάρυγγα του παι-

διού, να μην έχει σκοινιά μεγαλύτερα από 18 εκ.

Τα παιχνίδια αποτελούν σημαντικό μέσο ανάπτυξης

και σημεία που θα μπορούσαν να τραυματίσουν

δεξιοτήτων, αλλά και πηγή χαράς από τις πολύ μικρές

τα μικρά δάκτυλα ενός μικρού παιδιού.

ηλικίες των παιδιών. Τα μη ασφαλή παιχνίδια μπορεί

να γίνουν αιτία σοβαρών ατυχημάτων. Είναι σημαντι-

● Τα παιχνίδια πρέπει συχνά να ελέγχονται για

κό οι γονείς να γνωρίζουν ορισμένους βασικούς κανό-

εξαρτήματα που χαλάρωσαν ή έσπασαν.

νες που αφορούν την ασφάλεια των παιχνιδιών που

● Τα παιχνίδια αλογάκια, βαγόνια που τα παιδιά

αγοράζουν οι ίδιοι, αλλά και αυτών που δέχονται ως

‘’ιππεύουν’’ χρησιμοποιούνται μόνο από παιδιά

δώρα για τα παιδιά τους.

που μπορούν να καθίσουν σταθερά χωρίς υπο-

στήριξη και προτιμότερο με επίβλεψη ενήλικα.

Πρακτικές οδηγίες

● Παιχνίδια από δεύτερο χέρι ή παιχνίδια φτιαγ-

Πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη η προτεινόμενη

μένα στο σπίτι πρέπει να αξιολογηθούν ως προς

από τον κατασκευαστή ηλικία χρήσης των παιχνιδιών

την ασφάλεια.

και οι συστάσεις που προτείνονται στη συσκευασία

● Παιχνίδια που έχουν χρησιμοποιηθεί και έχουν

για ασφαλή χρήση. Οι κατασκευαστές για να προτεί-

υποστεί ζημιές δεν προσφέρονται για χρήση

νουν ηλικία χρήσης έχουν λάβει υπόψη:

από άλλα παιδιά. Μπορεί τα παιχνίδια αυτά να

● Την ασφάλεια του παιχνιδιού.

γίνουν αιτία ατυχήματος στα άλλα παιδιά.

● Την ικανότητα του βρέφους/παιδιού να παίξει

● Δεν χρησιμοποιούνται παιχνίδια που έχουν κα-

με το παιχνίδι.

τασκευασθεί πριν το 1984 επειδή η μπογιά μπο-

● Την ικανότητα του βρέφους/παιδιού να κατα-

ρεί να περιέχει μόλυβδο.

νοήσει πώς να χρησιμοποιήσει το παιχνίδι.

● Παιχνίδια που αποκτώνται σε λούνα παρκ ή

● Τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα κάθε αναπτυ-

από μηχανήματα μπορεί να μην είναι ασφαλή.

ξιακού σταδίου του παιδιού.

● Παιχνίδια που ‘’πυροβολούν’’ στον αέρα μπορεί

● Τις πληροφορίες για παιχνίδια που η παραγωγή

να προκαλέσουν τραυματισμό στα μάτια ή εισ-

τους έχει ανακληθεί.

ρόφηση.

Ειδικότερα πρέπει να φροντίζουν ώστε:

● Παιχνίδια που κάνουν υπερβολικό θόρυβο απο-

● Τα παιχνίδια που απευθύνονται σε παιδιά μέχρι

φεύγονται, λόγω πιθανής βλάβης της ακοής.

3 ετών πρέπει να είναι αρκετά μεγάλα ώστε το

● Μπαλόνια ή γάντια από λάτεξ δεν δίνονται για

βρέφος ή το μικρό παιδί να μην μπορεί να τα

παιχνίδι σε παιδί ηλικίας μικρότερης των 8 χρο-

καταπιεί. Η ασφαλής διάμετρος υπολογίζεται

νών. Υπάρχει σοβαρή πιθανότητα το παιδί να

στα 3 εκ. και το μήκος στα 6 εκ.

εισροφήσει το μπαλόνι ή το γάντι ενώ προσπα-

● Στρογγυλά ή σφαιρικά αντικείμενα, όπως βόλοι,

θεί να το φουσκώσει.

νομίσματα, μικρές μπάλες και παιχνίδια με μικρές

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

μπάλες καλό είναι να αποφεύγονται αν έχουν διά-

1) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

μετρο μικρότερη από 4,5 εκ. γιατί μπορεί να σφη-

2) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

νωθούν στο λαιμό και να προκαλέσουν ασφυξία.

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

● Τα λούτρινα παιχνίδια πρέπει να ελέγχονται

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

ως προς την σταθερότητα των ραφών και των

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

3) The Nemours Foundation. Choosing Safe Baby

59

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

Products: Toys. Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/

μπανιέρα ή άλλη συλλογή νερού.

parent/firstaid_safe/home/products_toys.html#cat150

● Να πάθουν δηλητηρίαση, επειδή μπορεί να φτά-

4) Child Accident Prevention Trust (UK). Choosing Safe

Toys. Διαθέσιμο στο: www.capt.org.uk/safety-advice/

σουν φάρμακα ή ουσίες που είναι ψηλότερα.

choosing-safe-toys

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

5) American Academy of Pediatrics. How to Buy Safe Toys.

Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/

1) American Academy of Pediatrics. Baby walkers:

safety-prevention/at-home/Pages/How-to-Buy-Safe-

A Dangerous Choice. Διαθέσιμο στο: www.

Toys.aspx

healthychildren.org/English/safety-prevention/at-

6) Πρόληψη εισρόφησης και Ασφάλεια παιχνιδιών:

home/Pages/Baby-Walkers-A-Dangerous-Choice.aspx

Κύλινδρος για έλεγχο μεγέθους μικρών εξαρτημάτων,

2) European Commission. Safety standards for baby

όπως ορίζεται στο πρότυπο EN 71−1:2005 (ISO 8124-1,

walkers. Διαθέσιμο στο: www.ec.europa.eu/consumers/

Small parts cylinder & YA Z3-2019. ΦΕΚ 1224/τ.Β΄/1-7-

safety/euro_standards/babywalkers.pdf

2008).

3) European Child Safety Alliance: A Guide to Child Safety

7) Australian Competition and Consumer Commission.

Regulations and Standards in Europe. March 2003.

Keeping baby safe-a guide to infant and nursery

4) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

products. Διαθέσιμο στο: www.productsafety.gov.au/

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

content/item.phtml?itemId=972363&nodeId=6c0b

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

497a951047e263867cc6189531af&fn=Keeping%20

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

baby%20safe.pdf

5) Raising Children Network (Australia). Babies Safety.

Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/articles/

Ασφάλεια στράτας

babies_safety_nutshell.html

6) Child Accident Prevention Trust (UK). Keeping Children

Η χρήση στράτας ή περπατούρας συνεχίζει να είναι

safe from a serious fall. Διαθέσιμο στο: www. capt.org.

αρκετά δημοφιλής, παρά τις αντίθετες συστάσεις.

uk/safety-advice/keeping-children-safe-serious-fall

Πολλοί γονείς πιστεύουν ότι μπορεί να βοηθήσει το

7) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

μωρό να περπατήσει νωρίτερα, όμως στην πραγματι-

8) Australian Competition and Consumer Commission.

κότητα αυτό δεν συμβαίνει αφού το μωρό στηρίζεται

Keeping baby safe-a guide to infant and nursery

products. Διαθέσιμο στο: www.productsafety.gov.au/

παθητικά στην στράτα και δεν βοηθιέται να κατακτή-

content/item.phtml?itemId=972363&nodeId=6c0b

σει την ικανότητα της ισορροπίας στην όρθια στάση

497a951047e263867cc6189531af&fn=Keeping%20

και της βάδισης.

baby%20safe.pdf

Με τη χρήση στράτας μπορεί σχετικά εύκολα να

9) U.S Consumer Product Safety Commission. The safe

nursery. A booklet to help avoid injuries from nursery

προκληθούν ατυχήματα. Συνήθως συμβαίνουν με τους

furniture and equipment. Διαθέσιμο στο: www.cpsc.

γονείς παρόντες και αυτό οφείλεται στην ταχύτητα με

gov/PageFiles/129289/202.pdf

την οποία μπορεί να κινηθεί το μωρό με αυτήν (έως

10) Πρότυπα Ασφαλείας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. EN

περίπου 90 εκ. σε 1 δευτερόλεπτο).

1273: Child use and care articles. Baby walking frames.

Safety requirements and test methods [Directive

Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν θεσπισθεί προδια-

2001/95/EC].

γραφές ασφαλείας όσον αφορά τις στράτες. Έτσι, το

πλάτος τους πρέπει να είναι μεγαλύτερο από το άνοιγ-

Ασφαλής μεταφορά με βρεφικό μάρσιπο

μα μιας συνηθισμένης πόρτας, να έχουν φρένα που τις

Πρόκειται για μάρσιπο φτιαγμένο από μαλακό ύφα-

σταματούν στην άκρη της σκάλας κ.ά. Όμως, αυτές οι

σμα, που μπορεί να στηρίζεται στον έναν ή και στους

βελτιώσεις δεν μηδενίζουν τον κίνδυνο.

δύο ώμους της μητέρας. Είναι βολικός τρόπος μετα-

Πρακτικές οδηγίες

φοράς του βρέφους, γιατί αφήνει και τα δύο χέρια της

μητέρας ελεύθερα.

Συστήνεται να μην χρησιμοποιείτε στράτα για το

Συνήθως χρησιμοποιείται σε νεογέννητα, αλλά

μωρό σας. Η χρήση στράτας δεν είναι ασφαλής, ακό-

υπάρχουν μεγέθη και για παιδιά έως 3 ετών. Ο μάρσι-

μη και με τον γονιό παρόντα. Τα μωρά που είναι σε

πος μπορεί να είναι ένα απλό κομμάτι ύφασμα δεμένο

στράτα μπορεί:

στον ώμο της μητέρας, με κρίκους για μεγαλύτερη ευ-

● Να κατρακυλήσουν στις σκάλες. Είναι το συχνό-

κολία ή με ιμάντες και αγκράφες ασφαλείας.

τερο ατύχημα με στράτα και μπορεί να προκαλέ-

Η χρήση μάρσιπου μεταφοράς θεωρείται ασφαλής

σει κατάγματα και κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις.

εφόσον τηρούνται προσεκτικά οι οδηγίες ασφαλείας.

● Να πάθουν κάποιο έγκαυμα. Η στράτα δίνει την

Αν ο μάρσιπος δεν χρησιμοποιηθεί σωστά, υπάρχει

δυνατότητα στο μωρό να φτάσει ψηλότερα και

κίνδυνος ασφυξίας σε βρέφη μικρότερα των 4 μηνών.

έτσι να τραβήξει ένα τραπεζομάντηλο και να

Η ασφυξία συνήθως οφείλεται στην πίεση του στό-

χύσει καυτά υγρά πάνω του ή να φτάσει σε καυ-

ματος και της μύτης του βρέφους από το ύφασμα και

τές επιφάνειες.

το σώμα της μητέρας, με αποτέλεσμα το μωρό να μην

● Να πνιγούν, επειδή μπορεί να πέσουν σε πισίνα,

μπορεί να αναπνεύσει.

60

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

Τα μωρά δεν μπορούν να αντιδράσουν ικανοποιη-

φθορές. Μην χρησιμοποιήσετε το μάρσιπο πριν

τικά επειδή δεν έχουν καλό έλεγχο του κεφαλιού και

διορθώσετε τις φθορές.

των μυών του λαιμού. Επιπρόσθετα, το ύφασμα μπο-

● Το σώμα της μητέρας και ο μάρσιπος μπορεί να

ρεί να κρατά το μωρό κουλουριασμένο, θέση που μπο-

αυξήσουν την θερμοκρασία σώματος του μω-

ρεί να εμποδίζει τόσο την ελεύθερη είσοδο αέρα όσο

ρού. Δεν συνιστάται η χρήση του σε περίπτωση

και το «προειδοποιητικό» κλάμα του μωρού.

αυξημένης θερμοκρασίας περιβάλλοντος.

Πρακτικές οδηγίες

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

● Διαβάστε προσεκτικά τις οδηγίες χρήσης του

1) Mayo Foundation for Medical Education and Research.

μάρσιπου, ιδιαίτερα το χαμηλότερο επιτρεπτό

Is it safe to hold a baby in a baby sling? Διαθέσιμο στο:

www.mayoclinic.com/health/baby-sling/AN02113

βάρος σώματος του βρέφους. Ο μάρσιπος πρέ-

2) Raising Children Network (Australia). Prams

πει να είναι κατάλληλος για το βάρος και το

and Strollers: Safety guide. Διαθέσιμο στο: www.

ύψος του παιδιού.

raisingchildren.net.au/articles/safety_for_prams,_

● Η αναπνοή του βρέφους πρέπει να είναι ελεύ-

strollers_and_carriers.html/context/569

θερη. Βεβαιωθείτε ότι το πρόσωπο του βρέφους

Ασφάλεια κατά τη μεταφορά με παιδικό

δεν καλύπτεται από το ύφασμα ή το σώμα σας

καρότσι

και μπορείτε να το βλέπετε συνεχώς. Ελέγχετε

συχνά το μωρό σας ώστε να είστε σίγουροι ότι

Η χρήση του καροτσιού διευκολύνει τις εξόδους από

είναι σε ασφαλή θέση.

το σπίτι, ενώ πολλά βρέφη και μικρά νήπια ηρεμούν

και αποκοιμούνται με την κίνηση του. Η χρήση του

● Λάβετε υπόψη ότι ο κίνδυνος ασφυξίας είναι

καροτσιού, αν και μοιάζει αυτονόητη και εύκολη,

μεγαλύτερος σε μωρά που γεννήθηκαν πρόωρα

απαιτεί προσοχή γιατί μπορεί να προκληθούν σοβαρά

ή με χαμηλό βάρος γέννησης (<2,5 κιλά) και σε

ατυχήματα.

βρέφη με αναπνευστικά προβλήματα.

Το αναποδογύρισμα του παιδικού καροτσιού είναι

● Τις πρώτες φορές που θα χρησιμοποιήσετε τον

συχνό, με κυριότερη αιτία το κρέμασμα βάρους από τα

υφασμάτινο ή οποιονδήποτε άλλο μάρσιπο ζη-

χερούλια ή την προσπάθεια μεγαλύτερου παιδιού να

τήστε βοήθεια από κάποιο άλλο άτομο. Εξα-

στηριχθεί ή να σκαρφαλώσει στο καρότσι.

σκηθείτε στην χρήση του χρησιμοποιώντας ένα

αρκουδάκι ή μια κούκλα.

Αν ο ενήλικας που συνοδεύει το μωρό δεν κρατά

σταθερά το καρότσι ή παραλείψει να βάλει το φρένο

● Πριν τοποθετήσετε το μωρό στο μάρσιπο βεβαι-

όταν είναι σταματημένο, το καρότσι μπορεί να κινηθεί

ωθείτε ότι οι ιμάντες, αν υπάρχουν, έχουν κλείσει

ξαφνικά και να επιταχύνει αρκετά γρήγορα, με συνέ-

και προσαρμοστεί σωστά καθώς και ότι μπορείτε

πεια την πρόκληση ατυχήματος.

να χειριστείτε τους ιμάντες με το ένα χέρι.

● Αν θηλάζετε το μωρό σας μέσα στο μάρσιπο, θυ-

Πρακτικές οδηγίες

μηθείτε να αλλάζετε τη θέση του μωρού μετά το

Επιλογή του καροτσιού

θηλασμό, ώστε το πρόσωπο του να είναι ελεύ-

θερο και να μην καλύπτεται από το ύφασμα ή

Σήμερα υπάρχει στο εμπόριο πληθώρα βρεφικών κα-

το σώμα σας.

ροτσιών. Η επιλογή του κατάλληλου καροτσιού οφεί-

λει να γίνει με βάση τα χαρακτηριστικά τους και τις

● Φοράτε παπούτσια άνετα και με χαμηλά τακού-

ανάγκες της οικογένειας.

νια, και προσέχετε να μη σκοντάψετε σε κάποιο

εμπόδιο ή κατοικίδιο ζώο.

Τα βασικά είδη παιδικών καροτσιών είναι:

● Προσέχετε όταν σκύβετε. Η ισορροπία σας

● Κλασικό καρότσι με τέσσερις ρόδες. Αφορά

επηρεάζεται όταν μεταφέρετε το μωρό σας με

όλες τις ηλικίες.

μάρσιπο οποιουδήποτε είδους. Αν θέλετε να

● Καρότσι-μπαστούνι (ή καρότσι-ομπρέλα). Πρό-

σηκώσετε κάτι, λυγίστε τα γόνατα σας και όχι

κειται για την πιο ελαφριά και τη μικρότερη σε

τη μέση σας, ώστε το μωρό να παραμείνει σε

όγκο κατασκευή, που έχει σχήμα μπαστουνιού

ασφαλή θέση ή/και στηριχτείτε σε κάτι σταθε-

όταν κλείνει.

ρό, όπως σε ένα έπιπλο ή τοίχο.

● Πολυ-καρότσι. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν

● Μη χρησιμοποιείτε την κουζίνα ή το φούρνο

πορτ-μπεμπέ, σαν καρότσι και σαν κάθισμα αυ-

όταν μεταφέρετε το μωρό σας με το μάρσιπο.

τοκινήτου.

Υπάρχει σοβαρός κίνδυνος εγκαύματος.

● Καρότσι με τρεις ρόδες. Ο σχεδιασμός του, το

● Ελέγχετε συχνά το μάρσιπο για σκισίματα και

κάνει ιδανικό για χρήση σε ανώμαλα οδοστρώ-

τους ιμάντες, τους κρίκους και τις αγκράφες για

ματα και μη ασφαλτοστρωμένους δρόμους.

61

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

χρήση του καροτσιού

● Η συνιστώμενη από τον κατασκευαστή ηλικία

● Το μωρό ή το νήπιο πρέπει πάντα και χωρίς

χρήσης της πιπίλας πρέπει να λαμβάνεται σο-

καμία εξαίρεση να είναι δεμένο με τους ιμά-

βαρά υπόψη. Μεγαλύτερα μωρά ή παιδιά μπο-

ντες ασφαλείας του καροτσιού.

ρούν να χωρέσουν στο στόμα τους ολόκληρη την

● Προσπαθήστε από νωρίς να δείξετε στο μωρό

πιπίλα ενός νεογέννητου με κίνδυνο ασφυξίας.

σας, ότι δεν επιτρέπεται να σκύβει ούτε να στέ-

● Η πιπίλα δεν πρέπει ποτέ να δένεται στο χέρι

κεται όρθιο στο καρότσι.

ή το λαιμό του παιδιού ή στο κρεβάτι του, γιατί

● Αν το μωρό αποκοιμηθεί στο καρότσι, καλό εί-

μπορεί να προκληθεί ασφυξία. Είναι προτιμότε-

ναι να το επιβλέπετε συνεχώς ή να το βάλετε

ρο η πιπίλα να στερεώνεται με κλιπ και κοντό

στο κρεβάτι του, όπου μπορεί να κοιμηθεί χωρίς

κορδόνι στα ρούχα του μωρού.

τη συνεχή επίβλεψή σας.

● Οι πιπίλες φθείρονται με τη χρήση. Θα πρέπει

● Λαμβάνετε σοβαρά υπόψη τον κίνδυνο να ανα-

να γίνεται τακτικός έλεγχος αν το χρώμα του

ποδογυρίσει το καρότσι.

πλαστικού αλλοιώθηκε ή το πλαστικό κόπηκε.

● Το ασφαλέστερο μέρος για να τοποθετήσετε

Σε τέτοια περίπτωση χρειάζεται άμεση αντικα-

τσάντες είναι το κάτω μέρος του καροτσιού και

τάσταση.

όχι τα χερούλια. Προσπαθείτε να μεταφέρετε

● Η θηλή του μπιμπερό και το πάνω μέρος του

κατά το δυνατό λιγότερα πράγματα στο καλάθι

(δακτύλιος) δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως

του καροτσιού.

πιπίλα. Αν το παιδί κάνει δυνατές θηλαστικές

● Προσπαθείτε, όσο αυτό είναι εφικτό, να μην

κινήσεις υπάρχει κίνδυνος η θηλή να περάσει

μετακινείτε το καρότσι σε ανώμαλους δρόμους

μέσα από τον δακτύλιο και να προκληθεί εισ-

με πέτρες, λακκούβες ή σε σκαλιά. Με αυτό τον

ρόφηση.

τρόπο αυξάνεται η πιθανότητα ατυχήματος.

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

● Αν έχετε αναδιπλούμενο καρότσι, σιγουρευτεί-

1) American Academy of Pediatrics. Pacifier Safety. Δια-

τε ότι ο μηχανισμός κλείδωσε πριν τοποθετήσε-

θέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/safety-

prevention/at-home/Pages/Pacifier-Safety.aspx

τε το μωρό, για να αποφύγετε την πιθανότητα

2) Australian Competition and Consumer Commission.

το καρότσι να κλείσει με το μωρό ανάμεσα.

Keeping baby safe-a guide to infant and nursery

● Όταν δεν κινείσθε, ακόμη και σε επίπεδη επι-

products. Διαθέσιμο στο: Διαθέσιμο στο: www.

φάνεια, κάντε χρήση του φρένου. Το μωρό που

productsafety.gov.au/content/item.phtml?itemId=9723

63&nodeId=6c0b497a951047e263867cc6189531af&fn=

κουνιέται μέσα στο καρότσι, μπορεί να κάνει

Keeping%20baby%20safe.pdf

τους τροχούς να κινηθούν.

3) U.S. Consumer Product Safety Commission. The safe

● Όταν θέλετε να ανεβείτε με το καρότσι σε λεω-

nursery. A booklet to help avoid injuries from nursery

φορείο, ζητήστε βοήθεια από κάποιο άλλο άτο-

furniture and equipment. Διαθέσιμο στο: www.cpsc.

gov/PageFiles/129289/202.pdf

μο. Στο ανέβασμα ζητήστε από το άλλο άτομο

να κρατήσει τη βάση του καροτσιού και εσείς

ασφάλεια στο δωμάτιο του μωρού

κρατήστε τα χερούλια. Στο κατέβασμα ζητήστε

από το άλλο άτομο να προηγηθεί και να κρατή-

Βρεφικό κρεβάτι

σει πάλι τη βάση του καροτσιού.

Τα μωρά περνούν πολύ χρόνο στο βρεφικό κρεβάτι,

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

επομένως απαιτείται προσοχή ώστε τόσο η κατασκευή

1) Raising Children Network (Australia). Prams

όσο και η χρήση του να είναι ασφαλής.

and Strollers: Safety guide. Διαθέσιμο στο: www.

Πολλές φορές το βρέφος κατακτά κινητικές ικανό-

raisingchildren.net.au/articles/safety_for_prams,_

strollers_and_carriers.html/context/569

τητες με άλματα και μπορεί ανά πάσα στιγμή να δείξει

2) Παιδικό Καρότσι. Προδιαγραφές ασφαλείας της Ευρω-

μεγαλύτερη κινητική ικανότητα από αυτήν που οι γο-

παϊκής Ένωσης: EN 1888:2003/A1-A2-A3:2005.

νείς έχουν συνηθίσει.

Ασφαλής χρήση πιπίλας

Πρακτικές οδηγίες

● Το πλαστικό μέρος της πιπίλας πρέπει να είναι

κατασκευή του βρεφικού κρεβατιού

ενιαίο με τη θηλή και να μην αποσπάται.

● Τα κάθετα πηχάκια (κάγκελα) του βρεφικού

● Η διάμετρος του πλαστικού μέρους της πιπίλας

κρεβατιού δεν πρέπει να απέχουν μεταξύ τους

πρέπει να είναι τουλάχιστον 3,8 εκ. ώστε το μωρό

περισσότερο από 6 εκ. Αν το διάστημα είναι με-

να μην μπορεί να τη βάλει ολόκληρη στο στόμα

γαλύτερο, υπάρχει κίνδυνος το σώμα του βρέ-

του. Επίσης πρέπει να υπάρχουν τρύπες αερισμού.

φους να χωρέσει ανάμεσα τους, ή το κεφάλι του

62

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

να σφηνώσει με πιθανό αποτέλεσμα την ασφυ-

σταματήσει όταν το ύψος του μωρού φθάσει τα

ξία.

90 εκ. (συνήθως σε ηλικία 2–2½ ετών).

● Όλες οι αρθρώσεις και τα μέρη του βρεφικού

● Αν η εξωτερική πλάγια πλευρά του βρεφικού

κρεβατιού πρέπει να είναι σταθερά και τα ξύλι-

κρεβατιού είναι χαμηλωμένη, το μωρό δεν πρέ-

να μέρη λεία και χωρίς ακίδες.

πει να μένει ποτέ χωρίς επιτήρηση.

● Αν υπάρχουν μέρη σπασμένα, φθαρμένα ή μέρη

● Τα παιχνίδια που μπορεί να κρεμαστούν πάνω

που λείπουν, το βρεφικό κρεβάτι δεν πρέπει να

από το κρεβάτι, πρέπει να βρίσκονται σε τέτοιο

χρησιμοποιείται.

ύψος ώστε το μωρό να μην τα φτάνει. Τα παι-

● Το κεφαλάρι του κρεβατιού και η πλευρά προς

χνίδια αυτά μπορεί να μπερδευτούν με το μωρό

τα πόδια πρέπει να είναι ενιαίες, χωρίς διακο-

και να προκαλέσουν ασφυξία.

σμητικά κενά στα οποία μπορεί να παγιδευτεί

● Το βρεφικό κρεβάτι δεν πρέπει ποτέ να τοπο-

το κεφάλι του μωρού. Αν υπάρχουν διακοσμητι-

θετείται κοντά σε κουρτίνες με κορδόνια που

κά στοιχεία στις πλάγιες πλευρές ή στην πλευ-

μπορεί να μπερδευτούν με το μωρό και να οδη-

ρά του κεφαλιού ή των ποδιών, αυτά πρέπει να

γήσουν σε ασφυξία.

βρίσκονται πολύ ψηλά (>40 εκ.) ώστε να μην

μπλεχτεί κάποιο ρούχο ή εξάρτημα του μωρού

Φωτάκι νύχτας

και γίνουν αιτία πνιγμού.

● Τα ηλεκτρικά φωτάκια πρέπει να είναι τοποθε-

● Το στρώμα πρέπει να έχει το ίδιο μέγεθος με το

τημένα μακριά από τα σκεπάσματα του παιδιού

κρεβάτι, ώστε να μην υπάρχουν κενά στα οποία

ή τις κουρτίνες ώστε να μην υπάρχει περίπτωση

μπορεί να παγιδευτούν χέρια, κορμός ή πόδια.

να προκληθεί πυρκαγιά σε περίπτωση βραχυ-

Αν στο διάστημα μεταξύ κρεβατιού και στρώ-

κυκλώματος ή υπερθέρμανσης.

ματος μπορούν να χωρέσουν περισσότερο από

● Θα πρέπει να προτιμώνται φωτάκια ψυχρού

δύο δάκτυλα, τότε ο συνδυασμός κρεβατιού και

φωτισμού, που δεν ανεβάζουν θερμοκρασία,

στρώματος δεν είναι κατάλληλος.

ώστε να μην μπορεί το παιδί να καεί αν τα αγ-

● Αν η μια πλευρά του βρεφικού κρεβατιού έχει

γίξει.

τη δυνατότητα να χαμηλώνει, τότε πρέπει να

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

υπάρχει μάνταλο ή σύρτης ώστε η πλευρά αυτή

1) American Academy of Pediatrics. Choosing a Crib. Δια-

να μην πέσει απρόβλεπτα.

θέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/safety-

● Όταν η πλευρά που χαμηλώνει είναι κατεβα-

prevention/at-home/Pages/Choosing-a-Crib.aspx

2) The Nemours Foundation. Choosing safe baby products:

σμένη, η απόσταση από το πάνω άκρο της πλευ-

Cribs. Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/parent/

ράς μέχρι την επιφάνεια του στρώματος, πρέπει

firstaid_safe/home/products_cribs.html

να είναι τουλάχιστον 23 εκ., ώστε το μωρό να

3) Australian Competition and Consumer Commission.

μην πέσει από την κούνια. Όταν οι πλευρές εί-

Keeping baby safe-a guide to infant and nursery

products. Διαθέσιμο στο: www.productsafety.gov.au/

ναι σηκωμένες, η απόσταση από το πάνω άκρο

content/item.phtml?itemId=972363&nodeId=6c0b

της πλευράς μέχρι την επιφάνεια που στηρίζει

497a951047e263867cc6189531af&fn=Keeping%20

το στρώμα πρέπει να είναι για τα βρέφη τουλά-

baby%20safe.pdf

χιστον 66 εκ.

4) U.S Consumer Product Safety Commission. The safe

nursery. A booklet to help avoid injuries from nursery

● Η βαφή του κρεβατιού δεν πρέπει να ξεφλου-

furniture and equipment. Διαθέσιμο στο: www.cpsc.

δίζει. Όλες οι επιφάνειες πρέπει να είναι βαμ-

gov/PageFiles/129289/202.pdf

μένες με μπογιά χωρίς μόλυβδο, κατάλληλη για

5) Πρότυπα EN 716-1 (safety requirements) και ΕΝ 716-

βρεφικά έπιπλα.

2(test methods) της Ευρωπαϊκής Ένωσης (CSN EN

716-2 - Furniture - Children’s cots and folding cots for

ασφαλής χρήση του παιδικού κρεβατιού

domestic use).

● Το επίπεδο στο οποίο ρυθμίζεται το στρώμα του

Βρεφική αλλαξιέρα

βρεφικού κρεβατιού πρέπει να αποτρέπει απο-

λύτως το ενδεχόμενο της πτώσης του μωρού.

Η αλλαξιέρα (τραπέζι για το άλλαγμα του μωρού) δι-

ευκολύνει το άλλαγμα της πάνας και το ντύσιμο του

● Λίγο πριν το μωρό είναι σε θέση να καθίσει χω-

μωρού. Συνήθως έχει αρκετό ύψος ώστε ο ενήλικας να

ρίς υποστήριξη, το στρώμα πρέπει να ρυθμιστεί

μη χρειάζεται να σκύβει. Πτώση του μωρού από αυτό

κατάλληλα. Παρομοίως, λίγο πριν το μωρό είναι

το ύψος μπορεί να προκαλέσει σοβαρό ατύχημα.

σε θέση να σταθεί όρθιο, το στρώμα πρέπει να

ρυθμιστεί στο χαμηλότερο επίπεδο.

Η καλή κατασκευή της αλλαξιέρας και η συνεχής

επαγρύπνηση από μέρους του ενήλικα όταν αλλάζει το

● Η χρήση του βρεφικού κρεβατιού πρέπει να

μωρό είναι πολύ σημαντικά.

63

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

Πρακτικές οδηγίες

εύκολα αποσπώμενο ή να διαθέτει στηρίγματα

● Η αλλαξιέρα πρέπει να είναι σταθερή με ανα-

ώστε να μένει σταθερό σε μισοανοιγμένη θέση.

σηκωμένα τα περιφερικά όρια στο ύψος των 5

● Αν έχει καπάκι, πρέπει να υπάρχουν αρκετά

εκ. και στις τέσσερις πλευρές.

μεγάλες τρύπες αερισμού που θα παραμένουν

● Η επιφάνεια του τραπεζιού καλό είναι να είναι

ελεύθερες από την επαφή με παιχνίδια ή τοί-

κοίλη, ώστε το κέντρο να είναι χαμηλότερο από

χους.

την περιφέρεια.

● Το κουτί δεν πρέπει να ασφαλίζει με μάνταλο,

● Το μωρό δεν πρέπει ποτέ να μένει στην αλλα-

γιατί μπορεί να κλείσει απρόβλεπτα με το παιδί

ξιέρα μόνο του ούτε για ένα δευτερόλεπτο. Οι

μέσα.

περισσότερες πτώσεις συμβαίνουν με το γονιό

● Οι γωνίες του κουτιού πρέπει να είναι στρογγυ-

ακριβώς δίπλα.

λές ή καλυμμένες με μαλακό υλικό, ώστε να μη

● Το άτομο που περιποιείται το μωρό πρέπει να

τραυματισθεί το παιδί αν πέσει πάνω τους.

έχει το ένα τουλάχιστον χέρι του συνεχώς σε

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

επαφή με το σώμα του μωρού.

1) American Academy of Pediatrics. Toy Box Safety. Δια-

● Τα είδη που είναι απαραίτητα για το άλλαγμα

θέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/safety-

ή το ντύσιμο του μωρού πρέπει να βρίσκονται

prevention/at-home/Pages/Toy-Box-Safety.aspx

αρκετά κοντά στην αλλαξιέρα ώστε να μπορείτε

2) U.S Consumer Product Safety Commission. The safe

nursery. A booklet to help avoid injuries from nursery

να τα φθάσετε χωρίς να χρειάζεται να απομα-

furniture and equipment. Διαθέσιμο στο: www.cpsc.

κρυνθείτε.

gov/PageFiles/129289/202.pdf

● Αν χρησιμοποιείτε πούδρα για την περιποίη-

3) Australian Competition and Consumer Commission.

ση του μωρού, το δοχείο που την περιέχει δεν

Keeping baby safe-a guide to infant and nursery

products. Διαθέσιμο στο: www.productsafety.gov.au/

πρέπει να γίνεται παιχνίδι για το μωρό. Αν το

content/item.phtml?itemId=972363&nodeId=6c0b

δοχείο ανοίξει, το μωρό θα εισπνεύσει πούδρα

497a951047e263867cc6189531af&fn=Keeping%20

που μπορεί να προκαλέσει πρόβλημα στους

baby%20safe.pdf

πνεύμονες.

Παιδικό πάρκο με πλαϊνό πλέγμα/

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

παρκοκρέβατο

1) American Academy of Pediatrics. Changing Table

Σε πολλές περιπτώσεις, η χρήση πάρκου ή παρκοκρέ-

Safety. Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.org/

English/safety-prevention/at-home/Pages/Changing-

βατου είναι μια πρακτική λύση για την απασχόληση

Table-Safety.aspx

του βρέφους σε συνθήκες ασφάλειας. Ωστόσο, πρέπει

2) Australian Competition and Consumer Commission.

και αυτά να χρησιμοποιούνται με τρόπο που δεν εκθέ-

Keeping baby safe-a guide to infant and nursery

τει το παιδί σε κίνδυνο.

products. Διαθέσιμο στο: www.productsafety.gov.au/

content/item.phtml?itemId=972363&nodeId=6c0b

Πρακτικές οδηγίες

497a951047e263867cc6189531af&fn=Keeping%20

baby%20safe.pdf

● Η συναρμολόγηση και το ‘’κλείδωμα’’ του παρ-

3) U.S Consumer Product Safety Commission. The safe

κοκρέβατου πρέπει να γίνεται πολύ σχολαστι-

nursery. A booklet to help avoid injuries from nursery

κά, ώστε να αποφευχθεί τυχαία αποσυναρμο-

furniture and equipment. Διαθέσιμο στο: www.cpsc.

λόγηση με αποτέλεσμα το παιδί να παγιδευτεί.

gov/PageFiles/129289/202.pdf

● Το πλέγμα πρέπει να είναι σταθερά στερεωμένο

Κουτί για την αποθήκευση των παιχνιδιών

στη βάση και στο πάνω χείλος του πάρκου. Οι

Το κουτί των παιχνιδιών μπορεί να γίνει επικίνδυνο

συνδέσεις να είναι πλήρεις και σταθερές.

γιατί το παιδί μπορεί να παγιδευτεί μέσα σε αυτό ή

● Αν το πλέγμα χαμηλώνει, δεν πρέπει ποτέ να

ένα αρθρωτό καπάκι (με μεντεσέδες) να πέσει πάνω

αφήνεται χαμηλωμένο με το παιδί μέσα στο

του ενώ το παιδί ψάχνει σε αυτό.

πάρκο. Το παιδί μπορεί να μπερδευτεί και να

Εάν είναι δυνατόν, είναι προτιμότερο τα παιχνίδια

πνιγεί.

να τοποθετούνται σε χαμηλά ανοικτά ράφια που εύκο-

● Το πάνω χείλος του πάρκου δεν πρέπει να έχει

λα φτάνει το παιδί.

σκισίματα, φθορές ή τρύπες. Τα μωρά δαγκώ-

νουν το υλικό και κόβουν κομμάτια. Μικρές

Πρακτικές οδηγίες

φθορές μπορεί να επισκευαστούν με ανθεκτική

● Το κουτί των παιχνιδιών είναι προτιμότερο να

κολλητική ταινία. Αν υπάρχουν μεγαλύτερες

μην έχει καπάκι.

φθορές μπορεί να χρειάζεται αντικατάσταση

● Αν έχει, το καπάκι να είναι πολύ ελαφρύ και

του πάρκου.

64

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

● Δεν πρέπει να υπάρχουν μεγάλα ανοίγματα στο

λα ανοίγματα;

πλέγμα του πάρκου (με διάμετρο >0,6 εκ.) ή

● Έχετε βεβαιωθεί ότι το στρώμα του βρεφικού

κορδόνια που έχουν λυθεί.

κρεβατιού είναι σταθερό, σφικτό, επίπεδο και

● Παιχνίδια που κρέμονται στις πλευρές του πάρ-

εφαρμόζει στο κρεβάτι;

κου πρέπει να απομακρυνθούν όταν το μωρό

● Είναι βέβαιο ότι μέσα στο κρεβάτι δεν υπάρ-

φθάσει την ηλικία των 5 μηνών.

χουν μαλακά μαξιλάρια, μαλακά σκεπάσματα

● Όταν το μωρό μπορεί να σταθεί, πρέπει όλα τα

και μεγάλα λούτρινα ζωάκια;

μεγάλα παιχνίδια να απομακρυνθούν μέσα από

● Μήπως υπάρχουν σκοινάκια ή κορδέλες από τα

το πάρκο για να μην μπορούν να χρησιμεύσουν

οποία κρέμονται παιχνίδια; Αν υπάρχουν σκοι-

σαν σκαλοπάτια.

νάκια ή κορδέλες είναι βέβαιο ότι έχουν μήκος

● Δεν πρέπει το παρκοκρέβατο να χρησιμοποιεί-

15 εκ. ή λιγότερο;

ται ως μόνιμο κρεβάτι του παιδιού παρά μόνο

● Τα κορδόνια από τις κουρτίνες ή τις περσίδες

σε εξαιρετικές περιπτώσεις και για λίγο.

των παραθύρων είναι επαρκώς δεμένα και μα-

● Η χρήση του παρκοκρέβατου πρέπει να διακο-

κριά από το παιδί και το κρεβάτι του, ώστε να

πεί όταν το παιδί φτάσει τα 15 κιλά (συνήθως σε

μην μπορεί να τα φτάσει;

ηλικία 2½–4 ετών).

● Όταν το μωρό είναι μέσα στο βρεφικό κρεβάτι,

● Πρέπει να χρησιμοποιείται πάντα το στρώμα

είναι τα κάγκελά του σηκωμένα;

του παρκοκρέβατου, που εφαρμόζει σωστά στις

● Είναι καλά στερεωμένες οι ντουλάπες στον τοί-

διαστάσεις του, και όχι κάποιο άλλο στρώμα.

χο και τα συρτάρια είναι κλειστά;

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

● Έχετε βεβαιωθεί ότι το κουτί των παιχνιδιών –

1) American Academy of Pediatrics. Choosing a Crib. Δια-

αν υπάρχει– δεν έχει καπάκι ή το καπάκι είναι

θέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/safety-

πολύ ελαφρύ και εύκολα αποσπώμενο ή διαθέ-

prevention/at-home/Pages/Choosing-a-Crib.aspx

τει στηρίγματα (μπράτσα) ώστε να μένει στα-

2) Australian Competition and Consumer Commission.

θερό σε μισοανοιγμένη θέση; Αν το κουτί έχει

Keeping baby safe-a guide to infant and nursery

products. Διαθέσιμο στο: www.productsafety.gov.au/

καπάκι, έχετε βεβαιωθεί ότι υπάρχουν τρύπες

content/item.phtml?itemId=972363&nodeId=6c0b

αερισμού; Έχετε βεβαιωθεί ότι το κουτί δεν έχει

497a951047e263867cc6189531af&fn=Keeping%20

μάνταλο ή σύρτη;

baby%20safe.pdf

● Είναι βέβαιο ότι δεν υπάρχουν σκεπάσματα ή

3) U.S Consumer Product Safety Commission. The safe

nursery. A booklet to help avoid injuries from nursery

κουρτίνες κοντά στο φωτάκι της νύχτας;

furniture and equipment. Διαθέσιμο στο: www.cpsc.

gov/PageFiles/129289/202.pdf

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

1) The Nemours Foundation. Household Safety Checklists.

Ασφάλεια στο δωμάτιο όπου κοιμάται το

Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/parent/firstaid_

μωρό: έλεγχος σημαντικών σημείων

safe/home/household_checklist_bedroom.html#cat150

2) American Academy of Pediatrics. Make baby’s room

Πολλά από τα έπιπλα ή αντικείμενα που αναφέρθηκαν

safe. Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/

παραπάνω βρίσκονται συνήθως στο δωμάτιο όπου

safety-prevention/at-home/pages/Make-Babys-Room-

κοιμάται το παιδί, πολλές φορές το παιδικό δωμάτιο.

Safe.aspx

3) Australian Competition and Consumer Commission.

Εδώ ανακεφαλαιώνονται τα σημαντικά σημεία ασφά-

Keeping baby safe-a guide to infant and nursery

λειας που πρέπει να ελέγχουν οι γονείς στο δωμάτιο

products. Διαθέσιμο στο: www.productsafety.gov.au/

όπου κοιμάται το μωρό.

content/item.phtml?itemId=972363&nodeId=6c0b

497a951047e263867cc6189531af&fn=Keeping%20

κατάλογος σημείων που πρέπει να ελεγχθούν

baby%20safe.pdf

στο δωμάτιο όπου κοιμάται το μωρό

4) U.S Consumer Product Safety Commission. The safe

nursery. A booklet to help avoid injuries from nursery

● Είστε σίγουροι ότι τα βαμμένα μέρη στο βρεφι-

furniture and equipment. Διαθέσιμο στο: www.cpsc.

κό κρεβάτι και σε άλλα έπιπλα έχουν κατασκευ-

gov/PageFiles/129289/202.pdf

αστεί μετά το έτος 1984 και επομένως δεν έχει

5) Australian Government. Children’s Health. Διαθέσιμο

χρησιμοποιηθεί βαφή που περιέχει μόλυβδο;

στο: www.australia.gov.au/topics/health-and-safety/

childrens-health

● Είστε σίγουροι ότι η απόσταση ανάμεσα στα

6) Health Direct Australia. Australian Government. Child

κάθετα πηχάκια (κάγκελα) του βρεφικού κρε-

Health. Διαθέσιμο στο: www.healthinsite.gov.au/topics/

βατιού είναι μικρότερη από 6 εκ.;

Child_Health

● Μήπως στο κεφαλάρι ή στην πλευρά προς τα

7) Διατάξεις σε σχέση με την ύπαρξη μολύβδου στα χρώ-

ματα: ΠΔ 5022/1983. ΦΕΚ 200/Α΄/31-12-1983.

πόδια του βρεφικού κρεβατιού υπάρχουν μεγά-

65

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

ασφάλεια στο αυτοκίνητο

Είναι επικίνδυνο, επίσης, η ζώνη ασφαλείας να το-

Tα ατυχήματα στο αυτοκίνητο αποτελούν μια από τις

ποθετείται γύρω από το σώμα του ενήλικου και του

πρώτες αιτίες ατυχήματος και θανάτου στην παιδική

παιδιού μαζί ή γύρω από το σώμα δύο παιδιών.

ηλικία.

Δεν πρέπει ποτέ να αφήνετε μόνο του βρέφος ή

Οι γονείς πρέπει να γνωρίζουν ότι αν το αυτοκίνη-

μικρό παιδί στο αυτοκίνητο. Μπορεί πάντα να γίνει

το συγκρουστεί, η δύναμη εκτίναξης του παιδιού, εάν

κάτι απρόσμενο, ιδίως αν το παιδί έχει ικανότητα χει-

δεν είναι δεμένο, είναι πολλαπλάσια του βάρους του.

ρισμών ή κίνησης (κίνδυνος παιχνιδιού με πόρτες, δι-

Λόγω της ελάττωσης της ταχύτητας σε ελάχιστο χρόνο

ακόπτες παραθύρων, αναπτήρα, ιμάντες κλπ. με απο-

αναπτύσσεται πολύ μεγάλη δύναμη αρνητικής επιτά-

τέλεσμα εγκλωβισμό, ασφυξία κ.ά.). Κατά τους πιο

χυνσης. Έτσι, αν το αυτοκίνητο τρέχει με ταχύτητα 50

ζεστούς μήνες του χρόνου, η θερμοκρασία μπορεί να

km/h, το παιδί θα εκτιναχθεί με δύναμη 30 με 60 φο-

αυξηθεί επικίνδυνα μέσα σε λίγα λεπτά.

ρές μεγαλύτερη από το βάρος του.

Επιλογή καθίσματος και τρόπου πρόσδεσης

Η μέριμνα για την κατάλληλη, ανάλογα με την

● Χρησιμοποιείτε πάντα βρεφικό ή παιδικό κά-

ηλικία, πρόσδεση των παιδιών στο αυτοκίνητο έχει

θισμα αυτοκινήτου που είναι κατάλληλο για το

τεράστια σημασία και επιβάλλεται από το ισχύον νο-

βάρος και το ύψος του παιδιού σας.

μοθετικό πλαίσιο σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες, πε-

● Τα μεγαλύτερα παιδιά μπορούν να προσδένο-

ριλαμβανομένης της Ελλάδας (βλ. Πίνακα 3.2).

νται απευθείας με τη ζώνη ασφαλείας του αυτο-

Οι προδιαγραφές χρήσης των βρεφικών και παι-

κινήτου μόνο όταν φθάσουν ύψος 150 εκ. (συ-

δικών καθισμάτων περιλαμβάνουν όρια για το βάρος

νήθως ηλικία 12 ετών).

σώματος των παιδιών καθώς και για το ύψος τους.

● Οι πίσω θέσεις του αυτοκινήτου είναι ασφαλέ-

Πρακτικές οδηγίες

στερες για νήπια, παιδιά και ενήλικες. Όλα τα

είδη καθισμάτων είναι ασφαλέστερο να τοπο-

Γενικά

θετούνται στις πίσω θέσεις του οχήματος.

Βρέφη και παιδιά, όταν μετακινούνται με αυτοκίνητο,

● Τα παιδιά πρέπει να κάθονται στο πίσω κάθι-

πρέπει να είναι οπωσδήποτε τοποθετημένα σε ειδικό

σμα τουλάχιστον ως την ηλικία των 13 ετών και

κάθισμα αυτοκινήτου και να προσδένονται κατάλλη-

να έχουν την κατάλληλη πρόσδεση.

λα. Αυτό επιβάλλεται όχι μόνο από τις ιατρικές συ-

● Για τα βρέφη συστήνεται η χρήση καθίσματος

στάσεις αλλά και από τη νομοθεσία που ισχύει στην

με «μέτωπο προς τα πίσω» στο πίσω κάθισμα.

Ελλάδα και διεθνώς.

Η χρήση καθίσματος με «μέτωπο προς

Είναι επικίνδυνο το παιδί να κάθεται στην αγκα-

τα πίσω» συνιστάται για όσο το δυνατόν

λιά ενηλίκου, ακόμη και αν αυτός φοράει ζώνη ασφα-

μεγαλύτερο διάστημα. Τα επιστημονικά δε-

λείας, ακόμη και στο πίσω κάθισμα. Η δύναμη που

δομένα υποστηρίζουν ότι αυτή είναι η ασφαλέ-

αναπτύσσεται σε περίπτωση σύγκρουσης είναι τόσο

στερη επιλογή.

μεγάλη που ο ενήλικας δεν μπορεί να συγκρατήσει

● Μετά την ηλικία των 4 ετών συνήθως χρησιμο-

το παιδί, ενώ υπάρχει κίνδυνος το παιδί να συνθλιβεί

ποιείται κάθισμα με «μέτωπο προς τα εμπρός».

ανάμεσα στο σώμα του ενηλίκου και τα ακίνητα μέρη

● Το κάθισμα του παιδιού πρέπει να αντικατα-

του αυτοκινήτου.

σταθεί όταν:

Πίνακας 3.2

Τύποι παιδικών καθισμάτων αυτοκινήτου.

Τύπος καθίσματος

Ένδειξη χρήσης (βάρος/ηλικία παιδιού)

Ομάδα 0

Για παιδιά με βάρος κάτω από 10 kg (γέννηση έως περίπου 6-9 μηνών)

Ομάδα 0+

Για παιδιά με βάρος κάτω από 13 kg (γέννηση έως περίπου 12-15 μηνών)

Ομάδα Ι

Για παιδιά με βάρος 9 έως 18 kg (περίπου 9 μηνών έως 4 ετών)

Ομάδα ΙΙ

Για παιδιά με βάρος 15 έως 25 kg (περίπου 4 έως 6 χρονών)

Ομάδα ΙΙΙ

Για παιδιά με βάρος 22 έως 36 kg (περίπου 6 έως 11 χρονών)

Σημείωση: Για βρέφη και νήπια (ομάδες 0, 0+ και Ι) υπάρχουν:

α/ καθίσματα με ‘’μέτωπο προς τα πίσω’’ (το βρέφος κοιτάζει αντίθετα με την πορεία του αυτοκινήτου) β/ καθίσματα με ‘’μέτωπο προς τα μπρος’’ (το βρέφος κοιτάζει στην κατεύθυνση της πορείας του αυτοκινήτου) γ/ καθίσματα με εναλλασσόμενο μέτωπο (μπορούν να λάβουν και τις δύο θέσεις).

66

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

• Το παιδί υπερβεί το ανώτατο βάρος που

● Αν υπάρχουν πλευρικοί αερόσακοι θα πρέπει

προβλέπεται στις προδιαγραφές του καθί-

να γνωρίζουν σε ποια σημεία του αυτοκινήτου

σματος.

είναι τοποθετημένοι και την κατεύθυνση που

• Το παιδί υπερβεί το ανώτατο ύψος που προ-

εκπτύσσονται.

βλέπεται στις προδιαγραφές ή όταν τα αυτιά

● Το παιδί πρέπει να είναι πάντα τοποθετημένο

του φθάσουν την κορυφή του καθίσματος ή

και δεμένο σωστά στο ειδικό σύστημα συγκρά-

οι ώμοι του φθάσουν πάνω από τα άνω ση-

τησης.

μεία πρόσδεσης του ιμάντα ασφαλείας του

● Η πιο ασφαλής θέση είναι στο κέντρο των πίσω

καθίσματος.

καθισμάτων.

● Αν χρησιμοποιήσετε βρεφικά ή παιδικά καθί-

● Τα παιδιά δεν πρέπει να βρίσκονται κοντά στη

σματα αυτοκινήτου από δεύτερο χέρι ελέγξτε

θέση εκτίναξης του αερόσακου.

τις φθορές, να έχουν όλα τα εξαρτήματα και να

● Τα παιδιά που ακουμπούν ή έχουν αποκοιμη-

είναι κατάλληλα για το δικό σας αυτοκίνητο.

θεί πάνω από το σημείο που υπάρχει αερόσα-

● Σε περίπτωση που τοποθετηθεί παιδί στη θέση

κος κινδυνεύουν σε περίπτωση σύγκρουσης να

συνοδηγού πρέπει οπωσδήποτε να απενεργο-

τραυματισθούν σοβαρά.

ποιηθεί ο αερόσακος ή οι αερόσακοι στη θέση

● Παιχνίδια, κουβέρτες και άλλα αντικείμενα δεν

του συνοδηγού.

θα πρέπει να βρίσκονται μεταξύ του παιδιού και

Εφαρμογή καθίσματος και τρόπου πρόσδεσης

του αερόσακου.

● Μάθετε σχολαστικά με βάση τις οδηγίες του κα-

● Η θέση του παιδιού πρέπει να επανελέγχεται σε

τασκευαστή πως τοποθετείται το συγκεκριμένο

όλο το ταξίδι.

κάθισμα αυτοκινήτου στο αυτοκίνητο σας. Η

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

προστασία του παιδιού μειώνεται σημαντικά αν

1) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

το κάθισμα του αυτοκινήτου δεν είναι τοποθε-

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

τημένο σωστά.

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

● Κάθε φορά που βάζετε το παιδί στο κάθισμα

2) Centers for Disease Control and Prevention (CDC).

αυτοκινήτου, ελέγχετε ότι είναι τοποθετημένο

Child Passenger Safety: Get the Facts. Διαθέσιμο στο:

σωστά και ότι δεν μετακινείται αν το κουνήσετε

www.cdc.gov/motorvehiclesafety/child_passenger_

δυνατά.

safety/cps-factsheet.html

3) The Royal Society for the Prevention of Accidents (UK).

● Βεβαιωθείτε ότι το παιδί είναι σωστά και με

Child Car Seats. Διαθέσιμο στο: www.childcarseats.org.

ασφάλεια δεμένο στο κάθισμά του.

uk/factsheets/carrying_safely_factsheet.pdf

● Επιβεβαιώστε ότι, αν τοποθετήσετε το κάθισμα

4) U.K Government. Child car seats: The law. Διαθέσιμο

στην θέση συνοδηγού έχετε απενεργοποιήσει

στο: www.gov.uk/child-car-seats-the-rules/overview

τον ή τους αερόσακους στη θέση του συνοδη-

5) Συμμόρφωση προς τις διατάξεις της οδηγίας 2003/20/

ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου

γού.

της 8ης Απριλίου 2003, σχετικά με την υποχρεωτική

● Βεβαιωθείτε ότι οι ίδιοι κανόνες ασφαλούς με-

χρησιμοποίηση ζωνών ασφαλείας και συστημάτων συ-

γκρότησης για παιδιά στα οχήματα. ΚΥΑ 43917/5066.

ταφοράς τηρούνται και στην περίπτωση που

ΦΕΚ τ.Β΄/1468/4-10-2006.

κάποιος άλλος μεταφέρει το παιδί σας με το αυ-

6) C van Schaik; Canadian Paediatric Society Injury

τοκίνητό του.

Prevention Committee Position statement:

● Έχετε πάντα κατά νου ότι από πολύ μικρή ηλι-

Transportation of infants and children in motor vehicles

Paediatr Child Health 2008;13(4):313-8.

κία λειτουργείτε ως πρότυπο για το παιδί σας.

7) American Academy of Pediatrics. Car Seats:

Έτσι, πρέπει πάντα να χρησιμοποιείτε εσείς οι

Information for Families for 2014. Διαθέσιμο στο: www.

ίδιοι ζώνη ασφαλείας.

healthychildren.org/English/safety-prevention/on-the-

go/Pages/Car-Safety-Seats-Information-for-Families.

Προστασία του παιδιού-επιβάτη από αερόσα-

aspx

κους (πλευρικούς ή οροφής)

8) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

Οι γονείς θα πρέπει να διαβάσουν προσεκτικά το εγ-

Center (USA). Car Seats: Top Safety Tips. Διαθέσιμο

στο: www.safekids.org/safetytips/field_age/babies-

χειρίδιο λειτουργίας του αυτοκινήτου τους. Θα πρέπει

0%E2%80%9312-months/field_risks/car-seat

να γνωρίζουν τις συστάσεις του κατασκευαστή σε σχέ-

9) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

ση με την ασφαλή χρήση των αερόσακων του δικού

10) Canadian Paediatric Society. Keep your baby safe.

τους αυτοκίνητου. Θα πρέπει να γνωρίζουν αν το αυ-

Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/handouts/

τοκίνητο τους διαθέτει πλευρικούς αερόσακους.

keep_your_baby_safe

11) Child Accident Prevention Trust (UK). Keeping your

67

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

child safe in the car. Διαθέσιμο στο: www.capt.org.uk/

● Ενήλικας με μωρό στην αγκαλιά: χρειάζεται ιδι-

safety-advice/keeping-your-child-safe-car

αίτερη προσοχή στις σκάλες, το βρεγμένο πά-

12) The Royal Society for the Prevention of Accidents (UK).

τωμα, τα σκορπισμένα παιχνίδια ή αντικείμενα,

Rear-ward facing baby seats. Διαθέσιμο στο: www.

childcarseats.org.uk/carrying_safely/rearfacing.htm

αλλά και με τα κατοικίδια ζώα.

13) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff Publishing Ltd.

αφού το μωρό αρχίσει να μπουσουλάει, να στέ-

κεται ή να περπατάει

14) Raising Children Network (Australia). Child car

restraints and booster seats. Διαθέσιμο στο: www.

● Βρεφικό κρεβάτι: Λίγο καιρό πριν το μωρό είναι

raisingchildren.net.au/articles/car_restraints.html/

ικανό να σταθεί όρθιο, το στρώμα του κρεβα-

context/575

τιού πρέπει να ρυθμιστεί στη χαμηλότερη θέση.

15) Πρότυπο ΕΛΟΤ 1399:1997 «Ομοιόμορφες διατάξεις

που αφορούν την έγκριση συστημάτων συγκράτησης

Μεγάλα παιχνίδια μέσα στην κούνια πρέπει να

παιδιών επιβατών οχημάτων με κινητήρα (Συστήματα

αφαιρεθούν, γιατί μπορεί να λειτουργήσουν

συγκράτησης παιδιών)”.

σαν σκαλοπάτι.

16) The Royal Society for the Prevention of Accidents

● Σκάλες στο σπίτι: Εάν υπάρχουν σκάλες και το

(UK). Airbags and child seats. Διαθέσιμο στο: www.

childcarseats.org.uk/choosing-using/airbags-and-child-

παιδί έχει πρόσβαση σε αυτές, χρειάζεται να το-

seats

ποθετηθεί πορτάκι ασφαλείας τόσο στην κορυ-

17) American Academy of Pediatrics. Airbag Safety. Δια-

φή όσο και στη βάση της σκάλας.

θέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/ safety-

prevention/on-the-go/Pages/Air-Bag-Safety.aspx

● Μπαλκόνια: Το μωρό στο μπαλκόνι πρέπει να

18) Transport Canada. How to protect children in vehicles

είναι πάντα υπό επιτήρηση. Αν τα κάγκελα

with side airbags. Διαθέσιμο στο: www.tc.gc.ca/media/

έχουν απόσταση μεγαλύτερη από 6,5 εκ. το βρέ-

documents/roadsafety/RS2000-06ens.pdf

φος μπορεί να χωρέσει ανάμεσα τους. Αν τα κά-

γκελα είναι οριζόντια μπορεί να σκαρφαλώσει.

Πτώσεις

Είναι καλό, και στις προηγούμενες περιπτώσεις

Κατά τη διάρκεια του 1ου χρόνου ζωής, οι κινητικές

απαραίτητο, να τοποθετηθεί προστατευτικό

ικανότητες των βρεφών αναπτύσσονται με ταχείς

πλέγμα στα κάγκελα.

ρυθμούς. Τα μωρά μπορούν ανά πάσα στιγμή να επι-

● Παράθυρα: Τα παράθυρα πρέπει να είναι πά-

δείξουν ικανότητες που μέχρι τότε δεν είχαν. Οι γο-

ντα κλειστά στο χώρο που κινείται το παιδί αν

νείς πρέπει να είναι πάντα προετοιμασμένοι για το

δεν είναι σε απόλυτη επιτήρηση. Απομακρύνετε

απρόσμενο. Τα μωρά που μπουσουλάνε μπορούν πολύ

έτσι και αλλιώς από θέσεις κοντά στα παράθυ-

γρήγορα να πάνε οπουδήποτε στο σπίτι. Τα μωρά που

ρα έπιπλα ή αντικείμενα στα οποία μπορεί να

μόλις έχουν αρχίσει να περπατάνε είναι ασταθή και

σκαρφαλώσει.

μπορούν να πέσουν εύκολα.

● Χώρος όπου το παιδί κινείται: Απομακρύνετε

Σημαντικοί κανόνες είναι:

επικίνδυνα ή εύθραυστα αντικείμενα. Οι γωνίες

● Λιγότερα «μη», ασφαλέστερος χώρος.

των επίπλων πρέπει να καλυφθούν με μαλακό

● Τα παιδιά μαθαίνουν να περπατάνε πέφτοντας.

υλικό ώστε, αν το παιδί πέσει επάνω τους, να

Είναι σημαντικό να αντιδράτε με ηρεμία στις

προστατευθεί από σοβαρό τραυματισμό.

απλές και συχνές πτώσεις όταν το παιδί αρχίσει

● Θέση παιχνιδιών: Παιχνίδια ή αντικείμενα ελ-

να περπατάει, ώστε να μην αποθαρρύνεται η δι-

κυστικά για το παιδί πρέπει να είναι τοποθε-

άθεσή του για «εξερεύνηση».

τημένα χαμηλά, ώστε να μην προκαλείται να

σκαρφαλώσει.

Πρακτικές οδηγίες

● Έπιπλα: το βρέφος και το νήπιο μπορεί να με-

Πριν το μωρό αρχίσει να μπουσουλάει, να στέ-

τακινήσει ή να αναποδογυρίσει ελαφρά έπιπλα

κεται ή να περπατάει

με αποτέλεσμα τραυματισμό. Στηρίξτε τα κα-

● Αλλαξιέρα: το μωρό δεν πρέπει ποτέ να μένει

τάλληλα. Ορισμένα έπιπλα (π.χ. ραφιέρες, βι-

μόνο του στην αλλαξιέρα.

βλιοθήκες κλπ.) δεν είναι σταθερά και μπορεί

● Ρηλάξ: οι γονείς πρέπει να τηρούν τις προδια-

να χρειαστούν στήριξη στον τοίχο, ώστε να μην

γραφές χρήσης του προϊόντος, π.χ. κιλά, ηλικία.

είναι δυνατόν να πέσουν εύκολα.

Όταν το βρέφος είναι τοποθετημένο σε ρηλάξ,

● Μπανιέρα: Πρέπει να χρησιμοποιείτε πάντοτε

πρέπει να είναι πάντα δεμένο και να υπάρχει

αντιολισθητικό πλαστικό χαλάκι μπανιέρας. Εί-

άμεση επιτήρηση.

ναι προτιμότερο το βρέφος και το μικρό παιδί

● Κάθισμα φαγητού: το βρέφος πρέπει να είναι

να μη στέκεται όρθιο στη μπανιέρα.

πάντα δεμένο.

● Βρεγμένα πατώματα: Μην αφήνετε ποτέ το

68

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

παιδί όρθιο σε βρεγμένα πατώματα χωρίς στή-

● Ένας ενήλικας δεν πρέπει ποτέ να έχει στην

ριξη από ενήλικα.

αγκαλιά του παιδί όταν κρατάει φλιτζάνι/ποτή-

● Χαλάκια: Μικρά ή μεγαλύτερα χαλάκια είναι

ρι/κατσαρόλα με καυτό υγρό ή φαγητό. Επίσης,

ελαφριά και γλιστρούν. Πρέπει να βάλετε αυτο-

πρέπει να προσέχει να μη σκοντάψει στο παι-

κόλλητες ταινίες στο κάτω μέρος τους για ακι-

δί, αν αυτό μπουσουλάει ή περπατάει στον ίδιο

νητοποίηση.

χώρο.

● Ένα φλιτζάνι τσάι ή καφέ μπορεί να προκαλέ-

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

σει έγκαυμα σε ένα βρέφος ή παιδί ακόμη και 15

1) Child Accident Prevention Trust (UK). Keeping children

safe from a serious fall. Διαθέσιμο στο: www.capt.org.

λεπτά αφού ετοιμάστηκε.

uk/safety-advice/keeping-children-safe-serious-fall

● Οι λαβές των μαγειρικών συσκευών πρέπει να

2) Raising Children Network (Australia). Preventing

είναι γυρισμένες προς τα μέσα, ώστε να μην τις

falls for babies and toddlers. Διαθέσιμο στο: www.

φτάνουν τα μικρά παιδιά.

raisingchildren.net.au/articles/preventing_falls.html/

context/340

Εγκαύματα από συσκευές

3) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

● Χρησιμοποιείτε κατά προτίμηση τις πίσω εστίες

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

της κουζίνας, τις οποίες το παιδί μπορεί να φτά-

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

σει δύσκολα.

4) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

● Το σίδερο ρούχων ή το σίδερο ισιώματος μαλ-

5) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff.

λιών μπορεί να προκαλέσουν έγκαυμα ακόμη

6) Canadian Paediatric Society. Keep your baby safe.

και 8 λεπτά αφού βγουν από την πρίζα. Στο δι-

Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/handouts/

άστημα μετά τη χρήση τους δεν πρέπει να είναι

keep_your_baby_safe

προσιτά στα μικρά παιδιά.

7) The Nemours Foundation. Household Safety:

Preventing Injuries from falling, climbing and grabbing.

Εγκαύματα στο μπάνιο

Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/parent/firstaid_

safe/home/safety_falls.html#cat150

● Τα μωρά, τα νήπια και τα παιδιά κάτω από 5

8) American Academy of Pediatrics. At home. Διαθέ-

ετών πρέπει πάντα να επιτηρούνται στο μπάνιο.

σιμο στο: www.healthychildren.org/english/safety-

Η επιτήρηση δεν πρέπει ποτέ να γίνεται από

prevention/at-home/Pages/default.aspx

μεγαλύτερα παιδιά ή αδέλφια του μωρού. Δεν

9) The Royal Society for the Prevention of Accidents (UK).

έχουν την ικανότητα να διαπιστώσουν και να

Accidents to Children. Διαθέσιμο στο: www.rospa.

com/homesafety/adviceandinformation/childsafety/

αντιμετωπίσουν μια κατάσταση κινδύνου.

accidents-to-children.aspx

● Το νερό στο μπάνιο για το νεογέννητο πρέπει

10) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

να είναι χλιαρό και να μην ξεπερνάει τους 37ο C.

Center (USA). Falls. Διαθέσιμο στο: www.safekids.org/

Σημειώνεται ότι σε μεγαλύτερα παιδιά το νερό

falls

μπορεί να είναι έως 38ο C ενώ στους ενήλικες

Εγκαύματα

συνήθως είναι έως 41-42ο C.

Τα βρέφη και τα μικρά παιδιά έχουν πολύ λεπτό δέρ-

● Ελέγχετε πάντα τη θερμοκρασία του νερού με

μα, γεγονός που κάνει τις επιπτώσεις ενός εγκαύμα-

τον καρπό ή τον αγκώνα σας.

τος σοβαρότερες. Κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους

● Ρυθμίστε το θερμοστάτη του θερμοσίφωνα σε

ζωής εγκαύματα προκαλούνται κυρίως από καυτό νερό

χαμηλή θερμοκρασία. Νερό 60οC χρειάζεται

(κυρίως στο μπάνιο), καυτά υγρά (γάλα ή ροφήματα),

μόνο 1 δευτερόλεπτο για να προκαλέσει έγκαυ-

καυτές επιφάνειες (σίδερο, κουζίνα, θερμάστρες) και

μα τρίτου βαθμού, ενώ στους 50οC χρειάζεται 5

καυτό περιεχόμενο σκευών μαγειρικής.

λεπτά. Σε πολλές χώρες, π.χ. Βρετανία και Αυ-

στραλία, ο θερμοστάτης του θερμοσίφωνα ρυθ-

Πρακτικές οδηγίες

μίζει υποχρεωτικά τη μέγιστη θερμοκρασία σε

Εγκαύματα από υγρά

50οC, ενώ για παιδικούς σταθμούς και σχολεία

σε 45οC.

● Το γάλα του μωρού πρέπει να ανακινείται και

να δοκιμάζεται ως προς τη θερμοκρασία του

● Κλείνετε σφικτά το διακόπτη του ζεστού νερού

πριν δοθεί στο μωρό.

αφού τρέξει λίγο κρύο νερό από την βρύση ώστε

να κρυώσει το ζεστό μέταλλο.

● Το ζέσταμα στον φούρνο μικροκυμάτων απαιτεί

προσοχή, γιατί το υγρό ζεσταίνεται ανόμοια και

● Προσέχετε μήπως ανοίξει η βρύση του ζεστού

υπάρχουν περιοχές πιο καυτές που μπορεί να

νερού κατά λάθος ή από άλλο παιδί.

προκαλέσουν έγκαυμα.

● Να έχετε από πριν κοντά σας ό,τι χρειάζεται

69

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

για το μπάνιο (σαπούνι, πετσέτα, πάνα, ρούχα),

Πρακτικές οδηγίες

ώστε να μην χρειαστεί να αφήσετε μόνο του το

● Το παιδί πρέπει να επιτηρείται συνεχώς στη θά-

μωρό ή το νήπιο.

λασσα, σε πισίνα και όπου υπάρχει συγκεντρω-

● Αν χρησιμοποιείτε ηλεκτρικές συσκευές στο

μένο νερό (μπανιέρα, φουσκωτή πισίνα, μεγάλη

μπάνιο (πιστολάκι, ξυριστική μηχανή), σιγου-

λεκάνη, γούρνα κλπ.).

ρευτείτε ότι είναι πάντα εκτός πρίζας και ότι

● Στη θάλασσα ο επιβλέπων ενήλικας πρέπει να

δεν μπορεί να τα φτάσει το παιδί.

κρατάει συνεχώς το παιδί, ακόμη και αν αυτό

● Αν υπάρχουν πρίζες στο μπάνιο, πρέπει να είναι

φοράει μπρατσάκια ή σωσίβιο.

τοποθετημένες μακριά από πηγές νερού και στο

● Στην παραλία το παιδί πρέπει να είναι πάντα σε

ηλεκτρικό σύστημα του σπιτιού να έχει εγκατα-

κοντινή απόσταση και οπτική επαφή με τον επι-

σταθεί ρελέ.

βλέποντα ενήλικα, ώστε να μπορεί να παρέμβει

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

άμεσα εάν χρειαστεί.

1) Child Accident Prevention Trust (UK). Protecting your

● Τα παιδιά δεν πρέπει να επιτηρούνται από με-

child from burns and scalds. Διαθέσιμο στο: www.capt.

γαλύτερα αδέλφια.

org.uk/safety-advice/protecting-your-child-burns-and-

● Όταν δεν χρησιμοποιούνται, οι πισίνες πρέπει

scalds

2) Raising Children Network (Australia). Bath Safety.

να είναι επαρκώς ασφαλισμένες με αποκλεισμό

Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/articles/

πρόσβασης, φράκτης κλπ.

bath_safety.html

● Το νερό στην μπανιέρα πρέπει να αδειάζει αμέ-

3) American Academy of Pediatrics. Bathroom Safety. Δι-

σως μετά το τέλος του μπάνιου.

αθέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/safety-

prevention/at-home/Pages/Bathroom-Safety.aspx

● Η πόρτα του μπάνιου πρέπει να είναι πάντα

4) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

κλειστή. Η κλειδαριά του μπάνιου πρέπει να

Center (USA). Burns and scalds. Διαθέσιμο στο: www.

ανοίγει και από έξω, ώστε να αποφευχθεί ο κίν-

safekids.org/safetytips/field_risks/burns-and-scalds

δυνος το παιδί να κλειδωθεί μέσα.

5) The Royal Society for the Prevention of Accidents (UK).

Accidents to Children. Διαθέσιμο στο: www.rospa.

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

com/homesafety/adviceandinformation/childsafety/

accidents-to-children.aspx#scalds

1) Canadian Paediatric Society. Water safety for young

children. Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/

6) The Nemours Foundation. Burns. Διαθέσιμο στο: www.

handouts/water_safety

kidshealth.org/parent/firstaid_safe/emergencies/

burns.html?tracking=P_RelatedArticle#a_Preventing_

2) The Nemours Foundation. Household Safety:

Burns

Preventing Drowning. Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.

org/parent/firstaid_safe/home/safety_drowning.

7) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

html#cat150

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

3) American Academy of Pediatrics. Bathroom Safety. Δι-

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

αθέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/safety-

prevention/at-home/Pages/Bathroom-Safety.aspx

8) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

4) Child Accident Prevention Trust (UK). Keeping from

9) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

child safe from drowning. Διαθέσιμο στο: www.capt.org.

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff.

uk/safety-advice/keeping-your-child-safe-drowning

10) Canadian Paediatric Society. Keep your baby safe.

5) The Royal Society for the Prevention of Accidents (UK).

Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/handouts/

Home and garden safety checklists. Διαθέσιμο στο:

keep_your_baby_safe

www.rospa.com/homesafety/adviceandinformation/

11) NHS Choices.UK Department of Health. Safety for

general/home-garden-checklist.aspx

babies and toddlers. Διαθέσιμο στο: www.nhs.uk/

6) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

Conditions/pregnancy-and-baby/Pages/baby-safety-

Center (USA). Swimming and water. Top Safety

tips.aspx

Tips. Διαθέσιμο στο: www.safekids.org/safetytips/

12) ΕΛΟΤ. Ηλεκτρικές εγκαταστάσεις σε χώρους με ειδικές

field_age/babies-0%E2%80%9312-months/field_risks/

απαιτήσεις. Πρότυπο HD 384.

swimming-and-water

7) Raising Children Network(Australia). Preventing

ασφάλεια στο νερό

choking. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

articles/preventing_choking.html/context/340

Οι γονείς πρέπει να γνωρίζουν ότι τα μωρά και τα μι-

8) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

κρά παιδιά μπορεί να πνιγούν χωρίς αντιληπτό θόρυ-

Center (USA). Choking and Strangulation. Top Safety

βο, π.χ. βήχα, ανησυχία, αντιδράσεις πνιγμού και έτσι

Tips. Διαθέσιμο στο: www.safekids.org/safetytips/

ο πνιγμός μπορεί να μην γίνει έγκαιρα αντιληπτός.

field_age/babies-0%E2%80%9312-months/field_risks/

choking-and-strangulation

Τα μωρά και τα μικρά παιδιά είναι πιο βαριά από την

9) Child Accident Prevention Trust (UK). How to stop your

μέση και πάνω και μπορούν να πνιγούν σε ελάχιστο

child from choking. Διαθέσιμο στο: www.capt.org.uk/

βάθος και σε ελάχιστο χρόνο.

safety-advice/how-stop-your-child-choking

70

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

10) American Academy of Pediatrics. Choking Prevention.

• κουκούτσια από φρούτα

Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/

health-issues/injuries-emergencies/Pages/Choking-

• σπόρους

Prevention.aspx

Παιχνίδια, αντικείμενα

11) The Nemours Foundation. Household Safety:

Preventing choking. Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.

● Αντικείμενα με διάμετρο μικρότερη από 3 εκα-

org/parent/firstaid_safe/home/safety_choking.

τοστά είναι επικίνδυνα για εισρόφηση.

html#cat150

● Τα βρέφη και τα μικρά παιδιά δεν πρέπει να

12) Canadian Paediatric Society. Keep your baby safe.

Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/handouts/

έχουν πρόσβαση σε κανένα αντικείμενο μικρού

keep_your_baby_safe

μεγέθους, όπως:

13) The Nemours Foundation. Household safety:

• μικρά μέρη παιχνιδιών (π.χ. πλαστικά κα-

Preventing strangulation and entrapment. Διαθέσιμο

στο: www.kidshealth.org/parent/firstaid_safe/home/

πάκια, μάτια από λούτρινες κούκλες ή ζώα

safety_entrap.html#cat150

κλπ.)

14) Child Accident Prevention Trust (UK). Keeping your

• βόλους

child safe from strangulation. Διαθέσιμο στο: www.

capt.org.uk/safety-advice/keeping-your-child-safe-

• κέρματα

strangulation

• καπάκια από στυλό και μαρκαδόρους

15) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

• χαλίκια ή βότσαλα

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

• μπαταρίες κάθε είδους (ιδιαίτερη προσοχή

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

σε μπαταρίες μικρού μεγέθους)

16) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

• κοσμήματα

17) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff.

• φουσκωμένα ή ξεφούσκωτα μπαλόνια

● Δεν δίνουμε παιχνίδια με αποσπώμενα, μικρά ή

Εισρόφηση ξένου σώματος και

εύθραυστα εξαρτήματα.

περίσφιξη του λαιμού

● Τα παιχνίδια πρέπει να ελέγχονται για χαλαρές

Τα μωρά και τα μικρά παιδιά έχουν την τάση να φέρ-

βίδες, κουμπιά, ανοίγματα στις ραφές από τις

νουν στο στόμα τους τα αντικείμενα που βρίσκουν

οποίες μπορεί να προβάλλει το γέμισμα του παι-

γύρω τους. Έτσι, είναι σημαντικό να μην έχουν πρό-

χνιδιού.

σβαση σε μικρά αντικείμενα ή μικρά σκληρά κομμάτια

● Τα παιχνίδια των μεγαλύτερων αδελφών πρέπει

τροφής.

να φυλάσσονται σε διαφορετικό κουτί παιχνιδιών.

Ο κίνδυνος εισρόφησης ξένου σώματος είναι μεγα-

● Το πάτωμα πρέπει να σκουπίζεται συχνά για να

λύτερος μέχρι την ηλικία των 3 ετών περίπου, οπότε τα

απομακρύνονται μικρά αντικείμενα.

παιδιά γίνονται αναπτυξιακά ικανότερα να ελέγχουν

● Πλαστικές σακούλες ή πλαστικό περιτυλίγμα-

τη στερεή τροφή μέσα στο στόμα τους και μπορούν να

τος δεν πρέπει να είναι κοντά σε μικρά παιδιά.

αντιληφθούν καλύτερα τον κίνδυνο.

Περίσφιξη του λαιμού

Πρακτικές οδηγίες

Τα μωρά και τα μικρά παιδιά μπορεί να πάθουν ασφυ-

Τροφές

ξία από περίσφιξη του λαιμού με κορδόνια, καλώδια,

υφάσματα κλπ. τα οποία πρέπει να βρίσκονται πάντα

● Οι τροφές και τα φρούτα πρέπει να πολτοποι-

μακριά από τα παιδιά.

ούνται σε βρέφη μέχρι 8-9 μηνών.

● Παιχνίδια με κορδόνια μεγαλύτερα από 20 εκ.

● Τα κομμάτια μη αλεσμένου φαγητού που δίνο-

δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται από μικρά παι-

νται σε βρέφη πάνω από 10 μηνών και σε μικρά

διά.

παιδιά πρέπει να έχουν μέγεθος μικρότερο από

● Μαλακά αντικείμενα ή αντικείμενα με κορδό-

έναν αρακά.

νια δεν πρέπει να τοποθετούνται μέσα στο βρε-

● Τα βρέφη και τα μικρά παιδιά δεν πρέπει να

φικό κρεβάτι.

έχουν πρόσβαση σε τροφές όπως:

● Το κρεβάτι πρέπει να βρίσκεται μακριά από

• καραμέλες

κουρτίνες και κορδόνια και στις γωνίες της κού-

• ξηρούς καρπούς

νιας ή του κρεβατιού δεν πρέπει να κρεμιούνται

• κομμάτια από σκληρό φρούτο ή λαχανικό,

τσάντες με λουριά ή κορδόνια.

π.χ. κομμάτια από μήλο

● Τα ρούχα των μωρών και των μικρών παιδιών

• σκληρά κομμάτια από κρέας ή ψάρι

δεν πρέπει να έχουν κορδόνια στο λαιμό ή στη

• σταφύλια, σταφίδες ή άλλα μικρά φρούτα

μέση.

71

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

● Το χειμώνα είναι προτιμότερο να μην χρησιμο-

Preventing strangulation and entrapment. Διαθέσιμο

ποιούνται κασκόλ, αλλά μπλούζες με ψηλό λαιμό.

στο: www.kidshealth.org/parent/firstaid_safe/home/

safety_entrap.html#cat150

● Δεν πρέπει να κρεμιέται τίποτα γύρω από το

17) Child Accident Prevention Trust (UK). Keeping your

λαιμό του μωρού π.χ. κόσμημα.

child safe from strangulation. Διαθέσιμο στο: www.

● Σαλιάρες με κορδόνια πρέπει να αποφεύγονται.

capt.org.uk/safety-advice/keeping-your-child-safe-

strangulation

● Δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται υφασμάτινες

18) Australian Competition and Consumer Commission.

ή ελαστικές κορδέλες στα μαλλιά.

Keeping baby safe - a guide to infant and nursery

● Προσοχή σε καλώδιο τηλεφώνου που σέρνεται

products. Διαθέσιμο στο: www.productsafety.gov.au/

content/item.phtml?itemId=972363&nodeId=6c0b

στο πάτωμα.

497a951047e263867cc6189531af&fn=Keeping%20

baby%20safe.pdf

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

19) U.S Consumer Product Safety Commission. The safe

1) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

nursery. A booklet to help avoid injuries from nursery

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

furniture and equipment. Διαθέσιμο στο: www.cpsc.

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

gov/PageFiles/129289/202.pdf

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

2) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

Δηλητηρίαση

3) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff Publishing Ltd.

Οι περισσότερες δηλητηριάσεις συμβαίνουν μέσα στο

4) Canadian Paediatric Society. Water safety for young

σπίτι. Σε ορισμένες φάσεις της ανάπτυξής τους, τα βρέ-

children. Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/

φη μπορεί να αποκτήσουν μεγαλύτερη κινητική αυτο-

handouts/water_safety

δυναμία από όσο αναμένουν οι γονείς. Έτσι, μπορεί να

5) The Nemours Foundation. Household safety: Preventing

drowning. Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/parent/

έχουν πρόσβαση σε διάφορα σημεία του σπιτιού που

firstaid_safe/home/safety_drowning.html#cat150

υπάρχουν ουσίες (φάρμακα, καθαριστικά, άλλα χημι-

6) American Academy of Pediatrics. Bathroom Safety. Δι-

κά) τα οποία μπορεί να γίνουν αιτία δηλητηρίασης.

αθέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/safety-

prevention/at-home/Pages/Bathroom-Safety.aspx

Δυνητικά οποιαδήποτε ουσία μπορεί να προκαλέσει

7) Child Accident Prevention Trust (UK). Keeping your

δηλητηρίαση εφόσον χρησιμοποιηθεί με διαφορετικό

child safe from drowning. Διαθέσιμο στο: www.capt.org.

τρόπο ή σε μεγαλύτερη δόση από το προβλεπόμενο.

uk/safety-advice/keeping-your-child-safe-drowning

8) The Royal Society for the Prevention of Accidents

Πρακτικές οδηγίες

(UK). What are the most common garden accidents?

● Πριν ακόμη το μωρό αρχίσει να μετακινείται

Διαθέσιμο στο: www.rospa.com/homesafety/

και να στέκεται, πρέπει να απομακρυνθούν όλα

adviceandinformation/general/home-garden-checklist.

aspx

τα επικίνδυνα αντικείμενα.

9) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

● Όλα τα καθαριστικά του σπιτιού, τα χημικά

Center (USA). Swimming and water. Top Safety

κάθε είδους, τα φάρμακα και άλλα δυνητικά δη-

Tips. Διαθέσιμο στο: www.safekids.org/safetytips/

field_age/babies-0%E2%80%9312-months/field_risks/

λητήρια πρέπει να είναι τοποθετημένα σε ντου-

swimming-and-water

λάπι που κλειδώνει και που βρίσκεται ψηλά.

10) Raising Children Network (Australia). Preventing

● Όταν μια ουσία χρησιμοποιείται πρέπει συνε-

choking. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

χώς να βρίσκεται σε σημείο που το παιδί δεν

articles/preventing_choking.html/context/340

11) 11. Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

μπορεί να τη φτάσει.

Center (USA). Choking and Strangulation. Top Safety

● Η ουσία που χρησιμοποιήθηκε τοποθετείται

Tips. Διαθέσιμο στο: www.safekids.org/safetytips/

αμέσως μετά στο ντουλάπι ασφαλείας.

field_age/babies-0%E2%80%9312-months/field_risks/

choking-and-strangulation

● Το καπάκι ασφάλειας των φαρμάκων πρέπει να

12) Child Accident Prevention Trust (UK). How to stop your

κλείνει αμέσως μετά τη χρήση. Αν δεν υπάρχει

child from choking. Διαθέσιμο στο: www.capt.org.uk/

καπάκι ασφαλείας το φάρμακο κλειδώνεται σε

safety-advice/how-stop-your-child-choking

ντουλάπι που δεν φτάνει το παιδί. Το κομοδίνο

13) American Academy of Pediatrics. Choking Prevention.

δίπλα στο κρεβάτι αν περιέχει φάρμακα ή άλλες

Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/

safety-prevention/at-home/Pages/Choking-Toddlers-

ουσίες πρέπει να κλειδώνεται.

and-Foreign-Objects.aspx

● Δηλητηριώδεις ουσίες (π.χ. νέφτι, εντομοκτόνα,

14) The Nemours Foundation. Household safety: Preventing

παρασιτοκτόνα κλπ.) δεν πρέπει ποτέ να μετα-

Choking. Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/parent/

firstaid_safe/home/safety_choking.html#cat150

φέρονται σε δοχεία φαγητού ή ποτού, καθώς το

15) Canadian Paediatric Society. Keep your baby safe.

παιδί μπορεί να νομίζει ότι πρόκειται για κάτι

Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/handouts/

φαγώσιμο. Οι ουσίες αυτές πρέπει πάντα να μέ-

keep_your_baby_safe

νουν στην αρχική τους συσκευασία.

16) The Nemours Foundation. Household safety:

72

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

● Οι τσάντες που μπορεί να περιέχουν διάφο-

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

ρες δυνητικά επικίνδυνες ουσίες (π.χ. τσιγάρα,

6) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

φάρμακα κλπ.) πρέπει να τοποθετούνται ψηλά.

7) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff Publishing Ltd.

● Οι γονείς οφείλουν να είναι ενήμεροι μεταξύ

τους, για τη συνιστώμενη δόση φαρμάκου, ώστε

να αποφύγουν την χορήγηση διπλής δόσης.

3.2. Πρόληψη σωματικών

Ποτέ το φάρμακο δεν χορηγείται στο σκοτάδι.

κακώσεων και ασφαλής

Μπορεί να δοθεί σε λάθος δόση ή να δοθεί άλλο

φάρμακο.

συμπεριφορά στη νηπιακή,

● Ακόμη και μικρές δόσεις αλκοόλ μπορεί να εί-

προσχολική και σχολική

ναι επικίνδυνες σε βρέφη ή πολύ μικρά παιδιά.

ηλικία

Τα μπουκάλια που περιέχουν αλκοολούχα ποτά

πρέπει να είναι κλειδωμένα. Υπολείμματα ποτού

Τα ατυχήματα αποτελούν την πρώτη αιτία θανάτου

σε ποτήρια πρέπει αμέσως να απομακρύνονται.

στα παιδιά 1–14 ετών και τα συχνότερα από αυτά εί-

● Μερικά στοματικά διαλύματα περιέχουν αλκο-

ναι τα τροχαία.

όλ και δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται από μι-

Σε μελέτη παιδιών 0–14 ετών στην Ελλάδα, βρέθη-

κρά παιδιά.

κε ότι η πρώτη αιτία θανάτου από ατυχήματα ήταν τα

● Τσιγάρα, αρώματα, καλλυντικά κάθε είδους

τροχαία (55%) και ακολουθούσαν κατά σειρά ο πνιγ-

(και κυρίως βαφές και σπρέι μαλλιών, βαφές

μός, οι πτώσεις, τα εγκαύματα και οι δηλητηριάσεις.

νυχιών και ασετόν), λάδια αρωματοθεραπείας,

Στοιχεία του Κέντρου Δηλητηριάσεων στην Ελλάδα

βαφές παπουτσιών και άλλα παρόμοια είδη δεν

δείχνουν ότι η ηλικιακή ομάδα στην οποία συμβαί-

πρέπει να είναι προσβάσιμα σε ένα μικρό παιδί.

νουν οι περισσότερες δηλητηριάσεις είναι τα παιδιά

● Οι μπαταρίες περιέχουν επικίνδυνες αλκαλικές

1–5 ετών (28% του συνόλου των δηλητηριάσεων) και

ουσίες. Πρέπει να αποθηκεύονται μακριά από

αυτές προκαλούνται κατά σειρά από φάρμακα, είδη

τα παιδιά.

οικιακής χρήσης και διάφορες χημικές ουσίες.

● Το μονοξείδιο του άνθρακα είναι δηλητηριώδες

Στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η πλειονότη-

αέριο, αλλά είναι άοσμο, άγευστο και αόρατο.

τα των θανατηφόρων ατυχημάτων σε παιδιά 0–4 ετών

Παράγεται σε περίπτωση καύσης σε χώρο που

γίνεται στο σπίτι (>60%) και αυτά οφείλονται κατά

δεν αερίζεται επαρκώς. Αν υπάρχει τζάκι ή άλλη

σειρά σε πτώσεις (58%), διάτρηση από αιχμηρό αντι-

εστία καύσης ο χώρος πρέπει να αερίζεται σχο-

κείμενο, εγκαύματα, δηλητηριάσεις.

λαστικά.

Σε αυξημένο κίνδυνο ατυχημάτων βρίσκονται τα

● Παλιά σπίτια μπορεί να έχουν βαφτεί με μπογιά

παιδιά που η οικογένειά τους ζει σε δυσμενείς οικο-

που περιέχει μόλυβδο. Στην περίπτωση αυτή,

νομικές και κοινωνικές συνθήκες ή που οι γονείς τους

θα πρέπει η παλιά μπογιά να αφαιρεθεί (με ει-

έχουν προβλήματα χρήσης ναρκωτικών ή αλκοόλ κλπ.

δική προφύλαξη) και να γίνει νέο βάψιμο.

Η συστηματική και επαναλαμβανόμενη συμβου-

● Μέχρι το 1984 οι βαφές περιείχαν δυνητικά μό-

λευτική για την αποφυγή ατυχημάτων έχει αποδειχθεί

λυβδο.

πολύ αποτελεσματική στη διαμόρφωση κατάλληλης

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

στάσης των γονέων και μείωσης των ατυχημάτων. Βι-

βλιογραφικά δεδομένα δείχνουν ότι οι γονείς θεωρούν

1) Raising Children Network (Australia). Preventing

Poisoning. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

ότι οι παιδίατροι είναι οι πιο κατάλληλοι ως πρόσωπα

articles/preventing_poisoning.html/context/340

κύρους να τους ενημερώσουν σε θέματα σχετικά με

2) Child Accident Prevention Trust (UK). Keeping children

την υγεία.

safe from poisoning. Διαθέσιμο στο: www.capt.org.uk/

safety-advice/keeping-children-safe-poisoning

Η φροντίδα των παιδιών συχνά επιβάλλει τη χρήση

3) The Nemours Foundation. Household safety: Preventing

διαφόρων ειδών, όπως παιδικό κάθισμα αυτοκινήτου,

Poisoning. Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/parent/

παιχνίδια, κράνος ποδηλάτου και πολλά άλλα. Για το

firstaid_safe/home/safety_poisoning.html#cat150

σύνολο σχεδόν τέτοιων ειδών υπάρχουν συστάσεις

4) American Academy of Pediatrics. Tips for Poison

ασφαλών προδιαγραφών της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Prevention and Treatment. Διαθέσιμο στο: www.

healthychildren.org/English/news/Pages/Tips-for-

και του Ελληνικού Οργανισμού Τυποποίησης (ΕΛΟΤ).

Poison-Prevention- and-Treatment.aspx

Όταν οι γονείς αγοράζουν τέτοια είδη, πρέπει να ανα-

5) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

ζητούν τη σήμανση (βλέπε εικόνα παρακάτω) ότι τα

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

προϊόντα έχουν κατασκευαστεί σύμφωνα με τις προ-

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

διαγραφές αυτές.

73

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

approach. Διαθέσιμο στο: www.cps.ca/documents/

1) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

position/child-and-youth-injury-prevention

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

7) Injuries in the European Union. Summary of injury

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

statistics for the years 2008-2010. Διαθέσιμο στο:

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

www.ec.europa.eu/health/data_collection/docs/idb_

2) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

report_2013_en.pdf

3) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

8) Petridou ET et al. Unintentional injury mortality in the

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff Publishing Ltd.

European Union: how many more lives could be saved?,

4) Bass JL. et al. Childhood injury prevention counseling

Scand J Public Health 2007;35(3):278-87.

in primary care settings: a critical review of the

9) Petridou E Childhood injuries in the European Union:

literature. Pediatrics,1993 Oct;92(4):544-50.

can epidemiology contribute to their control? Acta

5) CDC Childhood Injury Report: Patterns of unintentional

Paediatr. 2000 Oct;89(10): 1244-9.

injuries among 0-19 year olds in the United States,

10) Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης. Εθνικό

2000-2006. Διαθέσιμο στο: www.cdc.gov/safechild/

σχέδιο δράσης για τα ατυχήματα 2008-2012. Αθήνα,

images/CDC-ChildhoodInjury.pdf

2008.

6) Canadian Pediatric Society. Position Statement 2012.

11) Εθνικό Κέντρο Δηλητηριάσεων. Απολογισμός 2012. Δι-

Child and Youth injury prevention: A public health

αθέσιμο στο: http://0317.syzefxis.gov.gr/?page_id=75

Πίνακας 3.3

Πίνακας 3.3

Προληπτικές επισκέψεις πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας

(συνέχεια)

μετά τον πρώτο χρόνο ζωής, στη νηπιακή και σχολική ηλικία.

Ηλικία

Θέματα αγωγής υγείας για ασφάλεια και

πρόληψη ατυχημάτων

Ηλικία

Θέματα αγωγής υγείας για ασφάλεια και

πρόληψη ατυχημάτων

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

- προφύλαξη από παθητικό κάπνισμα

- ασφάλεια στο νερό, κολύμπι

15 μηνών

- πτώσεις

- ασφάλεια στο ποδήλατο (οδηγός το παιδί)

- δηλητηριάσεις

- ασφάλεια πεζού

- εγκαύματα (φωτιά, καυτές επιφάνειες, μπάνιο)

- πτώσεις

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

5–6ετών

- εγκαύματα (φωτιά, καυτές επιφάνειες, μπάνιο)

- προφύλαξη από παθητικό κάπνισμα

- δηλητηριάσεις

- παιδική χαρά

18 μηνών

- πτώσεις

- εγκαύματα (φωτιά, καυτές επιφάνειες, μπάνιο)

- κατοικίδια ζώα

- δηλητηριάσεις

- προφύλαξη από παθητικό κάπνισμα

- ασφάλεια από έκθεση στον ήλιο

- πρόληψη σεξουαλικής παραβίασης/κακοποίηση

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

- επίβλεψη του παιδιού όταν είναι με φίλους

- ασφάλεια στο ποδήλατο (οδηγός ο γονέας)

- γνωριμία με τους φίλους του παιδιού και την

- ασφάλεια στο νερό (θάλασσα, πισίνα, άλλο)

οικογένειά τους

- ασφάλεια πεζού

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

- προφύλαξη από παθητικό κάπνισμα

- ασφάλεια στο ποδήλατο (οδηγός το παιδί)

2–2,5 ετών - πτώσεις

- ασφάλεια στο δρόμο

- εγκαύματα (φωτιά, καυτές επιφάνειες, μπάνιο)

7–8 ετών

- φυσική δραστηριότητα

- δηλητηριάσεις

- ασφάλεια στο κολύμπι

- παιδική χαρά

- ασφάλεια από έκθεση στον ήλιο

- κατοικίδια ζώα

- προφύλαξη από παθητικό κάπνισμα

- ασφάλεια από έκθεση στον ήλιο

- προσεκτική χρήση ηλεκτρονικών υπολογιστών

(internet, e-mail κλπ.)

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

- κινητό τηλέφωνο

- ασφάλεια στο ποδήλατο (οδηγός ο γονέας)

- ασφάλεια στο νερό (θάλασσα, πισίνα, άλλο)

- επίβλεψη του παιδιού όταν είναι με φίλους

- ασφάλεια πεζού

- γνωριμία με τους φίλους του παιδιού και την

οικογένειά τους

3 ετών

- πτώσεις

- προφύλαξη από παθητικό κάπνισμα

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

- εγκαύματα (φωτιά, καυτές επιφάνειες, μπάνιο)

- ασφάλεια στο ποδήλατο (οδηγός το παιδί)

- δηλητηριάσεις

- ασφάλεια στο δρόμο

- παιδική χαρά

9–10 ετών - φυσική δραστηριότητα

- κατοικίδια ζώα

- ασφάλεια στο κολύμπι

- ασφάλεια από έκθεση στον ήλιο

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

- προφύλαξη από παθητικό κάπνισμα

- ασφάλεια στο ποδήλατο (οδηγός ο γονέας)

- προσεκτική χρήση ηλεκτρονικών υπολογιστών

- ασφάλεια στο νερό (θάλασσα, πισίνα, άλλο)

(internet, e-mail κλπ.)

- ασφάλεια πεζού

- κινητό τηλέφωνο

4 ετών

- προφύλαξη από παθητικό κάπνισμα

- πτώσεις

- εγκαύματα (φωτιά, καυτές επιφάνειες, μπάνιο)

- δηλητηριάσεις

- παιδική χαρά

- κατοικίδια ζώα

74

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

ασφάλεια στο αυτοκίνητο

● Η επιφάνεια πρόσκρουσης. Συνιστάται σε

Από αυτήν την ηλικία τα παιδιά προσέχουν συνεχώς τι

χώρους παιχνιδιού, π.χ. σε παιδικές χαρές, παι-

κάνουν οι γονείς τους, τους οποίους έχουν ως πρότυ-

δότοπους κλπ. να υπάρχει ένα μαλακό στρώμα,

πα συμπεριφοράς. Η συνεχής χρήση ζώνης ασφαλείας

ικανού πάχους από φυσικό ή τεχνητό υλικό π.χ.

και η τήρηση των κανόνων ασφαλείας στο αυτοκίνη-

άμμος, πλαστικά μπαλάκια, ελαστικά υλικά.

το από τους γονείς διαμορφώνει ανάλογη στάση στα

● Η ταχύτητα της πρόσκρουσης. Εάν το παι-

παιδιά.

δί τρέχει ή κάποιος άλλος πέσει επάνω του με

Για λεπτομερείς συστάσεις σχετικά με την πρόλη-

ορμή, ο τραυματισμός μπορεί να είναι σοβαρό-

ψη ατυχημάτων στο αυτοκίνητο και τη χρήση καθι-

τερος.

σμάτων αυτοκινήτου, βλέπε ενότητα «Πρόληψη ατυ-

● Το αντικείμενο στο οποίο τα παιδιά μπορεί να

χημάτων στον 1ο χρόνο ζωής».

χτυπήσουν. Έπιπλα με γωνίες πρέπει να απομα-

κρυνθούν ή οι γωνίες τους να καλυφθούν.

Πτώσεις

Πρακτικές οδηγίες

Καθώς το παιδί μεγαλώνει η κινητική αυτοδυναμία

● Εάν βρέφος ή μικρό παιδί είναι πάνω σε ανυ-

του εξελίσσεται και η δυνατότητα του για εξερεύνηση

ψωμένη επιφάνεια όπως αλλαξιέρα ή κρεβάτι,

πολλαπλασιάζεται με αποτέλεσμα την αυξημένη πιθα-

πρέπει πάντα το χέρι του ενήλικα να είναι σε

νότητα για ατύχημα.

επαφή με το σώμα του.

Οι πτώσεις είναι η πιο συχνή αιτία ατυχήματος σε

● Τα έπιπλα του σπιτιού πρέπει να είναι σταθερά,

όλη την παιδική ηλικία.

ώστε το παιδί να μην μπορεί να τα αναποδογυ-

Τα παιδιά ηλικίας 1–4 ετών έχουν τη μεγαλύτερη

ρίσει ή να τα τραβήξει. Βιβλιοθήκες ή ντουλά-

πιθανότητα για πτώσεις. Στην ηλικία αυτή το μυοσκε-

πια πρέπει να στερεωθούν στον τοίχο.

λετικό τους σύστημα δεν είναι πλήρως αναπτυγμένο

● Τοποθετήστε τα πράγματα που το παιδί επιθυ-

και οι αισθητηριακές τους δυνατότητες είναι περιορι-

μεί και επιτρέπεται να πιάσει στα κάτω ράφια,

σμένες.

ώστε να μην προσπαθήσει να σκαρφαλώσει.

Η μείωση της πιθανότητας ατυχήματος από πτώση

● Εάν κρίνετε ότι κάποιο έπιπλο είναι επικίνδυνο

εξαρτάται από το συνδυασμό τριών παραμέτρων:

για ατύχημα τοποθετήστε το σε χώρο του σπι-

● Της επίγνωσης των συνεχώς μεταβαλλόμενων

τιού, που το παιδί δεν χρησιμοποιεί ή τοποθε-

αναπτυξιακών ικανοτήτων του νηπίου, κινητι-

τήστε ένα εμπόδιο μπροστά στο έπιπλο, ώστε το

κών και αντιληπτικών.

παιδί να μην μπορεί να το φτάσει.

● Της εγρήγορσης των γονέων.

● Έπιπλα με γωνίες πρέπει να απομακρυνθούν ή

● Των απαραίτητων παρεμβάσεων που πρέπει να

οι γωνίες τους να καλυφθούν με προστατευτι-

γίνουν ώστε το περιβάλλον του νηπίου να δια-

κές γωνίες ασφάλειας.

μορφωθεί έτσι ώστε να είναι ασφαλές.

● Το κρεβάτι-κουκέτα πρέπει να αποφεύγεται μέ-

Έχει παρατηρηθεί ότι οι γονείς τείνουν να υπερε-

χρι την ηλικία των 6 ετών.

κτιμούν την αντιληπτική ικανότητα και την κρίση του

● Τα παράθυρα πρέπει να είναι ασφαλισμένα ή

νηπίου, ενώ υποεκτιμούν τις κινητικές δυνατότητες

με προστατευτικό πλέγμα, ώστε το παιδί να μην

του με αποτέλεσμα τα συχνά ατυχήματα.

μπορεί να πέσει έξω. Καρέκλες, τραπέζια, φυτά

Οι πτώσεις είναι σχεδόν μια υποχρεωτική πραγ-

κλπ. δεν πρέπει να είναι κοντά σε παράθυρα.

ματικότητα καθώς το παιδί μεγαλώνει. Συνήθως δεν

Στα παιδιά αρέσει πολύ να σκαρφαλώνουν για

έχουν συνέπειες παρά μόνο επιφανειακές, π.χ. εκχυ-

να δουν έξω. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί ειδικό

μώσεις. Σε κάθε περίπτωση όμως, υπάρχει η πιθανό-

μάνταλο που δεν επιτρέπει στο παράθυρο να

τητα σοβαρότερων επιπτώσεων, που μπορεί να οδη-

ανοίξει περισσότερο από 6,5 εκ.

γήσουν το παιδί στο νοσοκομείο.

● Χρήση αυτοκόλλητων σχεδίων στο ύψος του

Οι τεσσερις πιο σημαντικοί παράγοντες που καθο-

παιδιού –και όχι μόνο του ενήλικα–, ώστε το

ρίζουν την σοβαρότητα του ατυχήματος από πτώση

παιδί να διακρίνει την πόρτα και το τζάμι γιατί

είναι:

το γυαλί στις τζαμένιες πόρτες είναι αόρατο και

● Το ύψος της πτώσης. Παιδιά ηλικίας κάτω

υπάρχει κίνδυνος ένα παιδί που τρέχει να πέσει

από 5 ετών δεν πρέπει να έχουν πρόσβαση σε

με δύναμη επάνω του.

ύψη πάνω από 1,5 μέτρο, ενώ μεγαλύτερα παι-

● Χρήση ειδικών κρυστάλλων ασφαλείας ή ειδι-

διά δεν πρέπει να έχουν πρόσβαση σε ύψη πάνω

κών μεμβρανών που εμποδίζουν το θρυμματι-

από 2 μέτρα.

σμένο τζάμι να πέσει επάνω στο παιδί.

75

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

● Προστασία στο μπαλκόνι με διαρκή επιτήρηση

2) Child Accident Prevention Trust (UK). Keeping children

από έναν ενήλικα. Η ελεύθερη πρόσβαση στο

safe from a serious fall. Διαθέσιμο στο: www.capt.org.

uk/safety-advice/keeping-children-safe-serious-fall

μπαλκόνι πρέπει να εμποδίζεται κρατώντας την

3) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

μπαλκονόπορτα συνεχώς ασφαλισμένη.

Center (USA). Raising Safe Kids: One stage at a time.

● Κάγκελα στο μπαλκόνι που έχουν απόσταση

A study of child development and unintentional injury.

μεγαλύτερη από 6,5 εκ. δεν είναι ασφαλή. Αν

Διαθέσιμο στο: www.safekids.org/sites/default/files/

documents/ResearchReports/Raising%20Safe%20

τα κάγκελα είναι οριζόντια μπορεί να σκαρφα-

Kids%20One%20Stage%20at%20a%20Time%20

λώσει. Συνιστάται η τοποθέτηση προστατευτι-

March%202009.pdf

κού πλέγματος στα κάγκελα του μπαλκονιού το

4) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

οποίο όμως σε καμιά περίπτωση δεν υποκαθι-

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

στά την συνεχή επιτήρηση.

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

● Απομακρύνετε οποιοδήποτε αντικείμενο πάνω

5) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

στο οποίο είναι επικίνδυνο να σκαρφαλώσει

6) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

το παιδί ή μπορεί να το χρησιμοποιήσει για να

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff Publishing Ltd.

σκαρφαλώσει.

Εγκαύματα

● Τα παιχνίδια πρέπει να μαζεύονται από το πά-

τωμα. Υπάρχει πάντα κίνδυνος τόσο το ίδιο το

Η πιο συχνή αιτία εγκαυμάτων σε μικρά παιδιά είναι

παιδί όσο και οποιοσδήποτε από την οικογένεια

τα καυτά ροφήματα των ενηλίκων, π.χ. καφές, τσάι.

να σκοντάψει πάνω τους.

Άλλες αιτίες περιλαμβάνουν το βραστό νερό, το καυτό

● Σταγόνες νερού ή άλλου υγρού που κάνουν το

νερό της βρύσης και του μπάνιου, πολύ ζεστή τροφή,

πάτωμα να γλιστράει, πρέπει να σκουπίζονται

σούπες και σάλτσες.

αμέσως.

Το καυτό νερό μπορεί να προκαλέσει έγκαυμα μέ-

● Χρησιμοποιήστε κάποιο αντιολισθητικό υλικό

χρι και μισή ώρα μετά το τέλος του βρασμού. Τα παιδιά

κάτω από τα χαλιά σας. Αν γλιστράνε, μαζέψτε τα.

δεν πρέπει να μπορούν να φτάσουν καυτά ροφήματα.

● Πορτάκι ασφαλείας πρέπει να υπάρχει στη

Τα παιδιά κάτω από 2 ετών έχουν μεγαλύτερη πι-

σκάλα, μέχρι το παιδί να είναι ικανό να ανεβαί-

θανότητα για εγκαύματα από καυτά υγρά. Στην ηλικία

νει και να κατεβαίνει τη σκάλα με ώριμο τρόπο.

αυτή τα παιδιά θέλουν να είναι συνεχώς κοντά στον

Όταν ένας ενήλικας θέλει να χρησιμοποιήσει τη

ενήλικα και αυτό συμβαίνει και όταν αυτός μαγειρεύει

σκάλα, πρέπει να ανοίγει το πορτάκι και όχι να

και έτσι έχουν αυξημένη πιθανότητα για εγκαύματα.

σκαρφαλώνει πάνω από αυτό, εικόνα που δεν

Η πιθανότητα για έγκαυμα μειώνεται μετά την ηλι-

είναι καλό παράδειγμα για το παιδί.

κία των 3-4 ετών, καθώς οι αναπτυξιακές δυνατότητες

● Μάθετε στο παιδί σας να κρατά την κουπαστή

του παιδιού το βοηθούν να αντιληφθεί περισσότερο

της σκάλας όταν ανεβαίνει ή κατεβαίνει και

την έννοια του κινδύνου. Ωστόσο, αυτό είναι ακόμη

πως ποτέ δεν πρέπει να τρέχει ή να παίζει στη

ασταθές και ο κίνδυνος είναι πάντα παρών.

σκάλα. Είναι καλό η κουπαστή να βρίσκεται σε

Πρακτικές οδηγίες

ύψος κατάλληλο για τα παιδιά.

Στο μπάνιο

● Το παιδί δεν πρέπει να στέκεται όρθιο στην

● Ρυθμίστε το θερμοστάτη του θερμοσίφωνα

μπανιέρα.

σύμφωνα με τις διεθνείς συστάσεις, στους 50οC.

● Χρησιμοποιούμε πάντοτε ταπέτο ασφάλειας

Σε μεγαλύτερες θερμοκρασίες αρκεί ελάχιστος

μέσα και έξω από το μπάνιο.

χρόνος για να προκληθεί σοβαρό έγκαυμα στα

● Στα παιδιά αρέσει πολύ να μεταφέρουν τα μι-

παιδιά π.χ. στους 65οC λιγότερο από ένα δευ-

κρότερα αδελφάκια τους. Χρειάζεται προσοχή

τερόλεπτο. Η ασφαλής θερμοκρασία του νερού

γιατί μπορεί να σκοντάψουν και να πέσουν μαζί

του μπάνιου για τα παιδιά είναι χαμηλότερη

με αυτά.

από αυτήν που μπορούν να ανεχθούν οι ενήλι-

● Ελέγξτε τους εξωτερικούς χώρους τους οποίους

κες (37ο-38οC για νήπια και μικρά παιδιά, ενώ

επισκέπτεστε για να παίξει το παιδί. Πρέπει να

οι ενήλικες τείνουν να κάνουν μπάνιο με νερό

είναι ασφαλείς και επαρκώς συντηρημένοι.

στους 41ο-42οC).

● Ξεκινείστε το μπάνιο του παιδιού, ανοίγοντας

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

πρώτα την κρύα βρύση και στη συνέχεια ανοίξ-

1) Raising Children Network (Australia). Preventing falls for

babies and toddlers. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.

τε σταδιακά το καυτό νερό μέχρι η θερμοκρα-

net.au/articles/preventing_falls.html/context/369

σία να είναι σωστή.

76

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

● Φροντίστε το μέταλλο της ζεστής βρύσης να

Στο σπίτι

έχει κρυώσει όταν το παιδί μπαίνει στο μπάνιο.

● Σπίρτα, αναπτήρες, κεριά είναι μόνο για τους

● Κατά τη διάρκεια του μπάνιου, μένετε συνε-

ενήλικες. Πρέπει να είναι κλειδωμένα και μη

χώς μαζί με το παιδί, ώστε να το αντιληφθείτε

προσβάσιμα στα παιδιά. Αν και υπάρχουν ανα-

αμέσως αν αρχίσει να παίζει με την βρύση του

πτήρες ασφαλείας, έχει διαπιστωθεί ότι αρκε-

καυτού νερού ή αν χάσει την ισορροπία του και

τά παιδιά 3 και 4 χρονών τους ανάβουν σε λίγα

κινδυνεύσει να πνιγεί.

δευτερόλεπτα, πράγμα που είναι ευκολότερο

Στην κουζίνα

για μεγαλύτερα παιδιά.

● Τσαγιέρες ή άλλα δοχεία με καυτά υγρά πρέπει

● Συσκευές ισιώματος των μαλλιών συνεχίζουν

να είναι τοποθετημένα στο κέντρο του τραπε-

να καίνε αρκετή ώρα μετά το τέλος της χρή-

ζιού ή στο πίσω μέρος του πάγκου της κουζίνας,

σης τους. Για αυτό μέχρι να κρυώσουν πρέπει

ώστε να μην τα φτάνουν τα παιδιά.

να τοποθετούνται σε θέση που δεν φτάνουν τα

● Μην αφήνετε καλώδια από συσκευές της κου-

παιδιά.

ζίνας να κρέμονται, π.χ. βραστήρες. Το παιδί

● Το σίδερο σιδερώματος σε καμιά περίπτωση

μπορεί να τραβήξει το καλώδιο και το καυτό

δεν πρέπει να τοποθετείται στο πάτωμα για να

υγρό να πέσει επάνω του.

κρυώσει.

● Χρησιμοποιείτε τις πίσω εστίες της κουζίνας.

● Καλύψτε τις πρίζες, ώστε το παιδί να μην μπο-

Βάζετε τις κατσαρόλες με τα χερούλια προς τα

ρεί να βάλει μέσα μεταλλικά αντικείμενα.

πίσω.

● Αν έχετε τζάκι ή άλλη ανοικτή εστία με φλόγες,

● Σερβίρετε στα πιάτα πάνω από τις εστίες της

τοποθετήστε προστατευτικό πλέγμα, ώστε να

κουζίνας και μη μεταφέρετε τα καυτά σκεύη

εμποδίζει το παιδί να πλησιάσει.

κατά μήκος του δωματίου.

● Οι ηλεκτρικές θερμάστρες πρέπει να είναι του-

● Αν κρατάτε το παιδί στην αγκαλιά σας και θέ-

λάχιστον 1 μέτρο μακριά από υλικά που μπορούν

λετε να πιείτε ένα καυτό ρόφημα, ακουμπήστε

να πάρουν φωτιά ή να αυξηθεί η θερμοκρασία

πρώτα το παιδί σε ασφαλές μέρος. Είναι πάντα

τους. Πρέπει να τις σβήνετε όταν βγαίνετε από

πιθανό το παιδί να κινηθεί απροσδόκητα και

το δωμάτιο.

γρήγορα με ανεξέλεγκτες συνέπειες.

● Αν ψήνετε σε ψησταριά ή barbecue θυμηθείτε

● Μην κινήστε στο χώρο, πάνω από τα κεφάλια

ότι η υψηλή θερμοκρασία παραμένει για αρκε-

μικρών παιδιών, κρατώντας ένα φλιτζάνι με

τή ώρα μετά το τέλος του ψησίματος. Μην απο-

καυτό ρόφημα.

μακρύνεστε πριν σιγουρευτείτε ότι η ψησταριά

● Μην τοποθετείτε το φλιτζάνι σας σε χαμηλά

έχει κρυώσει ή δεν υπάρχει τρόπος να πλησιά-

τραπεζάκια.

σει ένα παιδί.

● Χρησιμοποιείτε απορροφητικά σουπλά αντί

για τραπεζομάντηλα. Το απορροφητικό υλικό

Πρώτες βοήθειες σε περίπτωση εγκαύματος

εμποδίζει να πέσει καυτό υγρό από το τραπέζι

Τι πρέπει να κάνετε

στο παιδί σε περίπτωση ατυχήματος. Το τραπε-

ζομάντηλο δεν συνιστάται γιατί συχνά τα παι-

● Βεβαιωθείτε ότι δεν υπάρχει περαιτέρω κίνδυ-

διά το τραβούν στην προσπάθειά τους να σκαρ-

νος.

φαλώσουν ή να δουν τι είναι πάνω στο τραπέζι.

● Αν χρειάζεται απομακρύνετε το παιδί.

● Ελέγχετε τη θερμοκρασία της σούπας ή άλλων

● Απομακρύνετε αμέσως τα ρούχα του παιδιού,

υγρών τροφών πριν τα σερβίρετε.

αλλά μόνο αν δεν είναι κολλημένα στο σώμα

● Οι φούρνοι μικροκυμάτων ζεσταίνουν ανομοι-

του. Αν μπορείτε, απομακρύνετε κοσμήματα

όμορφα. Έτσι, φαγητά που έχουν ζεσταθεί σε

και ρολόι χωρίς να προκαλέσετε πόνο ή τραυ-

φούρνο μικροκυμάτων πρέπει να ανακατεύο-

ματισμό.

νται καλά για να ομογενοποιηθεί η θερμοκρα-

● Ρίξτε τη θερμοκρασία της περιοχής του εγκαύ-

σία.

ματος με κρύο νερό της βρύσης για χρόνο του-

● Προσοχή στους καυτούς υδρατμούς. Μπορεί

λάχιστον 10 λεπτών και όχι περισσότερο από

εύκολα να κάψουν το δέρμα του προσώπου ή τα

20 λεπτά (κίνδυνος υποθερμίας). Με αυτόν τον

χέρια ενός μικρού παιδιού.

τρόπο μειώνεται ο πόνος και η καταστροφή των

ιστών. Η ενέργεια αυτή είναι αποτελεσματική

● Εξηγείτε συνεχώς στο παιδί σας τον κίνδυνο

μέχρι και 3 ώρες μετά το συμβάν.

από καυτά αντικείμενα και υγρά.

77

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

● Καλύψτε την περιοχή του εγκαύματος με βα-

Παιδιά κάτω από 3 ετών έχουν τη συνήθεια να βά-

ζελινούχο γάζα (που δεν κολλάει) ή με καθαρό

ζουν οτιδήποτε μέσα στο στόμα τους. Αυτό συμπερι-

βρεγμένο ύφασμα.

λαμβάνει διάφορες χημικές ουσίες που χρησιμοποιού-

● Μείνετε κοντά στο παιδί για να νοιώθει ασφα-

νται στο σπίτι και φάρμακα. Γι’ αυτό οι ουσίες αυτές

λές και ήρεμο.

πρέπει να φυλάσσονται κλειδωμένες και μακριά από

τα παιδιά.

Τι δεν πρέπει να κάνετε

Ένα παιδί που κάνει εμετό μπορεί να έχει φάει ή να

● Δεν «σπάτε» τις φουσκάλες.

έχει πιεί κάποια τοξική ουσία. Αν υποπτεύεστε δηλη-

● Δεν απομακρύνετε ρούχα που έχουν κολλήσει

τηρίαση εξαιτίας κάποιας ανεξήγητης μυρωδιάς, κη-

στο δέρμα.

λίδων στα ρούχα, εγκαυμάτων ή κηλίδων γύρω από το

● Δεν βάζετε πάνω στο έγκαυμα πάγο, παγωμέ-

στόμα ή εξαιτίας κάποιου ανοικτού ή άδειου δοχείου

νο νερό, λοσιόν, κρέμες, αλοιφές ή πούδρες. Το

φαρμάκου ή άλλης ουσίας καλέστε άμεσα το Κέντρο

βούτυρο και το αλεύρι μπορεί να προκαλέσουν

Δηλητηριάσεων.

χειρότερη βλάβη.

Μην προσπαθήσετε να αντιμετωπίσετε τη δηλητη-

Πότε πρέπει να αναζητήσετε άμεση ιατρική

ρίαση πριν έχετε σαφείς οδηγίες από το Κέντρο Δηλη-

βοήθεια

τηριάσεων.

● Αν το έγκαυμα εντοπίζεται στο πρόσωπο, τα

κέντρο Δηλητηριάσεων: 210 7793 777

χέρια, το λαιμό, τα γεννητικά όργανα ή αν το

● Λειτουργεί 24 ώρες το 24ωρο, 7 ημέρες την

έγκαυμα έχει μέγεθος μεγαλύτερο από το χέρι

εβδομάδα.

ενός παιδιού.

● Αποθηκεύστε το τηλέφωνο του Κέντρου Δηλη-

● Αν το έγκαυμα είναι βαθύ, παρότι το παιδί μπο-

τηριάσεων στο κινητό σας ή έχετέ το κολλημένο

ρεί να μην πονάει πολύ.

σε πίνακα υπενθυμίσεων ή στο ψυγείο.

● Αν ο πόνος δεν υποχωρεί ή είναι πολύ δυνατός.

Πρακτικές οδηγίες

● Αν δεν είστε σίγουροι για τη σοβαρότητα ενός

εγκαύματος.

κουζίνα

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

● Αποθηκεύστε τα χημικά, τα φάρμακα και τα κα-

1) Raising Children Network (Australia). Scalds:

θαριστικά σε ένα ντουλάπι, που δεν θα μπορεί

prevention and first aid. Διαθέσιμο στο: www.

να το ανοίξει το παιδί.

raisingchildren.net.au/articles/scalds.html/context/369

● Τοποθετήστε κλειδαριές ασφάλειας στα ντου-

2) Child Accident Prevention Trust (UK). Protecting your

child from burns and scalds. Διαθέσιμο στο: www.capt.org.

λάπια.

uk/safety-advice/protecting-your-child-burns-and-scalds

● Όλα τα χημικά, φάρμακα, ή καθαριστικά πρέπει

3) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

να βρίσκονται πάντα στο μπουκάλι της αρχικής

Center (USA). Raising Safe Kids: One stage at a time.

τους συσκευασίας. Σε καμιά περίπτωση δεν θα

A study of child development and unintentional injury.

Διαθέσιμο στο: www.safekids.org/sites/default/files/

πρέπει να τοποθετούνται σε χρησιμοποιημένα

documents/ResearchReports/Raising%20Safe%20

μπουκάλια από νερό ή αναψυκτικά.

Kids%20One%20Stage%20at%20a%20Time%20

● Απομακρύνετε με ασφάλεια όλα τα προϊόντα

March%202009.pdf

που πλέον δεν χρησιμοποιείτε.

4) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

Center (USA). Burn and Scald Prevention Tips.

● Εξετάστε την πιθανότητα να χρησιμοποιήσετε

Everything you need to know to keep your kids safe

προϊόντα λιγότερο τοξικά. Για παράδειγμα, ένα

from burns and scalds. Διαθέσιμο στο: www.safekids.

μίγμα από ξύδι και σόδα καθαρίζει τις περισσό-

org/sites/default/files/documents/burn_and_scald_

prevention_tips.pdf

τερες επιφάνειες.

5) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

● Τα δοχεία θα πρέπει να έχουν καπάκια ασφα-

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

λείας για τα παιδιά.

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

● Το απορρυπαντικό του πλυντηρίου πιάτων πρέ-

6) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

πει να είναι τοποθετημένο σε δοχείο με καπάκι

7) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

ασφαλείας. Πρόκειται για ουσία διαβρωτική,

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff Publishing Ltd.

καυστική, και πολύ επικίνδυνη αν καταποθεί.

Δηλητηρίαση

● Κρατήστε μακριά τα παιδιά, την στιγμή που βά-

ζετε το απορρυπαντικό στο πλυντήριο των πιά-

Οι δηλητηριάσεις συμβαίνουν πολύ συχνά σε παιδιά

των. Βάλτε το απορρυπαντικό τελευταίο, αφού

κάτω των 5 ετών και ιδιαίτερα στις ηλικίες 1-3 ετών.

78

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

έχετε ολοκληρώσει το γέμισμα του πλυντηρίου

• καθαριστικά ή αρωματικά της λεκάνης της

και κλείστε αμέσως την πόρτα.

τουαλέτας

● Όταν αδειάζετε το πλυντήριο των πιάτων, ελέγ-

• κραγιόν, μέικ-απ, ασετόν και άλλα καλλυντι-

ξτε στο εσωτερικό του ή στα τοιχώματα για

κά

υπολείμματα από το απορρυπαντικό, ιδιαίτερα

• ζελέ μαλλιών και ενυδατικά προϊόντα

αν αδειάζετε το πλυντήριο σε συνεργασία με το

• στοματικά διαλύματα (μερικά μπορεί να πε-

παιδί σας. Το υπόλειμμα αν έρθει σε επαφή με

ριέχουν αλκοόλ)

το στόμα του παιδιού μπορεί να προκαλέσει σο-

• αρώματα και κολόνιες

βαρά εγκαύματα.

• σαμπουάν, μαλακτικά ή μάσκες μαλλιών,

● Μην αναμιγνύετε ποτέ απορρυπαντικά με αμ-

σαπούνια, λοσιόν

μωνία ή άλλα οικιακά καθαριστικά. Μερικά

μίγματα μπορεί να ελευθερώσουν ερεθιστικές ή

• στυπτικά προϊόντα ή προϊόντα που περιέ-

δηλητηριώδεις αναθυμιάσεις.

χουν γραφίτη

● Τα νεότερης γενιάς απορρυπαντικά (σε συ-

κοινοί χώροι, υπνοδωμάτια

σκευασία «κάψουλας», όπως αναφέρονται στο

● Τα παιδιά συχνά επεξεργάζονται και τρώνε τσι-

εμπόριο) είναι συμπυκνωμένα και ως εκ τούτου

γάρα ή τα υπολείμματα σβησμένων τσιγάρων.

πολύ τοξικά.

Βεβαιωθείτε ότι, αν υπάρχουν καπνιστές στο

● Τα παιδιά είναι πολύ περίεργα και περιέργως

σπίτι, έχουν σβήσει τελείως το τσιγάρο και το

αρκετά πρόθυμα να δοκιμάσουν ακόμη και ου-

έχουν πετάξει σε δοχείο σκουπιδιών, όχι στο τα-

σίες που έχουν άσχημη γεύση. Σημειωτέον ότι

σάκι.

πολλά καυστικά προϊόντα δεν έχουν γεύση.

● Βεβαιωθείτε ότι τα πακέτα τσιγάρων είναι μη

Έτσι ένα παιδί μπορεί να καταπιεί αρκετή πο-

προσιτά στο παιδί. Έτσι και αλλιώς δεν πρέπει

σότητα μέχρι να νοιώσει ένα αίσθημα καύσους.

να καπνίζετε μπροστά στο παιδί, αφού έτσι το

● Υπολείμματα αλκοόλ σε ποτήρια μπορεί να εί-

εκθέτετε στους κινδύνους του παθητικού καπνί-

ναι αιτία δηλητηρίασης από αλκοόλ.

σματος, αλλά και στη συνήθεια του καπνίσμα-

● Ουσίες στην κουζίνα που μπορούν να προκαλέ-

τος.

σουν δηλητηρίαση είναι:

● Όταν φίλοι ή συγγενείς σας επισκέπτονται, βε-

• η αλκοόλη (οινόπνευμα, αλκοολούχα ποτά)

βαιωθείτε ότι οι τσάντες τους είναι κρεμασμέ-

• η αμμωνία

νες και δεν τις φτάνουν τα παιδιά.

• τα καθαριστικά βρεφικών μπιμπερό (απο-

● Ουσίες στον κύριο χώρο του σπιτιού που μπο-

στείρωση)

ρούν να προκαλέσουν δηλητηρίαση είναι:

• τα καθαριστικά σε μορφή κρέμας

• αποσμητικά χώρου

• τα απολυμαντικά και οι χλωρίνες

• αλκοόλ/οινόπνευμα

• τα καθαριστικά σε σπρέι, π.χ. για τζάμια

• καθαριστικά CD και DVD

• τα καθαριστικά αποστράγγισης (π.χ. σωλή-

• αιθέρια έλαια, π.χ. έλαιο ευκαλύπτου

νες μπάνιου κλπ.)

• κόλλες

• τα γυαλιστικά και τα καθαριστικά πατωμά-

• θυμιάματα, λιβάνια κλπ.

των

• ουσίες για την καταπολέμηση του σκώρου

• η κηροζίνη

• μπογιές

• τα σπίρτα

• ποτ πουρί

• τα καθαριστικά φούρνων

• το σαπωνοειδές διάλυμα που χρησιμοποιεί-

• τα δηλητήρια για ποντίκια και έντομα σε

ται στα παιχνίδια που φτιάχνουν φούσκες

όποια μορφή

● Παλιά σπίτια μπορεί να έχουν βαφτεί με μπογιά

που περιέχει μόλυβδο. Στην περίπτωση αυτή,

μπάνιο

θα πρέπει η παλιά μπογιά να αφαιρεθεί με ειδι-

● Τοποθετήστε τα παρακάτω αντικείμενα σε ση-

κή προφύλαξη και να γίνει νέο βάψιμο.

μείο που δεν είναι προσιτό στα παιδιά ή σε κλει-

δωμένο ντουλάπι:

αποθήκη

• καθαριστικά μπανιέρας, ντουζιέρας και

● Οι μπογιές και τα διαλυτικά (π.χ. νέφτι) πρέπει

πλακιδίων

να μην είναι προσιτά και να είναι κλειδωμένα

σε κλειστό ντουλάπι.

79

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

● Το γκαράζ, η αποθήκη ή ντουλάπια σε υπόστε-

από τα σκεύη καθημερινής χρήσης.

γα πρέπει να είναι κλειδωμένα συνεχώς.

● Διαβάστε προσεκτικά τις οδηγίες χορήγησης.

● Όλα τα υγρά πρέπει να φυλάσσονται στα αρχι-

Σιγουρευτείτε ότι δίνετε το σωστό φάρμακο

κά τους δοχεία και να μη μεταφέρονται σε δο-

στην σωστή δόση, ιδιαίτερα κατά την διάρκεια

χεία αναψυκτικών, μπύρας ή χυμών.

της νύχτας. Παραπάνω δόση μπορεί να έχει πα-

● Ουσίες στις αποθήκες που μπορούν να προκα-

ρενέργειες.

λέσουν δηλητηρίαση είναι:

● Την στιγμή που χορηγείτε στο παιδί το φάρμα-

• τα οξέα (π.χ. ακουαφόρτε)

κο, σιγουρευτείτε ότι δεν υπάρχει κίνδυνος να

• το τσιμέντο και ο ασβέστης

πάρουν το μπουκάλι τα άλλα παιδιά του σπι-

• τα απολυμαντικά και η χλωρίνη

τιού.

• τα καθαριστικά αποστράγγισης (π.χ. για σω-

● Αποθηκεύστε το φάρμακο αμέσως μόλις το χο-

λήνες μπάνιου κλπ.)

ρηγήσετε.

• οι βαφές

● Απομακρύνετε από το σπίτι φάρμακα που δεν

χρησιμοποιείτε πλέον ή έχουν λήξει.

• τα λιπάσματα

● Αποφύγετε να δίνετε στο παιδί σας φάρμακα

• οι κόλλες

που δεν έχει συστήσει ο γιατρός σας.

• η κηροζίνη

● Σιγουρευτείτε ότι όλα τα ενήλικα άτομα στο

• τα καθαριστικά για τις ζάντες των τροχών

σπίτι τηρούν τους παραπάνω κανόνες ασφαλεί-

και γενικότερα τα προϊόντα φροντίδας του

ας και δεν αφήνουν φάρμακα εκτεθειμένα μετά

αυτοκινήτου

την χρήση τους.

• οι μπογιές και τα διαλυτικά (π.χ. νέφτι)

● Τα φάρμακα που υπάρχουν μέσα στην τσάντα

• τα φυτοφάρμακα και ζιζανιοκτόνα

σας ή δίπλα σας στο κομοδίνο είναι πολύ εύκολο

• τα παρασιτοκτόνα και εντομοκτόνα

να τα φτάσει το παιδί.

• το πετρέλαιο

● Όταν επισκέπτεστε κάποιο συγγενή (π.χ. παπ-

• τα καθαριστικά λεκέδων και προϊόντα για

πούδες) ελέγξτε αν έχουν φάρμακα σε σημείο

την διευκόλυνση του σιδερώματος

που μπορεί να φτάσει το παιδί.

• τα απορρυπαντικά για το πλύσιμο των ρού-

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

χων

1) Raising Children Network (Australia). Household

• οι ρητίνες, οι κόλλες, τα υλικά επικάλυψης,

poisons. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

τα βερνίκια κλπ.

articles/household_poisons.html/context/578

2) Child Accident Prevention Trust (UK). Keeping children

Φαρμακείο

safe from poisoning. Διαθέσιμο στο: www.capt.org.uk/

safety-advice/keeping-children-safe-poisoning

● Αποθηκεύστε τα φάρμακα σε σημείο μη προσι-

3) American Academy of Pediatrics. Laundry Room and

τό στα παιδιά, σε κλειδωμένο ντουλάπι.

Detergent Safety. Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.

● Τα καπάκια ασφαλείας και οι ειδικές συσκευα-

org/English/safety-prevention/at-home/Pages/

Laundry-Room-and-Detergent-Safety.aspx

σίες που έχουν πολλά φάρμακα δεν επαρκούν

4) American Academy of Pediatrics. All around. Protect

– έχει παρατηρηθεί ότι παιδιά 3-4 χρονών μπο-

your child: prevent poisoning. Διαθέσιμο στο: www.

ρούν να τα ανοίξουν μέσα σε λίγα δευτερόλε-

healthychildren.org/English/safety-prevention/all-

πτα.

around/Pages/Poison-Prevention.aspx

● Χρησιμοποιήστε κλειδαριές ασφαλείας στο

5) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

Center (USA). Raising Safe Kids: One stage at a time.

ντουλάπι που περιέχει τα φάρμακα, που δεν

A study of child development and unintentional injury.

μπορούν να ανοιχτούν από ένα παιδί

Διαθέσιμο στο: www.safekids.org/sites/default/files/

● Μην αναφέρεστε στα φάρμακα σαν να πρόκει-

documents/ResearchReports/Raising%20Safe%20

Kids%20One%20Stage%20at%20a%20Time%20

ται για κάποιο «γλυκό» ή «λιχουδιά». Το παιδί

March%202009.pdf

μπορεί να μπερδευτεί και να προσπαθήσει να

6) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

τα δοκιμάσει.

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

● Μην παίρνετε τα φάρμακα σας μπροστά στο

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

παιδί. Μπορεί να θελήσει να σας μιμηθεί.

7) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

● Μεζούρες, κουταλάκια ή σύριγγες που χρησιμο-

8) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

ποιούνται για την χορήγηση του φαρμάκου φυ-

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff Publishing Ltd.

λάσσονται με ασφάλεια μαζί με αυτό, χωριστά

80

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

ασφάλεια πεζού

● Λάβετε υπόψη, ότι είναι αδύνατο για έναν οδη-

Παιδί κοντά σε αυτοκίνητα είναι σχεδόν εξ ορισμού

γό να δει ένα μικρό παιδί, που στέκεται πίσω

μια επικίνδυνη συνθήκη. Οι γονείς από πολύ νωρίς

από το αυτοκίνητο του, ενώ κάνει όπισθεν. Τα

πρέπει να αρχίσουν να εξηγούν στο παιδί πώς θα είναι

παιδιά κάτω των 2 ετών είναι σε μεγαλύτερο

ασφαλές στο δρόμο, στο πεζοδρόμιο, αλλά και κοντά

κίνδυνο λόγω του χαμηλού τους ύψους.

σε σταθμευμένα αυτοκίνητα.

Στο δρόμο

Το συνεχές –χωρίς διαπραγματεύσεις– κράτημα

● Το παιδί μπορεί απροειδοποίητα να πεταχτεί

του χεριού, ακόμη και για μικρές αποστάσεις, είναι το

στο δρόμο. Αυλές ή κήποι με ανοικτή πρόσβαση

πρώτο και σημαντικότερο βήμα. Τα μικρά παιδιά δεν

στο δρόμο, πρέπει να κλειστούν με φράχτη.

αντιλαμβάνονται ότι τα αυτοκίνητα είναι επικίνδυνα

● Κρατάτε συνεχώς το χέρι του παιδιού σας, όταν

και ότι μπορούν να κινηθούν αθόρυβα και γρήγορα.

περνάτε το δρόμο ή όταν υπάρχουν κοντά κι-

Επίσης απορροφούνται εύκολα από την όποια τους

νούμενα αυτοκίνητα. Ακόμη και αν το παιδί

δραστηριότητα και δεν προσέχουν τα αυτοκίνητα.

διαμαρτύρεται ή θέλει να τρέξει, επιμένετε ότι

Τα παιδιά ηλικίας έως 5 χρόνων πρέπει να κρατιού-

μόνο εφόσον το κρατάτε από το χέρι μπορεί να

νται συνεχώς από το χέρι και να επιβλέπονται.

περάσει το δρόμο.

Παιδιά ηλικίας έως 9 ετών έχουν ανάγκη συνεχούς

● Δώστε ιδιαίτερη προσοχή όταν η κυκλοφορία

ενεργού επιτήρησης στο δρόμο. Ακόμη και αν γνωρί-

είναι έντονη ή ταχεία, δεν υπάρχει πεζοδρόμιο

ζουν τους κανόνες δεν είναι σίγουρο ότι μπορούν ή θα

ή είναι πολύ στενό, ή υπάρχουν αντικείμενα που

θυμηθούν να τους εφαρμόσουν. Δεν πρέπει να περνούν

εμποδίζουν την ορατότητα όπως παρκαρισμένα

μόνα τους δρόμο μεγάλης κυκλοφορίας γιατί δεν μπο-

αυτοκίνητα, δέντρα κλπ.

ρούν να αντιληφθούν και να συνυπολογίσουν καλά την

● Περνάτε πάντα από τις διαβάσεις πεζών και πε-

απόσταση και την ταχύτητα του αυτοκινήτου.

ριμένετε να ανάψει το φανάρι των πεζών όταν

Οι γονείς πρέπει να αποτελούν οι ίδιοι ένα καλό

υπάρχει.

παράδειγμα εφαρμογής των κανόνων. Κάθε φορά

● Σταματήστε να χρησιμοποιείτε ηλεκτρονικές

πρέπει να σταματούν, να κοιτούν και μετά να περνούν

συσκευές όταν περνάτε τον δρόμο. Έτσι και το

το δρόμο χρησιμοποιώντας στο βαθμό που είναι εφι-

παιδί θα μάθει να σταματά κάθε άλλη δραστη-

κτό τη διάβαση πεζών. Οι γονείς πρέπει συνεχώς να

ριότητα όταν περνάει τον δρόμο.

εξηγούν τι κάνουν και γιατί το κάνουν. Καθώς τα παι-

● Όταν εισέρχεστε σε χώρους με παρκαρισμένα

διά μεγαλώνουν θα συγκρατούν και θα εφαρμόζουν

αυτοκίνητα, ελέγχετε αν κάποιο αυτοκίνητο

όλο και περισσότερους κανόνες.

κινείται για να φύγει ή κάποιο άλλο εισέρχεται

Πρακτικές οδηγίες

για να παρκάρει.

● Ξεκινήστε να μιλάτε για την ασφάλεια από τα

Στο αυτοκίνητο και γύρω από αυτό

αυτοκίνητα από την εποχή ακόμη που το παι-

● Όταν βάζετε το παιδί σας μέσα στο αυτοκίνητο

δί αρχίζει να περπατάει, κατά τη διάρκεια της

χρησιμοποιήστε την πίσω πόρτα που είναι στην

βόλτας, του παιχνιδιού κλπ.

πλευρά του πεζοδρομίου. Εξηγήστε στο παιδί

Το παιδί μόνο του στο δρόμο

ότι χρησιμοποιείτε την πιο ασφαλή πόρτα, αυ-

τήν που είναι στο πεζοδρόμιο και μακριά από

● Το παιδί είναι έτοιμο να κυκλοφορεί μόνο

την κυκλοφορία των αυτοκινήτων.

του, όταν είναι πάνω από 9 ετών και επι-

πλέον:

● Αν πρόκειται να μετακινηθείτε με μωρό και με

μικρό παιδί μέσα στο αυτοκίνητο, θυμηθείτε ότι

• Ξέρει και κατανοεί τους κανόνες ασφαλείας.

είναι εύκολο και επικίνδυνο το μικρό παιδί να

• Επιδεικνύει την απαιτούμενη προσοχή και

ξεφύγει από τον έλεγχο σας. Έτσι όταν βγαίνε-

έχει την ικανότητα να εκτιμήσει την ταχύτη-

τε από το αυτοκίνητο φροντίστε πρώτα το μωρό

τα και την απόσταση των αυτοκινήτων στον

και μετά βγάλτε τη ζώνη από το νήπιο, ενώ

δρόμο.

αντίθετα όταν μπαίνετε στο αυτοκίνητο βάλτε

• Αντιλαμβάνεται ότι κάποιοι οδηγοί αυτοκι-

τη ζώνη πρώτα στο νήπιο και μετά ασχοληθείτε

νήτων μπορεί να μην εφαρμόζουν τυπικά

με το μωρό.

τους κανόνες οδικής ασφάλειας.

● Όταν ξεπαρκάρετε και πριν κάνετε όπισθεν

• Μπορεί να επιλέγει ασφαλή σημεία να περ-

με το αυτοκίνητο σας, ελέγχετε σχολαστικά τη

νάει τον δρόμο.

θέση του παιδιού σας ή την ύπαρξη κάποιου άλ-

● Ακόμη και όταν το παιδί μπορεί να κυκλοφορεί

λου παιδιού.

μόνο του οι γονείς πρέπει να συνεχίσουν να

81

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

είναι σε εγρήγορση:

Πρακτικές οδηγίες

• Να ελέγχουν τη συμπεριφορά του παιδιού

● Ο καλύτερος τρόπος για να αποφύγετε οποιοδή-

τους όταν περνάει το δρόμο: πριν περάσει

ποτε ατύχημα στην παιδική χαρά είναι να παί-

σταματάει, κοιτάζει, ακούει;

ζετε μαζί με το παιδί σας, ιδιαίτερα σε ηλικίες

• Να επαναλαμβάνουν στο παιδί τους ότι πριν

μικρότερες των 5 ετών. Σε κάθε άλλη περίπτω-

περάσει το δρόμο πρέπει να έχει βεβαιωθεί

ση πρέπει να το επιβλέπετε συνεχώς, ιδιαίτερα

ότι το αυτοκίνητο έχει σταματήσει και ότι ο

όταν δοκιμάζει καινούριες δραστηριότητες.

οδηγός του έχει αντιληφθεί την ύπαρξη του

● Μάθετε στο παιδί σας να προσέχει τα άλλα παι-

παιδιού. Πρέπει, επίσης, να ελέγχει μήπως

διά και να περιμένει τη σειρά του για να χρησι-

κάποιο αυτοκίνητο κάνει όπισθεν ή στρίβει.

μοποιήσει ένα παιχνίδι.

• Να επαναλαμβάνουν στο παιδί τους ότι δεν

● Δέστε με τη ζώνη (εφόσον υπάρχει) το παιδί

πρέπει να πετάγεται στο δρόμο, ιδιαίτερα

στην κούνια, ώστε να μην πέσει έξω από αυτήν.

αν προηγουμένως είχε σταθεί περιμένοντας

Σε κάθε περίπτωση χρησιμοποιήστε την κατάλ-

πίσω από παρκαρισμένα αυτοκίνητα.

ληλη, για την ηλικία του παιδιού σας, κούνια.

• Να συζητούν με απλό τρόπο τους κανόνες

● Το παιδί μπορεί να σκαρφαλώσει σε μονόζυγα ή

οδικής ασφάλειας και να μην τους παραβι-

σε άλλες κατασκευές, όταν είναι αρκετά δυνατό

άζουν οι ίδιοι.

να σηκώσει το βάρος του και αρκετά ψηλό ώστε

• Να κάνουν περιπάτους μαζί με το παιδί,

να φτάνει την κατασκευή μόνο του.

ώστε να αυξηθεί η εγρήγορση του για την

● Το παιδί πρέπει να γνωρίζει ότι κάποιες ενέρ-

κίνηση των αυτοκινήτων.

γειες έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να καταλή-

ξουν σε ατύχημα. Έτσι δεν του επιτρέπετε:

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

1) Child Accident Prevention Trust (UK). Staying safe when

• Να σκαρφαλώνει πάνω στις κατασκευές.

you’re out and about. Διαθέσιμο στο: www.capt.org.uk/

• Να πηδάει από την κορυφή της τσουλήθρας.

safety-advice/staying-safe-when-youre-out-and-about

• Να στέκεται όρθιο πάνω στην κούνια.

2) Raising Children Network (Australia). Pedestrian safety.

Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/articles/

• Να κατεβαίνει με το κεφάλι την τσουλήθρα

pedestrian_safety.html/context/584

ή τους σωλήνες.

3) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

• Να κάθεται πάνω ή να σκαρφαλώνει το φρά-

Center (USA). Pedestrian Safety Tips. Διαθέσιμο στο:

www.safekids.org/sites/default/files/documents/

κτη της παιδικής χαράς.

pedestrian_safety_tips.pdf

• Να «τρέχει» στην τσουλήθρα.

4) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

● Προσέξτε μήπως το παιδί σας παροτρύνει άλλα

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

παιδιά να δοκιμάσουν δραστηριότητες για τις

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

οποίες δεν είναι ακόμη ικανά ή αντίθετα μήπως

5) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

το ίδιο προκαλείται έντονα από άλλους να ρι-

6) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

σκάρει.

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff Publishing Ltd.

● Μην χρησιμοποιείτε κασκόλ ή φουλάρια στην

Παιδική χαρά

παιδική χαρά. Υπάρχει πιθανότητα να πιαστούν

και να προκληθεί πνιγμός. Βάλτε στο παιδί σας

Οι τραυματισμοί στις παιδικές χαρές συνήθως δεν

πουλόβερ με ψηλό λαιμό για να είναι ζεστό.

είναι σοβαροί και περιορίζονται σε γδαρσίματα και

● Προσέξτε να μην υπάρχουν κορδόνια στον υπό-

μελανιές. Τα πιο συχνά σοβαρότερα ατυχήματα στις

λοιπο ρουχισμό του παιδιού.

παιδικές χαρές είναι τα κατάγματα των οστών και οι

● Αφαιρέστε το κράνος του ποδηλάτου μέσα στην

εξαρθρώσεις που είναι αποτέλεσμα πτώσης από μονό-

παιδική χαρά. Υπάρχει κίνδυνος το κεφάλι του

ζυγα, τσουλήθρες ή κατασκευές για σκαρφάλωμα. Πιο

παιδιού να μαγκώσει σε κάποιο στενό άνοιγμα.

σπάνια μπορεί να υπάρξει σοβαρή κάκωση της σπον-

δυλικής στήλης ή εγκεφαλική κάκωση.

Επιλογή παιδικής χαράς

Τα παιδιά προσχολικής και σχολικής ηλικίας έχουν

● Αναζητήστε μια παιδική χαρά που το έδαφος εί-

μεγαλύτερη πιθανότητα να τραυματισθούν επειδή δεν

ναι ασφαλές. Οι ασφαλείς επιφάνειες για παιδι-

έχουν αναπτύξει ακόμη τη μυϊκή τους δύναμη, αλλά

κή χαρά καλύπτονται από άμμο ή από τεχνητό

και την κριτική τους ικανότητα. Τα πολύ μικρά νήπια

μαλακό τάπητα ή άλλο φυσικό υλικό. Αναφέρε-

πέφτουν εύκολα επειδή έχουν μεγαλύτερο βάρος από

ται ότι το πάχος του στρώματος άμμου θα πρέ-

τη μέση και πάνω.

πει να είναι περίπου 30 εκ. για παιδικές χαρές

82

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

παιδιών σχολικής ηλικίας και 15 εκ. για παιδικές

Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/handouts/

χαρές παιδιών προσχολικής ηλικίας.

playground-safety

3) Canadian Paediatric Society. Position Statement, 2012.

● Το γρασίδι, το τσιμέντο ή η άσφαλτος δεν είναι

Preventing playground injuries. Διαθέσιμο στο: www.

κατάλληλα υλικά για ασφαλές έδαφος στις παι-

cps.ca/en/documents/position/playground-injuries

δικές χαρές.

● Βεβαιωθείτε ότι οι κατασκευές που υπάρχουν

ασφάλεια στο νερό

στην παιδική χαρά είναι κατάλληλες για την

Ο πνιγμός θεωρείται μία από τις πρώτες αιτίες θανά-

ηλικία και τις αναπτυξιακές δυνατότητες του

του στις ηλικίες κάτω από πέντε ετών. Ένα μικρό παιδί

παιδιού σας.

μπορεί να πνιγεί σε νερό βάθους 5 εκ. Τα βρέφη και

● Βεβαιωθείτε ότι το παιδί σας μπορεί μόνο του

τα παιδιά μέχρι 2 ετών είναι βαρύτερα από τη μέση

να φτάσει και να σκαρφαλώσει τις κατασκευές.

και πάνω με αποτέλεσμα αν πέσουν στο νερό να μην

● Βεβαιωθείτε ότι οι κατασκευές έχουν γερά χε-

μπορούν εύκολα να ανασηκωθούν.

ρούλια και μπάρες που θα εμποδίσουν πιθανή

Πιθανοί τόποι πνιγμού μικρών παιδιών είναι οι μπα-

πτώση.

νιέρες, οι πισίνες, η θάλασσα, τα ποτάμια, οι λίμνες,

● Οι κατασκευές πρέπει να είναι γερά στερεωμέ-

αλλά και οι δεξαμενές, τα ενυδρεία, οι κουβάδες κλπ.

νες στο έδαφος.

Συχνά θεωρείται ότι ο πνιγμός είναι θορυβώδης,

● Βεβαιωθείτε ότι πάνω ή γύρω από τις κατα-

όμως αντίθετα συμβαίνει γρήγορα και ήσυχα, χωρίς

σκευές δεν υπάρχουν σκουπίδια, γυαλιά ή κό-

προειδοποιητικούς θορύβους.

πρανα ζώων.

Προστασία από τον πνιγμό παρέχει μόνο η πρόλη-

● Ο φράκτης γύρω από την παιδική χαρά εμπο-

ψη και η συνεχής επίβλεψη του παιδιού.

δίζει τα παιδιά να πεταχτούν στο δρόμο. Έτσι

Πρακτικές οδηγίες

μπορείτε ευκολότερα να επιβλέπετε περισσότε-

● Το παιδί μπορεί να μάθει να κολυμπά από μι-

ρα από ένα παιδιά.

κρή ηλικία, συνήθως από την ηλικία των 4 ή 5

● Είναι ασφαλέστερο παιδιά ηλικίας μικρότερης

χρονών. Μικρότερα παιδιά συνήθως δεν κολυ-

των 3 ετών να παίζουν με κατασκευές που έχουν

μπούν ικανοποιητικά, ακόμη και αν έχουν αρχί-

ύψος μικρότερο του 1 μέτρου.

σει μαθήματα κολύμβησης.

● Είναι ασφαλέστερο παιδιά ηλικίας μεταξύ 3-5

● Το παιδί πρέπει να είναι υπό συνεχή επίβλε-

ετών, να παίζουν με κατασκευές που έχουν

ψη όταν βρίσκεται κοντά στο νερό, ακόμη

ύψος μικρότερο του 1,5 μέτρου.

και αν ξέρει κολύμπι.

● Τα μεγαλύτερα παιδιά πρέπει να αποφεύγουν

● Συνεχής επίβλεψη σημαίνει ότι βλέπετε συνε-

να σκαρφαλώνουν σε ύψος μεγαλύτερο των 2

χώς το παιδί σας το οποίο βρίσκεται σε πολύ

μέτρων από το έδαφος.

μικρή απόσταση από σας (μπορείτε να το αγγί-

● Σε μερικές παιδικές χαρές υπάρχει και η επι-

ξετε μόλις απλώσετε το χέρι σας). Θα πρέπει να

λογή του τραμπολίνο. Βασικές αρχές για την

είστε σε θέση να αντιδράσετε γρήγορα είτε βρί-

ασφαλή χρήση του είναι:

σκεστε στη θάλασσα είτε σε πισίνα, λίμνη, πο-

• Δεν προτείνεται η χρήση του σε παιδιά ηλι-

τάμι ή δίπλα στη γεμάτη μπανιέρα του σπιτιού

κίας μικρότερης από 6 ετών.

σας. Κρατάτε συνεχώς το χέρι του παιδιού σας

• Το παιδί πρέπει να είναι σε συνεχή επίβλεψη.

όταν υπάρχουν κύματα ή όταν βρίσκεστε μέσα

• Χρησιμοποιείτε τραμπολίνο με εγκαταστη-

σε βάρκα σε ποτάμι ή θάλασσα. Το περιστασια-

μένο δίκτυ ασφαλείας στις άκρες.

κό κοίταγμα του παιδιού ενώ κοιμάστε, διαβά-

• Η κατασκευή πρέπει να διατηρείται συνε-

ζετε ή κάνετε δουλειές του σπιτιού δεν νοείται

χώς σε άριστη κατάσταση.

ως συνεχής επίβλεψη.

• Το έδαφος γύρω από το τραμπολίνο πρέπει

● Είναι σημαντικό το παιδί να επιβλέπεται από

να είναι μαλακό σε ακτίνα 2,5 μέτρων σε πε-

έναν ενήλικα και όχι από ένα μεγαλύτερο παιδί.

ρίπτωση που το παιδί βρεθεί στο έδαφος.

● Αν πρέπει να απομακρυνθείτε για οποιονδήπο-

τε λόγο, έστω και για λίγο, πάρτε μαζί σας το

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

παιδί.

1) Raising Children Network (Australia). Playgrounds and

playground safety. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.

● Είναι βασικό ο επιβλέπων ενήλικας να ξέρει κο-

net.au/articles/playground_fun_without_tears.html/

λύμπι.

context/580

● Προτείνεται να επιβλέπει ένας ενήλικας ανά

2) Canadian Paediatric Society. Playground safety.

δύο νήπια ή ένας ενήλικας ανά βρέφος.

83

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

● Τα βρέφη που δεν μπορούν να καθίσουν και

ρα από τον οποίο πήδηξε. Χρειάζεται επομένως

που είναι πολύ μικρά να φορέσουν σωσίβιο

να ελέγξετε το βάθος του νερού πριν επιτρέψετε

πρέπει συνεχώς να κρατούνται στην αγκαλιά

στο παιδί σας να κάνει βουτιά, ιδιαίτερα αν πη-

του ενήλικα.

γαίνετε στη συγκεκριμένη παραλία ή πισίνα για

● Αν υπάρχει δυνατότητα, πηγαίνετε για μπάνιο σε

πρώτη φορά.

παραλίες ή πισίνες που υπάρχει ναυαγοσώστης.

Πισίνα

● Σεβαστείτε την οριοθέτηση του επιτρεπόμενου

Βασικοί κανόνες ασφάλειας όταν στο περιβάλλον παι-

χώρου κολύμβησης όπως ορίζεται από τις σημα-

διού υπάρχει πισίνα είναι:

δούρες/σημαίες.

● Η περίφραξη της πισίνας από φράκτη, που θα

● Εξηγήστε στο μεγαλύτερο παιδί σχολικής ηλικί-

εμποδίζει το παιδί να τρέξει στην πισίνα, κατα-

ας τι πρέπει να κάνει αν βρεθεί σε κίνδυνο. Για

σκευασμένο με τρόπο που δεν θα μπορεί το παι-

παράδειγμα, πρέπει να παραμείνει ψύχραιμο,

δί να τον σκαρφαλώσει. Γύρω από το φράκτη

να προσπαθήσει να επιπλέει και να κάνει νεύμα

δεν πρέπει να υπάρχουν έπιπλα κήπου ή παιχνί-

σηκώνοντας το χέρι του για βοήθεια.

δια, στα οποία θα μπορούσε να σκαρφαλώσει

● Στρώματα θαλάσσης, σωσίβια, γιλέκα και

το παιδί και να περάσει το φράκτη.

«μπρατσάκια» που χρησιμοποιούν τα παιδιά

● Η κάλυψη της πισίνας με κάλυμμα, ώστε το

στη θάλασσα δεν τα προστατεύουν από πνιγ-

νερό να καλύπτεται εντελώς και να μην υπάρ-

μό. Προσέξτε μήπως το παιδί αναποδογυρίσει ή

χει κίνδυνος ένα παιδί να γλιστρήσει από κάτω.

γλιστρήσει μέσα στο νερό.

Το κάλυμμα της πισίνας λειτουργεί συμπληρω-

● Για μικρά παιδιά, χωρίς έλεγχο των σφιγκτή-

ματικά και δεν υποκαθιστά την περίφραξη. Δεν

ρων, που κάνουν μπάνιο σε πισίνα πρέπει να

πρέπει να αφήνεται ποσότητα νερού να λιμνά-

χρησιμοποιούνται ειδικές αδιάβροχες πάνες.

ζει πάνω από το κάλυμμα.

Βαραίνουν λιγότερο και μειώνουν τον κίνδυνο

● Αν επισκεφτείτε κάποιο σπίτι που έχει πισίνα

να επηρεασθεί η ισορροπία του παιδιού.

επιβλέπετε το παιδί σας συνεχώς.

● Μάθετε βασικές αρχές πρώτων βοηθειών, ώστε

● Αν ο γείτονας σας έχει πισίνα που δεν είναι

να ξέρετε τι να κάνετε σε μια επείγουσα κατά-

ασφαλής για μικρά παιδιά, σιγουρευτείτε ότι

σταση. Μπορεί να σώσετε τη ζωή του παιδιού

δεν υπάρχει περίπτωση να βρεθεί το παιδί

σας ή κάποιου άλλου παιδιού.

απροσδόκητα να παίζει εκεί μόνο του.

● Αδειάστε αμέσως μετά τη χρήση τους κουβάδες,

● Σε δημόσιες πισίνες δεν πρέπει ποτέ να χαλα-

νεροχύτες, μικρές ή μεγαλύτερες πλαστικές πι-

ρώνει η επιτήρηση του παιδιού, ακόμη και στην

σίνες ή μπανάκια.

περίπτωση που υπάρχει ναυαγοσώστης.

● Είναι σημαντικό τα παιδιά να κατανοήσουν από

● Εξηγήστε στο παιδί ότι όταν πολλοί άνθρωποι

νωρίς τους κανόνες ασφαλείας μέσα και γύρω

χρησιμοποιούν την ίδια πισίνα, πρέπει να προ-

από το νερό. Το παιδί πρέπει από μικρή ηλικία

σέχει τους άλλους και ότι είναι βασικό να υπα-

να ξέρει ότι δεν πρέπει μόνο του να πλησιάσει

κούει στις οδηγίες του ναυαγοσώστη.

σε δεξαμενές, πηγάδια κλπ.

● Είναι σημαντικό το παιδί να μάθει ότι κοντά

● Τα μικρά παιδιά δεν καταλαβαίνουν, ούτε

στην πισίνα δεν τρέχει και δεν σπρώχνει άλλα

εφαρμόζουν, ούτε θυμούνται κανόνες, ιδιαίτε-

παιδιά.

ρα αν αυτοί εμποδίζουν το παιχνίδι τους. Ένας

προστατευμένος, φραγμένος χώρος για παιχνί-

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

δι είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να

1) Raising Children Network (Australia).Water Safety for

μην εκτεθούν τα παιδιά στους κινδύνους του

children. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

νερού.

articles/safe_fun_with_water.html/context/580

2) American Academy of Pediatrics. Swimming Pool

● Βεβαιωθείτε ότι δεν υπάρχουν παράθυρα, δέ-

Safety. Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.org/

ντρα, σκάλες ή κάτι άλλο στο οποίο το παιδί θα

English/safety-prevention/at-play/pages/Swimming-

μπορούσε να σκαρφαλώσει και να φτάσει σε

Pool-Safety.aspx

ποσότητα νερού.

3) Canadian Paediatric Society. Water safety for young

children. Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/

● Οι βουτιές μπορεί να γίνουν αιτία σοβαρού

handouts/water_safety

τραυματισμού στη σπονδυλική στήλη ή εγκε-

4) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

φαλικής βλάβης, αν το παιδί κάνει βουτιά σε

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

ρηχά νερά ή κτυπήσει το κεφάλι του στο βατή-

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

84

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

5) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

● Όταν το παιδί κάνει ποδήλατο πρέπει να είναι

6) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

ντυμένο κατάλληλα. Τα ρούχα του δεν πρέπει

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff Publishing Ltd.

να είναι πολύ φαρδιά ή πολύ μακριά, ώστε να

Ποδήλατο

μην είναι εύκολο να «πιαστούν» στην αλυσίδα

ή στη ρόδα του ποδήλατου.

Η εξερεύνηση με το ποδήλατο είναι διαχρονική δια-

● Τα κράνη είναι απαραίτητα για όσους εί-

σκέδαση για τα παιδιά. Όμως είναι απαραίτητο

ναι πάνω σε ποδήλατο. Τα κράνη προστα-

α/ να γίνεται σε ασφαλές περιβάλλον και

τεύουν αποτελεσματικά από σοβαρές κρανιοε-

β/ να τηρούνται σχολαστικά οι κανόνες ασφαλείας.

γκεφαλικές κακώσεις.

Πρακτικές οδηγίες

● Η χρήση κράνους από τους γονείς δίνει το πα-

ράδειγμα στα παιδιά, που μαθαίνουν να το χρη-

Παιδιά στο ποδήλατο του γονιού

σιμοποιούν ακόμη και όταν οι φίλοι τους σχολι-

Τα βρέφη και τα πολύ μικρά νήπια δεν μπορούν να

άζουν αρνητικά τη χρήση τους.

κάνουν μόνα τους ποδήλατο. Αν όμως οι γονείς έχουν

● Κράνη από δεύτερο χέρι δεν πρέπει να χρησι-

την συνήθεια να τα βάζουν στο δικό τους ποδήλατο,

μοποιούνται. Η ασφάλεια τους δεν είναι εγγυ-

πρέπει να θυμούνται ότι:

ημένη αν έχουν «χτυπηθεί», γεγονός που δεν

● Η χρήση ειδικού βρεφικού καθίσματος για το

μπορεί να είναι πάντα γνωστό.

ποδήλατο είναι απαραίτητη.

● Το παιδί πρέπει να είναι παρόν κατά την αγορά

● Η χρήση ειδικού κράνους για ποδήλατο είναι

του κράνους και να διαλέξει το κράνος που του

απαραίτητη για όσους είναι πάνω στο ποδήλα-

αρέσει, αφού έτσι υπάρχει μεγαλύτερη πιθανό-

το, συμπεριλαμβανομένου του γονιού και του

τητα να το χρησιμοποιεί.

παιδιού που επιβαίνει στο ειδικό κάθισμα. Τα

● Η παρουσία του παιδιού στην αγορά του κρά-

κράνη προστατεύουν αποτελεσματικά από σο-

νους εξασφαλίζει, επίσης, την αγορά κατάλ-

βαρές κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις.

ληλου κράνους. Σωστό κράνος σημαίνει καλή

● Η εμπειρία του γονιού ως ποδηλάτη, η αυξημέ-

εφαρμογή σε τρία σημεία – μάτια, αυτιά, στό-

νη προσοχή στη διαδρομή, η χρήση φωτεινών

μα:

ρούχων ή ρούχων που φωσφορίζουν είναι ση-

• Το γείσο του κράνους θα πρέπει να είναι δύο

μαντικά για την ασφάλεια γονιού και παιδιού.

δάκτυλα πάνω από τα μάτια του παιδιού και

● Το επιπλέον βάρος του παιδιού στο ποδήλατο

όταν το παιδί κοιτάξει προς τα επάνω να

μπορεί να αλλάξει το κέντρο βάρους και την

μπορεί να δει το γείσο.

ισορροπία. Μερικές δοκιμαστικές διαδρομές σε

• Οι ιμάντες θα πρέπει να δένουν σωστά σχη-

κάποιο πάρκο ή σε ήσυχο δρόμο ίσως είναι απα-

ματίζοντας “V” με το ένα σκέλος του “V” να

ραίτητες πριν κανείς βγει σε δρόμο αυξημένης

περνάει κάτω από το πτερύγιο του αυτιού.

κυκλοφορίας.

• Θα πρέπει το παιδί να μπορεί να ανοίγει με

● Το μπροστινό φως στο ποδήλατο και οι πίσω

άνεση διάπλατα το στόμα.

ανακλαστήρες, που χρησιμεύουν κυρίως για να

● Στην ηλικία 1–6 ετών είναι απαραίτητο τα παι-

διακρίνεται το ποδήλατο από τρίτους, πρέπει

διά να κάνουν ποδήλατο σε απόλυτα ελεγχόμε-

να είναι σε καλή κατάσταση.

νο περιβάλλον (πάρκα, κήπους, πολύ ήσυχους

Το παιδί ποδηλάτης

δρόμους κλπ.).

Από την ηλικία των 3 ετών το νήπιο μπορεί να είναι

● Μέχρι την ηλικία των 11 χρόνων, τα παιδιά

αναπτυξιακά ικανό να χειριστεί τα πετάλια του ποδη-

δεν έχουν τις αναπτυξιακές ικανότητες να κά-

λάτου. Στην ηλικία των 5 ετών, τα περισσότερα παιδιά

νουν ποδήλατο με ασφάλεια σε δρόμους όπου

μπορούν να κάνουν ποδήλατο με δύο ρόδες μαζί με

κυκλοφορούν αυτοκίνητα (εύρος περιφερικής

βοηθητικές. Οι γονείς πρέπει να θυμούνται ότι:

όρασης, αντίληψη απόστασης και ταχύτητας

οχήματος κλπ.).

● Το ποδήλατο πρέπει να έχει το σωστό μέγεθος

για το παιδί, δηλαδή όταν το παιδί είναι πάνω

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

στη σέλλα και έχει τεντωμένα πόδια να φτάνει

1) Child Accident Prevention Trust (UK) Keeping your

εύκολα το έδαφος και με τα δυο πόδια.

child safe on a bike. Διαθέσιμο στο: www.capt.org.uk/

safety-advice/keeping-your-child-safe-bike

● Το ποδήλατο πρέπει να ελέγχεται συχνά για

2) Raising Children Network (Australia). Bicycles,

φθορές στα λάστιχα, στα φρένα και τα άλλα

scooters and skateboards: safety. Διαθέσιμο στο: www.

εξαρτήματα.

raisingchildren.net.au/articles/bicycles,_scooters,_

85

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

skateboards_and_other_wheeled.html/context/585

το όπλο δεν πρέπει να τοποθετούνται μαζί

3) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

με άλλα κλειδιά του σπιτιού.

Center (USA). Bike: Top Safety Tips. Διαθέσιμο στο:

www.safekids.org/safetytips/field_age/little-kids-

● Είναι σημαντικό όλα τα παιδιά να γνωρίζουν ότι

1%E2%80%934-years/field_risks/bike

αν έρθουν σε τυχαία επαφή με όπλο:

4) Safe Kids Worldwide. Children’s National Medical

• Δεν πρέπει να αγγίξουν το όπλο.

Center (USA). Bike Helmet Fit Test. Διαθέσιμο στο:

www.safekids.org/video/bike-helmet-fit-test

• Πρέπει να σταματήσουν αμέσως κάθε δρα-

5) Medline Plus. U.S National Library of Medicine.

στηριότητα κοντά στο όπλο.

National Institutes of Health. Developmental

• Πρέπει να εγκαταλείψουν αμέσως το χώρο

Milestones record-3 years. Διαθέσιμο στο: www.nlm.

όπου βρίσκεται το όπλο.

nih.gov/medlineplus/ency/article/002014.htm

6) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

• Πρέπει αμέσως να αναφέρουν σε έναν ενή-

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

λικα την ύπαρξη του όπλου.

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

7) NHS, Department of Health, Birth to Five, 2009.

1) Canadian Paediatric Society. Gun safety: Information

8) Hall D., Williams J., Elliman D. The Child Surveillance

for families. Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.ca/

Handbook. Third Ed.2009. Radcliff Publishing Ltd.

handouts/gun-safety-information-for-families

9) Προδιαγραφές για κάθισμα και κράνος ποδηλά-

2) Canadian Paediatric Society. Position Statement, 2014.

του:European Standards: Child use and care articles

Youth and firearms in Canada. Διαθέσιμο στο: www.cps.

- Child seats for cycles - Safety requirements and test

ca/en/documents/position/youth-and-firearms

methods. EN 14344:2004.

3) American Academy of Pediatrics. Where We Stand:

Gun Safety. Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.org/

Ενδεχόμενη ύπαρξη όπλων στο σπίτι

English/safety-prevention/all-around/Pages/Where-

We-Stand-Gun-Safety.aspx

Τα όπλα μέσα στο σπίτι δεν είναι συχνό φαινόμενο

4) American Academy of Pediatrics. Gun Safety: Keeping

στην Ελλάδα. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις που για

Children Safe. Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.

διάφορες αιτίες (επαγγελματικοί λόγοι, κυνήγι) υπάρ-

org/English/safety-prevention/all-around/Pages/Gun-

χουν όπλα σε ορισμένα σπίτια.

Safety-Keeping-Children-Safe.aspx

5) American Academy of Pediatrics. AAP Renews

Όπλα για χρήση σε σπορ ή σε παιχνίδια σκο-

Commitment to Preventing Gun Injuries in Children.

ποβολής δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να

Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/

υπάρχουν σε σπίτι με παιδιά ή εφήβους.

news/Pages/AAP-Renews-Commitment-to-Preventing-

Gun-Injuries-in-Children.aspx

Τα παιδιά λόγω της φυσικής τους τάσης για εξε-

6) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

ρεύνηση, αγγίζουν οτιδήποτε, συμπεριλαμβανομένων

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

και των όπλων, χωρίς όμως να μπορούν να εκτιμήσουν

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

τις συνέπειες αν αυτό απρόβλεπτα εκπυρσοκροτήσει.

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

7) The Nemours Foundation. Gun Safety. Διαθέσιμο στο:

Έχει υπολογισθεί ότι ένα παιδί 3 χρονών έχει τη μυ-

www.kidshealth.org/parent/firstaid_safe/home/gun_

ϊκή δύναμη να τραβήξει τη σκανδάλη του όπλου.

safety.html#cat150

Στις ΗΠΑ, όπου τα όπλα στο σπίτι είναι συνηθι-

σμένη πρακτική, η Αμερικάνικη Παιδιατρική Εταιρεία

Πρόληψη σεξουαλικής παραβίασης/

συστήνει με τρόπο σαφή να μην υπάρχουν όπλα σε

κακοποίησης

σπίτια όπου κατοικούν παιδιά ή έφηβοι. Μελέτες δεί-

Είναι σημαντικό να πείτε στο παιδί σας –και αυτό να

χνουν ότι η πιθανότητα αυτοκτονίας εφήβων, σε σπίτι

είναι μια συνεχιζόμενη συζήτηση ανάλογα με την ηλι-

όπου υπάρχει όπλο, είναι πέντε φορές μεγαλύτερη. Οι

κία και την αντιληπτική ικανότητα του παιδιού– ότι το

μισοί θάνατοι εφήβων από όπλο είναι αυτοκτονίες. Η

σώμα του και ιδιαίτερα κάποια μέρη του δεν επιτρέ-

διαπίστωση δεν αφορά εφήβους με ψυχιατρικά προ-

πεται να τα αγγίζει κανείς. Πρέπει να κατανοήσει

βλήματα.

την έννοια του καλού και του κακού αγγίγμα-

τος. Μια τρυφερή αγκαλιά από έναν ενήλικα, διαφέ-

Πρακτικές οδηγίες

ρει από την προσπάθειά του να αγγίξει τους γλουτούς

● Αν είναι απαραίτητο να υπάρχει όπλο σε σπίτι

ή το εσωτερικό μέρος των μηρών του. Το παιδί πρέ-

όπου κυκλοφορούν παιδιά ή έφηβοι:

πει να καταλάβει ότι έχει δικαίωμα να πει ΟΧΙ σε

• Το όπλο πρέπει να είναι κλειδωμένο και

οποιονδήποτε προσπαθήσει να αγγίξει μέρη του σώ-

άδειο από σφαίρες.

ματος του που «κανονικά καλύπτονται από το μαγιό».

• Οι σφαίρες πρέπει να φυλάσσονται σε ξεχω-

Στο πλαίσιο αυτό το παιδί πρέπει να μάθει να σέ-

ριστό μέρος.

βεται τα αντίστοιχα δικαιώματα των άλλων ατόμων/

• Τα κλειδιά του ντουλαπιού όπου φυλάσσεται

παιδιών.

86

Πρόληψη Σωματικών Κακώσεων και Ασφαλής Συμπεριφορά

Η συζήτηση για τα θέματα αυτά δεν πρέπει να ανα-

● Πρέπει να πείτε στο παιδί ότι ένας πιθανός

στατώσει το παιδί. Το πλαίσιο και η στάση των γονέων

απαγωγέας ή ένας πιθανός δράστης σεξουαλι-

πρέπει να κατατείνουν σε αυτό.

κής παραβίασης μπορεί να του προσφέρει αλ-

Είναι σημαντικό να κάνετε το παιδί σας να καταλά-

κοόλ ή ναρκωτικά φάρμακα για να μειώσει τις

βει και να νοιώσει ότι μπορεί να σας εμπιστεύεται, ότι

επιφυλάξεις του.

μπορεί να συζητήσει μαζί σας τυχόν περιστατικό «κα-

● Πείτε στο παιδί σας ότι απειλές από οποιονδή-

κού αγγίγματος» –ακόμη κι αν προέρχεται από άτομο

ποτε είναι ψεύτικες («αν πεις στη μητέρα πού

εμπιστοσύνης του κοντινού περιβάλλοντος– και ότι θα

πήγαμε, θα την σκοτώσω»), είναι παράνομες –

είστε πάντα με το μέρος του.

επομένως η αστυνομία και οι επίσημες αρχές το

Είναι σημαντικό να περνάτε αρκετό χρόνο με το

προστατεύουν– και ότι πρέπει να σας πει αμέ-

παιδί σας, ώστε να μη νοιώθει ότι χρειάζεται να ανα-

σως αν κάποιος το απείλησε.

ζητήσει την προσοχή άλλων ενηλίκων. Τα παιδιά που

● Έχετε καλή εικόνα των συνηθειών του παιδιού

προέρχονται από οικογένειες με φτωχές σχέσεις και

σας στους χώρους εκπαίδευσης, ψυχαγωγίας

ασταθές περιβάλλον μπορεί να είναι οι πιο εύκολοι

και άλλων δραστηριοτήτων του. Αν μπορείτε,

στόχοι για σεξουαλική παραβίαση, επειδή αυτά τα

παίρνετε μέρος σε κάποιες από αυτές τις δρα-

παιδιά έχουν ανάγκη και επιζητούν προσοχή και τρυ-

στηριότητες, ώστε να γνωρίζετε καλύτερα τα

φερότητα.

άτομα με τα οποία συναναστρέφεται και να

έχετε κοινές παραστάσεις με το παιδί, που διευ-

Πρακτικές οδηγίες

κολύνει συζήτηση και ανταλλαγή σχολίων.

● Από μικρή ηλικία το παιδί πρέπει να μάθει τα

● Ακούστε προσεκτικά όταν το παιδί προσπαθή-

ονόματα των γεννητικών του οργάνων,

σει να σας πει κάτι σχετικό με σεξουαλικά θέ-

ακριβώς όπως μαθαίνει και τα ονόματα των

ματα, ιδιαίτερα αν μοιάζει να δυσκολεύεται να

άλλων μελών του σώματος του. Στόχος είναι

μιλήσει για αυτά. Όσο είναι δυνατό προσπαθή-

να αντιληφθεί ότι η περιοχή των γεννητι-

στε να δημιουργήσετε στο σπίτι σας ένα περι-

κών οργάνων είναι ιδιωτική, αλλά όχι τόσο

βάλλον στο οποίο το παιδί θα νοιώθει άνετα να

ώστε να μην μπορεί να μιλά για αυτά.

συζητά θέματα σεξουαλικής φύσης.

● Όσο μεγαλώνει το παιδί πρέπει να κατανοεί

ότι δεν πρέπει να εμπιστεύεται ανεπιφύλακτα

Πηγή και πρόσθετες πληροφορίες

άγνωστα άτομα.

1) Το παραπάνω κείμενο αποτελεί προσαρμογή των

οδηγιών της Αμερικανικής Παιδιατρικής Εταιρείας:

● Το παιδί πρέπει να εμπεδώσει ότι ποτέ δεν πρέ-

Sexual Abuse: Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.

πει να μπαίνει σε ξένα σπίτια αν δεν συνοδεύε-

org/English/safety-prevention/at-home/Pages/Sexual-

ται από κάποιον ενήλικα της οικογένειας.

Abuse.aspx

● Σε μεγαλύτερη ηλικία, συζητήστε με το παιδί

σας διαφορετικές πιθανές καταστάσεις που κά-

ποιος θα προσπαθήσει να το προσεγγίσει. Για

παράδειγμα, ένας πιθανός δράστης μπορεί να

προσπαθήσει να προσφέρει γλυκά ή παιχνίδια

σε ένα παιδί (αν το παιδί έφερε στο σπίτι δώρα

ή παιχνίδια που δεν ξέρετε πώς τα απέκτησε,

ρωτήστε το για την προέλευση τους), ή μπορεί

να προσφέρει χρήματα στο παιδί για του κάνει

μια δουλειά ή ένα θέλημα. Μερικές φορές μπο-

ρεί να έχει την προθυμία να συνοδεύει το παιδί

σε βόλτες ή σε εκδηλώσεις. Μπορεί να πει στο

παιδί ότι μαζί μοιράζονται ένα μυστικό. Μπορεί

να ισχυριστεί ότι προέκυψε κάποια επείγουσα

κατάσταση. Ή μπορεί να ζητήσει βοήθεια από

το παιδί (π.χ. οδηγίες για ένα δρόμο, βοήθεια

για να βρει το σκύλο που έχασε). Σιγουρευτεί-

τε ότι το παιδί σας κατανόησε ότι αν βρεθεί σε

μια τέτοια κατάσταση μπορεί να κινδυνεύει και

πρέπει να φύγει τρέχοντας μακριά.

87

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

4. ΘΕμαΤα αΓωΓΗΣ ΥΓΕίαΣ ΣΤΗν ΕΦΗΒίκΗ ΗΛίκία

Στην εφηβεία η διαδικασία της επίσκεψης στον/στην

Τα θέματα προτεραιότητας που πρέπει να συζητη-

γιατρό πρέπει να διαφοροποιηθεί, γιατί οι έφηβοι

θούν σε κάθε μία από τις επισκέψεις παρακολούθησης

επιθυμούν και πρέπει να έχουν χρόνο να συζητήσουν

σε γιατρό κατά την διάρκεια της εφηβείας είναι πολλά.

μόνοι με τον/την γιατρό θέματα επιλογής τους. Έτσι

Σε αυτά περιλαμβάνονται και τα θέματα ασφάλειας.

προάγεται η ικανότητα της αυτοδιαχείρισης και δί-

Τα θέματα προτεραιότητας που αφορούν την

νεται η δυνατότητα στους εφήβους να αναπτύξουν

ασφάλεια διατρέχουν όλη την εφηβεία. Ο τρόπος προ-

σταδιακά σχέση εμπιστοσύνης με τον/την γιατρό τους

σέγγισής τους (προσωπικές ερωτήσεις, πλήθος πληρο-

ώστε να μπορούν να συζητούν μαζί του ευαίσθητα θέ-

φοριών) οφείλει να εξατομικεύεται και να λαμβάνεται

ματα που τους απασχολούν.

υπόψη η ηλικία του εφήβου, η προσωπικότητά του/

Οι επαγγελματίες υγείας οφείλουν να εξηγήσουν

της και το οικογενειακό πλαίσιο.

στους γονείς τις καινούριες ανάγκες του παιδιού τους,

όπως προκύπτουν από την ηλικία του, τις οποίες συ-

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

1) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

νήθως οι γονείς αντιλαμβάνονται και δεν διαφωνούν

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

με αυτήν την προσέγγιση, παρά το γεγονός ότι συχνά

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

νοιώθουν να παρακάμπτονται.

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

Πίνακας 4.1

Προληπτικές επισκέψεις πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας στην εφηβική ηλικία.

Ηλικία

Θέματα αγωγής υγείας

- φυσική ανάπτυξη, ήβη

- ακμή

- αλκοόλ/καπνός/ναρκωτικά

- σεξουαλική υγεία

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

11–14 ετών

- μηχανάκι, ποδήλατο

- χρήση ηλεκτρονικών υπολογιστών (internet, e-mail κλπ.)

- κινητό τηλέφωνο

- πρόληψη βίας και εκφοβισμού (bullying)

- κατανάλωση καφεϊνούχων και ενεργειακών ποτών

- άγχος, γονεϊκά όρια, πίεση από συνομήλικους

- αλκοόλ/καπνός/ναρκωτικά

- σεξουαλική υγεία

- ασφάλεια στο αυτοκίνητο

15–18 ετών

- οδήγηση δίκυκλου ή αυτοκινήτου

- χρήση ηλεκτρονικών υπολογιστών (internet, e-mail κλπ.)

- πρόληψη βίας και εκφοβισμού (bullying)

- άγχος, γονεϊκά όρια, πίεση από συνομήλικους

88

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

κά και χωρίς λόγο ή μπορεί να συμβούν όταν ο

4.1. ανάπτυξη του σώματος

έφηβος αισθάνεται ενθουσιασμό, νευρικότητα

ή ντροπή. Δεν γίνονται αντιληπτές από το περι-

Ήβη

βάλλον και υποχωρούν σε λίγα λεπτά.

Ήβη χαρακτηρίζεται η περίοδος εκείνη στη ζωή του

● Συνήθως η πρώτη εκσπερμάτωση στα αγόρια

ανθρώπου, κατά την οποία το άτομο γίνεται σεξουα-

συμβαίνει όταν κοιμούνται.

λικά ώριμο και τα αναπαραγωγικά του όργανα αρχί-

● Αυξάνεται ο όγκος του μυϊκού συστήματος με

ζουν να λειτουργούν. Αυτό οφείλεται στην επίδραση

αποτέλεσμα το σχήμα του σώματος να αλλάζει.

των ορμονών του φύλου, των οιστρογόνων και της τε-

● Αυξάνει το ύψος του σώματος, οι ώμοι φαίνο-

στοστερόνης, στο σώμα. Στη διάρκεια της ήβης, συμ-

νται φαρδύτεροι. Το ύψος των αγοριών μπο-

βαίνουν πολλές αλλαγές τόσο σωματικές όσο και συ-

ρεί να αυξηθεί από 5 έως 20 εκ. σε ένα χρόνο.

ναισθηματικές και ψυχικές οι οποίες οδηγούν το παιδί

Η απότομη αυτή αύξηση του ύψους συνήθως

σταδιακά στην εφηβεία και στην ενηλικίωση.

συμβαίνει στα αγόρια σε λίγο μεγαλύτερη ηλι-

Η ήβη δεν ξεκινά την ίδια χρονική στιγμή για όλα

κία από ότι στα κορίτσια. Τα αγόρια συνήθως

τα παιδιά και είναι μια διαδικασία που εξελίσσεται. Οι

σταματούν να ψηλώνουν στην ηλικία των 18-20

αλλαγές συμβαίνουν σταδιακά στη διάρκεια αρκετών

χρονών.

χρόνων και ο ρυθμός δεν είναι ο ίδιος για κάθε παιδί.

● Μερικά μέρη του σώματος, όπως το κεφάλι, το

πρόσωπο και τα χέρια, μπορεί να αυξάνονται

Αγόρια και ήβη

ταχύτερα από τα άκρα και τον κορμό και οι ανα-

Η έναρξη της ήβης στα αγόρια ελέγχεται από ορμό-

λογίες στο σώμα να αλλάξουν για ένα διάστημα.

νες, που παράγονται στον εγκέφαλο και στους όρχεις.

● Αρχίζουν να εμφανίζονται τρίχες στην περιοχή

Οι ορμόνες που παράγονται στον εγκέφαλο μέσω της

των γεννητικών οργάνων, αλλά και στο πρόσω-

κυκλοφορίας του αίματος φθάνουν στους όρχεις τους

πο, στις μασχάλες, στο στήθος, στα χέρια και

οποίους ενεργοποιούν να παράγουν σπερματοζωάρια

στα πόδια. Σε μερικούς νεαρούς άνδρες, η τρί-

και μια ορμόνη που λέγεται τεστοστερόνη. Η τεστο-

χωση αυξάνεται μέχρι την αρχή της τρίτης δε-

στερόνη είναι η υπεύθυνη ορμόνη για τις αλλαγές που

καετίας της ζωής τους.

παρατηρούνται στο σώμα των αγοριών κατά τη διάρ-

● Οι ιδρωτοποιοί αδένες παράγουν πιο πολύ

κεια της ήβης.

ιδρώτα και συχνά το σώμα έχει μια ιδιαίτερη

Οι ορμόνες δεν είναι υπεύθυνες μόνο για τις αλλα-

οσμή. Απαιτείται καθημερινό ντους.

γές που παρατηρούνται στο σώμα, επηρεάζουν και τη

● Το δέρμα εμφανίζει ακμή, που χρειάζεται ιδιαί-

συναισθηματική και ψυχική κατάσταση των εφήβων.

τερη φροντίδα.

Η ήβη στα αγόρια ξεκινά συνήθως μεταξύ 9 και

● Η φωνή αλλάζει σταδιακά. Στην αρχή μερικές

14 ετών, με μέση ηλικία περίπου τα 12 χρόνια. Τα πε-

φορές ‘‘σπάει’’, δηλαδή από ψιλή γίνεται βαριά

ρισσότερα αγόρια ολοκληρώνουν την ήβη περίπου 6

και αντιστρόφως, ακόμη και μέσα σε μία μόνο

χρόνια από την έναρξή της και γενικά εξελίσσεται πιο

πρόταση. Αυτό οφείλεται στο ότι ο λάρυγγας

αργά από ότι στα κορίτσια.

και οι φωνητικές χορδές μεγαλώνουν. Το φαι-

αλλαγές στο σώμα των αγοριών

νόμενο αυτό ξενίζει αλλά σταματά σύντομα.

● Οι όρχεις και το πέος αρχίζουν να μεγαλώνουν.

● Μπορεί το στήθος να αυξηθεί ελαφρά και οι θη-

Είναι φυσιολογικό ο ένας όρχις να μεγαλώνει

λές να είναι ευαίσθητες. Είναι μια φυσιολογική

γρηγορότερα από τον άλλο.

αντίδραση στις ορμονικές αλλαγές και θα υπο-

● Οι όρχεις παράγουν σπερματοζωάρια, τα οποία

χωρήσει σταδιακά.

αποτελούν το γεννητικό κύτταρο. Αν ένα σπερ-

● Ο ρυθμός της μεγάλης αύξησης του σώματος

ματοζωάριο ενωθεί με ένα ωάριο μετά από

που παρατηρείται στην αρχή της ήβης μειώνε-

σεξουαλική επαφή, τότε μπορεί να προκύψει

ται προς το τέλος, οπότε το σώμα πλησιάζει τις

εγκυμοσύνη.

ενήλικες διαστάσεις του.

● Το σπέρμα είναι μίγμα από σπερματοζωάρια

Κορίτσια και ήβη

και υγρά που παράγονται από τους γεννητικούς

αδένες. Κατά την εκσπερμάτωση, το σπέρμα

Η έναρξη της ήβης στα κορίτσια ελέγχεται από ορμό-

εξέρχεται από το πέος.

νες, που παράγονται στον εγκέφαλο και στις ωοθήκες.

Οι ωοθήκες είναι αδένες που βρίσκονται δεξιά και

● Στην ήβη το αγόρι θα έχει στύσεις και εκσπερ-

αριστερά από τη μήτρα και παράγουν ορμόνες –τα

ματώσεις. Συχνά οι στύσεις προκύπτουν ξαφνι-

οιστρογόνα και την προγεστερόνη– που είναι υπεύθυ-

89

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

νες για τις αλλαγές του σώματος των κοριτσιών στην

Τα ωάρια βρίσκονται μέσα στις ωοθήκες από τη

ήβη.

γέννηση του κοριτσιού και στην ήβη περίπου

Οι ωοθήκες αρχίζουν στην ήβη να απελευθερώ-

κάθε μήνα ένα ωάριο ωριμάζει.

νουν ένα ή περισσότερα ωάρια κάθε μήνα. Τα ωάρια

● Πριν συμβεί η ωορρηξία, οι ορμόνες που λέγο-

μετακινούνται μέσω πόρων, που λέγονται σάλπιγγες,

νται οιστρογόνα έχουν προετοιμάσει τη μήτρα

προς τη μήτρα.

για την πιθανότητα μιας εγκυμοσύνης. Αυτό ση-

Οι ορμόνες δεν είναι υπεύθυνες μόνο για τις αλλα-

μαίνει ότι τα οιστρογόνα έχουν προκαλέσει την

γές που παρατηρούνται στο σώμα, επηρεάζουν και τη

πάχυνση του τοιχώματος της μήτρας με επιπλέ-

συναισθηματική και ψυχική κατάσταση των εφήβων.

ον ιστό και αγγεία.

Η ήβη στα κορίτσια ξεκινά συνήθως μεταξύ 8 και

● Αν η κοπέλα έχει σεξουαλική επαφή αυτή τη

14 ετών, με μέση ηλικία περίπου τα 11 χρόνια. Η ήβη

χρονική περίοδο, υπάρχει πιθανότητα ένα

στα κορίτσια εξελίσσεται γρηγορότερα από ότι στα

σπερματοζωάριο να γονιμοποιήσει το ωάριο.

αγόρια και ολοκληρώνεται περίπου 4 χρόνια από την

Το γονιμοποιημένο ωάριο προσκολλάται στο

έναρξη της.

τοίχωμα της μήτρας και σταδιακά εξελίσσεται

σε έμβρυο.

αλλαγές στο σώμα των κοριτσιών

● Αν το ωάριο δεν γονιμοποιηθεί τότε η μήτρα δεν

● Το μέγεθος του στήθους αυξάνεται. Η αύξηση

χρειάζεται το επιπλέον τοίχωμα και το απορρί-

των μαστών ξεκινά από την αύξηση των θηλών

πτει.

και σταδιακά, σε διάστημα λίγων ετών, το στή-

● Τα αγγεία και το αίμα που περιέχουν, το επι-

θος αποκτά το τελικό του μέγεθος.

πλέον παχυμένο τοίχωμα της μήτρας και το μη

● Το σώμα αποκτά ‘‘καμπύλες’’, οι μηροί και οι

γονιμοποιημένο ωάριο αποβάλλονται από τη

γλουτοί ‘‘φαρδαίνουν’’.

μήτρα προς τον κόλπο και αυτό είναι η έμμηνος

● Την περίοδο αυτή παρατηρείται πρόσληψη βά-

ρύση ή περίοδος.

ρους που είναι αναμενόμενη και απαραίτητη.

Πώς εμφανίζεται η περίοδος

● Αυξάνει το ύψος του σώματος. Αυτή η αύξηση

● Εμφανίζεται περιοδικά σε κύκλους. Κύκλος εί-

του ύψους μπορεί να γίνει απότομα. Το ύψος

ναι το χρονικό διάστημα από την αρχή της μιας

των κοριτσιών μπορεί να αυξηθεί από 5 έως και

περιόδου μέχρι την αρχή της επόμενης. Ο χρό-

20 εκ. σε ένα χρόνο. Τα κορίτσια συνήθως στα-

νος μεταξύ κύκλων είναι από 21 μέχρι 35 μέρες.

ματούν να ψηλώνουν δύο περίπου χρόνια μετά

● Η διάρκεια της περιόδου, δηλαδή οι μέρες της

την έναρξη της περιόδου.

αιμορραγίας, είναι περίπου 3-7 ημέρες.

● Πριν την έναρξη της περιόδου το κορίτσι μπο-

● Οι πρώτες περίοδοι στη ζωή των κοριτσιών

ρεί να παρατηρήσει ένα λευκωπό ή διαφανές

μπορεί να μην έχουν σταθερό κύκλο. Αυτό είναι

έκκριμα από τον κόλπο στο εσώρουχό του.

φυσιολογικό και μπορεί να κρατήσει δύο ή και

● Τρίχες αρχίζουν να εμφανίζονται σε πόδια, χέ-

περισσότερα χρόνια από την πρώτη περίοδο. Η

ρια και στην περιγεννητική περιοχή.

κατάσταση αργότερα σταθεροποιείται.

● Το δέρμα εμφανίζει ακμή, που χρειάζεται ιδιαί-

● Η χρήση ημερολογίου από τη νεαρή κοπέλα εί-

τερη φροντίδα.

ναι χρήσιμη για να μάθει τον κύκλο της δικής

● Οι ιδρωτοποιοί αδένες παράγουν πιο πολύ

της περιόδου και να υπολογίσει την επόμενη,

ιδρώτα και συχνά το σώμα έχει μια ιδιαίτερη

ιδιαίτερα αν θέλει να προγραμματίσει τις δρα-

οσμή. Απαιτείται καθημερινό ντους.

στηριότητές της. Αν ο κύκλος δεν είναι ομαλός

Έμμηνος ρύση (περίοδος)

είναι επίσης σημαντικό να καταγράφεται, αν

χρειαστεί να επικοινωνήσει με γιατρό.

Η πρώτη έμμηνος ρύση (περίοδος) συνήθως εμφανί-

● Η ποσότητα του αίματος κατά τη διάρκεια της

ζεται δύο περίπου χρόνια μετά την έναρξη της αύξη-

περιόδου διαφέρει από κορίτσι σε κορίτσι.

σης του στήθους. Κατά τη διάρκεια της περιόδου αίμα

περνάει από τη μήτρα προς τον κόλπο.

● Η περίοδος είναι φυσιολογικό γεγονός στη ζωή

των γυναικών και δεν πρέπει να επηρεάζει την

Η ηλικία της πρώτης περιόδου μπορεί να διαφέρει

οποιαδήποτε καθημερινή δραστηριότητα ή τη

αρκετά. Κυμαίνεται από την ηλικία των 9–10 έως την

φυσική άσκηση.

ηλικία των 13–14 ετών.

Τι συμβαίνει στο σώμα

Πόνοι περιόδου και άλλες εκδηλώσεις

● Ένα ωάριο ωριμάζει και εγκαταλείπει τη μία

Εκτός από την έξοδο του αίματος από τον κόλπο, μπο-

από τις δύο ωοθήκες. Αυτό καλείται ωορρηξία.

ρεί επίσης να παρατηρείται:

90

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

● Πόνος στην κοιλιά, συνήθως χαμηλά στην περι-

ράς υγιεινής γίνεται με τη χρήση σερβιέτας ή ταμπόν.

οχή της λεκάνης.

Πριν την εμφάνιση της πρώτης περιόδου είναι

● Πόνος στην πλάτη, συνήθως στην οσφυϊκή πε-

καλό το κορίτσι να έχει ενημερωθεί από τη μητέρα ή

ριοχή, ή στα άκρα (κράμπες).

άλλο πρόσωπο πώς είναι και πώς χρησιμοποιούνται

● Πρήξιμο και ευερεθιστότητα στο στήθος.

αυτά τα προϊόντα. Είναι μια καλή ιδέα το κορίτσι να

● Έντονη επιθυμία για φαγητό.

έχει μαζί του, διακριτικά φυλαγμένες, κάποιες σερβιέ-

● Αλλαγή στη διάθεση, π.χ. μελαγχολία, εκνευρι-

τες, σε περίπτωση που θα τις χρειαστεί.

σμός κλπ.

Συνήθως χρειάζονται 3-6 σερβιέτες ή ταμπόν ημε-

● Πονοκέφαλος και αίσθημα κούρασης.

ρησίως, που πρέπει να αλλάζονται κάθε 4-8 ώρες, με

εξαίρεση τις μέρες με τη μικρότερη ροή. Τη νύχτα ίσως

Αν υπάρχει πόνος, τότε μπορεί να βοηθήσουν τα

χρειάζονται πιο μεγάλες σερβιέτες. Είναι απαραίτητη

εξής:

η καθημερινή τοπική καθαριότητα.

● Η κατανάλωση μικρότερων συχνότερων γευμά-

Υπάρχουν ταμπόν που μπορούν να χρησιμοποι-

των, επειδή μειώνεται το πρήξιμο.

ηθούν από νεαρά κορίτσια με ασφάλεια. Χρειάζεται

● Η ξεκούραση και η χαλάρωση, ξαπλωμένη ανά-

όμως χρόνος και εξάσκηση για να χρησιμοποιηθούν

σκελα με ανυψωμένα τα πόδια ή στο πλάι με λυ-

σωστά. Έτσι για την αρχή προτείνεται η χρήση σερ-

γισμένα τα γόνατα.

βιέτας. Η χρήση του ταμπόν φαίνεται να εξυπηρετεί

● Η τοποθέτηση μιας θερμοφόρας στην κοιλιά.

ιδιαίτερα τα κορίτσια που αθλούνται ή είναι πολύ δρα-

● Το ελαφρύ μασάζ στην κοιλιά.

στήρια.

● Η κατανάλωση ζεστών ροφημάτων.

Πρόωρη ή καθυστερημένη ήβη

● Το περπάτημα ή η ελαφριά άσκηση.

● Η χρήση παυσίπονων.

Σε ορισμένα παιδιά η ήβη ξεκινά σε μικρότερη ή σε

μεγαλύτερη ηλικία, οπότε πρόκειται για πρόωρη ή κα-

Αν ο πόνος είναι σημαντικός ώστε να αναγκάζει το

θυστερημένη ήβη.

κορίτσι να μένει στο σπίτι ή η αιμορραγία είναι υπερ-

βολική ίσως χρειάζεται συζήτηση με γιατρό.

Η πρόωρη ήβη εκδηλώνεται με την εμφάνιση τρί-

χωσης στο εφήβαιο καθώς και αύξησης του στήθους

Προ-εμμηνορυσιακό σύνδρομο

στα κορίτσια και αύξησης του μεγέθους των όρχεων

Πρόκειται για ένα σύνολο συμπτωμάτων, βιολογικών

στα αγόρια σε ηλικία μικρότερη από την αναμενόμενη

και συναισθηματικών, που μπορεί να εμφανισθούν

(λιγότερο από 8 ετών στα κορίτσια και λιγότερο από

μία ή δύο εβδομάδες πριν την έναρξη της περιόδου.

9,5 ετών στα αγόρια). Η πρόωρη ήβη είναι συχνότερη

Οι περισσότερες γυναίκες εμφανίζουν ένα ή περισ-

στα κορίτσια και συχνά δεν ανιχνεύεται κάποιο παθο-

σότερα από τα συμπτώματα του προ-εμμηνορυσιακού

λογικό αίτιο.

συνδρόμου, τα οποία όμως υποχωρούν με την έναρξη

Σε περίπτωση πρόωρης ήβης χρειάζεται η συνερ-

της περιόδου. Τα πιο συνηθισμένα συμπτώματα του

γασία με γιατρό, ώστε να γίνουν οι απαραίτητες εξε-

προ-εμμηνορυσιακού συνδρόμου είναι:

τάσεις και να εντοπιστεί, αν υπάρχει, κάποιο παθολο-

● Πρήξιμο και πόνος στο στήθος.

γικό αίτιο.

● Ακμή και λιπαρά μαλλιά.

Η θεραπευτική της αντιμετώπιση στοχεύει στη θε-

ραπεία του αιτίου, αν υπάρχει, ή στη χορήγηση ορμο-

● Οιδήματα (πρήξιμο) και αύξηση του βάρους.

νικής θεραπείας με στόχο τη διακοπή της εξέλιξης της

● Πονοκέφαλος ή πόνος στις αρθρώσεις.

ήβης, εφόσον αυτό κριθεί απαραίτητο.

● Έντονη επιθυμία για φαγητό.

Η καθυστερημένη ήβη είναι πιο συχνή στα αγόρια.

● Ευερεθιστότητα, αλλαγές στη διάθεση, ξεσπά-

Σε περίπτωση καθυστερημένης ήβης χρειάζεται η συ-

σματα με κλάμα, καταθλιπτική διάθεση.

νεργασία με γιατρό, ώστε να γίνουν οι απαραίτητες

● Θεωρείται ότι τα συμπτώματα αυτά προκαλού-

εξετάσεις και να εντοπιστεί, αν υπάρχει, κάποιο παθο-

νται από τις αλλαγές στα επίπεδα των ορμονών.

λογικό αίτιο. Η θεραπευτική αντιμετώπιση στοχεύει

Δεν υπάρχει συγκεκριμένη ή μοναδική αντιμε-

στη θεραπεία του αιτίου, που συνήθως έχει ως αποτέ-

τώπιση. Μπορεί να βοηθήσει η λήψη παυσίπονων, η

λεσμα και την έναρξη της ήβης.

άσκηση, ο επαρκής ύπνος, η αποφυγή κατανάλωσης

Στα κορίτσια θεωρείται ότι υπάρχει καθυστερημέ-

καφεΐνης, αλκοόλ και αλατιού.

νη ήβη αν:

Σερβιέτες και ταμπόν

● Δεν υπάρχουν ενδείξεις αύξησης του στήθους

μέχρι την ηλικία των 13 ετών.

Η αντιμετώπιση του αίματος της περιόδου από πλευ-

91

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

● Δεν υπάρχει τρίχωση στην περιγεννητική περι-

στειρωμένοι επιστημονικοί όροι, ούτε χυδαίες

οχή μέχρι την ηλικία των 14 ετών.

ή προσβλητικές λέξεις). Το μήνυμα είναι ότι

● Το στήθος δεν έχει το τελικό ενήλικο μέγεθος

πρόκειται για φυσιολογικά θέματα για τα οποία

του, αν και έχουν περάσει πέντε χρόνια από την

μπορούμε να μιλάμε κανονικά χωρίς να

έναρξη της ήβης.

ντρεπόμαστε ούτε να καταφεύγουμε σε

● Το κορίτσι δεν έχει περίοδο μέχρι την ηλικία

ειδικές ή μυστικές λέξεις.

των 16 ετών.

● Οι γονείς μπορούν να επισημάνουν ότι τα σώ-

Στα αγόρια θεωρείται ότι υπάρχει καθυστερημένη

ματα των ανθρώπων διαφέρουν σε σχή-

ήβη αν:

μα και μέγεθος και να αποφεύγουν να

● Δεν υπάρχουν ενδείξεις αύξησης του μεγέθους

συγκρίνουν το σώμα του παιδιού τους με το

των όρχεων μέχρι την ηλικία των 14 ετών.

σώμα άλλων παιδιών. Δεν υπάρχουν καλά ή

κακά χαρακτηριστικά, υπάρχουν τα «δικά μου»

● Δεν υπάρχει τρίχωση στην περιγεννητική περι-

χαρακτηριστικά και η ολότητα του ατόμου. Εί-

οχή μέχρι την ηλικία των 15 ετών.

ναι σημαντικό οι γονείς να δείξουν στο παιδί

● Το πέος και οι όρχεις δεν έχουν το τελικό ενή-

τους ότι οι ίδιοι είναι συμφιλιωμένοι με τα χα-

λικο μέγεθος τους, αν και έχουν περάσει πέντε

ρακτηριστικά του δικού τους σώματος.

χρόνια από την έναρξη της ήβης.

● Δεν είναι όλα τα παιδιά ανοικτά στο να συζη-

Ο γονέας μπροστά στην εφηβεία του

τούν με τους γονείς τους θέματα της εφηβείας

παιδιού του

τους. Αν συμβαίνει αυτό, ο γονέας δεν πρέπει

να πιέζει το παιδί να συζητήσει μαζί του.

Η ήβη είναι μια περίοδος που αναστατώνει όχι μόνο

Σε αυτήν την περίπτωση, ίσως θα πρέπει να επι-

το παιδί αλλά και τους γονείς του. Τα παιδιά βιώνουν

λεγεί κάποιο άλλο έμπιστο άτομο ή ο/η γιατρός

αλλαγές στο σώμα τους, αλλά και αλλαγές στο πώς αι-

του παιδιού για τη συζήτηση ορισμένων βασι-

σθάνονται.

κών θεμάτων σε κρίσιμες φάσεις.

Οι ορμόνες επηρεάζουν το συναίσθημα και οι έφη-

● Οι έφηβοι συνήθως χρειάζονται περισσότερο

βοι έχουν συχνά κυκλοθυμικά επεισόδια με ξαφνικές

ιδιωτικό χρόνο στο δωμάτιό τους ή στο μπά-

έντονες αλλαγές στη διάθεση, που κινείται από τον

νιο. Οι γονείς πρέπει να σέβονται την ιδι-

εκρηκτικό θυμό στην τρυφερότητα και από τον ενθου-

ωτικότητά τους, να κτυπούν την πόρτα πριν

σιασμό στη μελαγχολία. Ξαφνικές αλλαγές παρατη-

μπουν στο δωμάτιό τους και να αποφεύγουν να

ρούνται και στην ενέργεια των εφήβων, που μοιάζουν

τους λένε να βιαστούν στο μπάνιο.

την μια στιγμή γεμάτοι ενέργεια και την άλλη στιγμή

πολύ κουρασμένοι και κατάκοποι.

● Ο αυνανισμός ξεκινά συνήθως στην εφηβική

ηλικία. Οι γονείς, παρά την αμηχανία που προ-

Οι αλλαγές στο σώμα δημιουργούν αμηχανία και

καλεί το θέμα, πρέπει να γνωρίζουν ότι ο αυνα-

αναστάτωση ή αγωνία για το πότε επιτέλους αυτές οι

νισμός αποτελεί φυσιολογική έκφραση της σε-

αλλαγές θα ξεκινήσουν. Οι έφηβοι προβληματίζονται

ξουαλικότητας των εφήβων και να κρατούν τον

για την εικόνα που έχει το σώμα τους και αναρωτιού-

εαυτό τους μακριά από σχόλια ή ανάμειξη.

νται για το πώς τους βλέπουν οι άλλοι. Συγκρίνουν το

Η εφηβεία είναι μια μεταβατική περίοδος, πολύ

σώμα τους με το σώμα των φίλων τους και συχνά ντρέ-

σημαντική, που οδηγεί στη διαμόρφωση της ενήλικης

πονται.

προσωπικότητας του άτομου και τη συνειδητοποίηση

Οι γονείς, που είναι οι πιο σημαντικοί ενήλικες στη

των υποχρεώσεων και των δικαιωμάτων του. Χρειάζε-

ζωή του εφήβου, μπορούν να υποστηρίξουν ουσιαστι-

ται υπομονή, γνώση και τρυφερότητα από το ενήλικο

κά το παιδί σε αυτή την ιδιαίτερη φάση της ζωής του:

περιβάλλον των εφήβων για την καλύτερη υποστήριξή

● Είναι σημαντικό να προετοιμάσουν το παιδί

τους.

τους για τις αλλαγές που πρόκειται να συμβούν,

πριν να αρχίσει η ήβη. Έχει σημασία οι γονείς

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

να κατανοούν τι ξέρει ήδη το παιδί τους, να δι-

1) Canadian Paediatric Society. Growing up: Information

ορθώνουν τυχόν παρερμηνείες και να τονίζουν

for boys about puberty. Διαθέσιμο στο: www.

caringforkids.cps.ca/handouts/information_for_boys_

ότι η έναρξη της ήβης και ο ρυθμός ανάπτυ-

about_puberty

ξης δεν είναι ίδιος για όλα τα παιδιά.

2) Canadian Paediatric Society. Growing up: Information

● Είναι σημαντικό να χρησιμοποιούνται στην οι-

for girls about puberty. Διαθέσιμο στο: www.

caringforkids.cps.ca/handouts/information_for_girls_

κογένεια απλές λέξεις για την περιγραφή του

about_puberty

σώματος και των αλλαγών σε αυτό (ούτε απο-

3) Medline Plus. U.S National Library of Medicine.

92

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

National Institutes of Health. Puberty. Διαθέσιμο στο:

του φλοιού του εγκεφάλου που θεωρείται ότι ρυθ-

www.nlm.nih.gov/medlineplus/puberty.html

μίζουν την προσοχή, τον έλεγχο των παρορμήσεων,

4) The Nemours Foundation. All about menstruation. Δι-

τη διάθεση αλλά και την ικανότητα της αφηρημένης

αθέσιμο στο: www.kidshealth.org/teen/sexual_health/

girls/menstruation.html

σκέψης- στην οποία περιλαμβάνεται η ικανότητα του

5) NHS Choices.UK Department of Health. Puberty. Δια-

σχεδιασμού μελλοντικών ενεργειών και της αντίληψης

θέσιμο στο: www.nhs.uk/conditions/Puberty/Pages/

πιθανών συνεπειών από συγκεκριμένες πράξεις-, τη

Introduction.aspx

λογική σκέψη και το συλλογισμό πριν την ενέργεια.

6) Better Health Channel. State Government of Victoria,

Australia. Puberty. Διαθέσιμο στο: www.betterhealth.

Στον ώριμο εγκέφαλο ο φλοιός ελέγχει τη λειτουρ-

vic.gov.au/bhcv2/bhcarticles.nsf/pages/Puberty

γία της αμυγδαλής. Η διαπίστωση ότι στην εφηβεία η

7) Raising Children Network(Australia). Understanding

ωρίμανση της αμυγδαλής προηγείται προκύπτει από

puberty. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

απεικονίσεις του εφηβικού εγκέφαλου με μαγνητι-

articles/puberty.html#helping

κή τομογραφία, που έχουν δείξει ότι στην εφηβεία οι

Εγκέφαλος

ενέργειες κατευθύνονται περισσότερο από την αμυ-

γδαλή παρά από τον φλοιό. Κατά συνέπεια, υπάρχουν

Ο εφηβικός εγκέφαλος συνεχίζει να ωριμάζει και να

ενδείξεις ότι υφίσταται κάποια βιολογική βάση για

αναπτύσσεται, μέχρι τα πρώτα χρόνια της ενηλικίω-

ορισμένες συμπεριφορές που θεωρούνται χαρακτηρι-

σης.

στικές της εφηβικής ηλικίας:

Οι βιολογικές αλλαγές που συμβαίνουν επηρεά-

● Παρορμητική δράση.

ζουν τον τρόπο που οι έφηβοι σκέφτονται, αντιδρούν,

● Προδιάθεση για εμπλοκή σε καυγάδες.

συμπεριφέρονται και αισθάνονται.

● Συμμετοχή σε ενέργειες υψηλής επικινδυνότη-

Κατά την περίοδο της προσχολικής ηλικίας ο εγκέ-

τας.

φαλος αυξάνει πολύ σε μέγεθος. Στην ηλικία των 6

ετών ο εγκέφαλος έχει το 90-95% του μεγέθους του

● Προδιάθεση για ατυχήματα.

εγκεφάλου του ενήλικα. Δεν έχει όμως την ίδια ικα-

● Παρερμηνεία κοινωνικών ενδείξεων και συναι-

νότητα λειτουργίας. Χρειάζονται να γίνουν αρκετές

σθημάτων των άλλων.

αλλαγές πριν να φθάσει ο εγκέφαλος το στάδιο της

Είναι σημαντικό να τονισθεί πως το γεγονός ότι

ώριμης ενήλικης λειτουργίας. Οι αλλαγές αυτές γίνο-

ο φλοιός είναι σε διαδικασία ωρίμανσης δε σημαίνει

νται κυρίως κατά τη διάρκεια της εφηβείας και συνε-

ότι δε λειτουργεί. Οι έφηβοι μπορούν να πάρουν ισορ-

χίζονται μέχρι περίπου την ηλικία των 24 ετών.

ροπημένες αποφάσεις και να διακρίνουν τη διαφορά

Οι αλλαγές αυτές εξαρτώνται κυρίως από την ηλι-

σωστού και λάθους και είναι υπεύθυνοι για τις πράξεις

κία και τις εμπειρίες του εφήβου και όχι από την ηλι-

τους.

κία έναρξης της ήβης. Έτσι αν σε έναν έφηβο η ήβη

Όμως, η μη ταυτόχρονη ωρίμανση φλοιού (λογι-

ξεκίνησε νωρίς δε σημαίνει ότι οι αλλαγές στον εγκέ-

κή) και αμυγδαλής (παρόρμηση) έχει σημασία κυρίως

φαλο άρχισαν επίσης το ίδιο νωρίς.

όταν οι έφηβοι πρέπει να πάρουν μια απόφαση γρήγο-

Κατά την διάρκεια της εφηβείας αυξάνεται ο αριθ-

ρα και εν θερμώ. Η αμυγδαλή προστάζει άμεση δρά-

μός των νευρικών συνάψεων δηλαδή των συνδέσεων

ση πριν ο φλοιός μπορέσει να αναδείξει τις συνέπειες

ανάμεσα στα κύτταρα του εγκεφάλου. Επίσης, ανα-

της συγκεκριμένης ενέργειας. Όταν ο έφηβος είναι σε

πτύσσεται περισσότερο το «στρώμα μυελίνης», που

ηρεμία και έχει χρόνο να αποφασίσει τότε η απόφαση

περιβάλλει τα νευρικά κύτταρα και δρα σαν μονωτική

μπορεί να είναι διαφορετική. Οι ενήλικες που βρίσκο-

ουσία που βοηθά στην καλύτερη και ταχύτερη επικοι-

νται στο περιβάλλον των εφήβων μπορούν να ενισχύ-

νωνία των κυττάρων. Καταργούνται νευρικές οδοί που

σουν την ικανότητα τους να ανακόψουν την άμεση

δεν χρησιμοποιούνται ενώ ενισχύονται άλλες, με στό-

αντίδραση, ώστε να έχουν χρόνο να σταθμίσουν αιτί-

χο την πιο αποτελεσματική και στοχευμένη λειτουργία

ες, ενέργειες και συνέπειες.

του εγκεφάλου.

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

Όλες οι αλλαγές που συμβαίνουν είναι απαραίτη-

1) American Academy of Child and Adolescent Psychiatry.

τες για τη συντονισμένη σκέψη, τη δράση και τη συ-

The Teen Brain: Behavior, Problem Solving, and

μπεριφορά.

Decision Making. Διαθέσιμο στο: www.aacap.org/

aacap/Families_and_Youth/Facts_for_Families/

Έχει εντοπισθεί, ότι μια περιοχή του εγκεφάλου

Facts_for_Families_Pages/The_Teen_Brain_

που ονομάζεται αμυγδαλή, είναι υπεύθυνη για ενστι-

Behavior_Problem_Solving_and_Decision_

κτώδεις αντιδράσεις στις οποίες περιλαμβάνονται ο

Making_95.aspx

φόβος και η επιθετική συμπεριφορά. Αυτή η περιο-

2) National Institute of Mental Health (USA). The Teen

Brain: Still Under Construction. Διαθέσιμο στο: www.

χή ωριμάζει πιο γρήγορα σε σχέση με άλλες περιοχές

nimh.nih.gov/health/publications/the-teen-brain-still-

93

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

under-construction/teen-brain.pdf

3) Raising Children Network (Australia). Your teenager’s

developing brain. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.

net.au/articles/brain_development_teenagers.html/

context/1152

4) Johns Hopkins Bloomberg School of Public

Health(USA). The Teen Years explained. A Guide to

Healthy Adolescent Development. Brain Page. Δια-

θέσιμο στο: www.jhsph.edu/research/centers-and-

institutes/center-for-adolescent-health/_includes/

Brain_Standalone.pdf

5) American Academy of Pediatrics. What’s Going

On in the Teenage Brain? Διαθέσιμο στο: www.

healthychildren.org/English/ages-stages/teen/pages/

Whats-Going-On-in-the-Teenage-Brain.aspx

94

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

καινούριος ιδρώτας είναι συνήθως ένα από τα

4.2. Υγιεινή και

πρώτα σημάδια της εφηβείας.

αυτοφροντίδα στην εφηβική

• Ο καλύτερος τρόπος για να κρατήσει ο έφη-

ηλικία

βος το σώμα του καθαρό, είναι να κάνει

ντους κάθε μέρα, χρησιμοποιώντας ένα ήπιο

σαπούνι και ζεστό νερό. Αυτό θα βοηθήσει

Υγιεινή σώματος

να απομακρυνθούν τα μικρόβια που συμ-

Πολλές από τις σωματικές αλλαγές που συμβαίνουν

βάλλουν στις μυρωδιές.

στη διάρκεια της εφηβικής ηλικίας, έχουν σαν απο-

• Η συχνή αλλαγή στα ρούχα, τις κάλτσες και

τέλεσμα την αύξηση των αναγκών για ατομική υγιει-

τα εσώρουχα είναι βοηθητική.

νή. Επιπρόσθετα, η ευθύνη της ατομικής υγιεινής δεν

• Αν ο έφηβος ιδρώνει πολύ, μπορεί να δια-

είναι πλέον υπόθεση του γονιού που φρόντιζε μέχρι

λέξει ρούχα (μπλούζες, κάλτσες, εσώρουχα)

πρόσφατα το παιδί, αλλά αφορά πλέον προσωπικά

από βαμβάκι ή άλλα φυσικά υλικά που θα

τους εφήβους.

βοηθήσουν να απορροφάται ο ιδρώτας πιο

Οι καλές συνήθειες ατομικής υγιεινής στην παιδι-

αποτελεσματικά.

κή ηλικία, προάγουν αντίστοιχες συνήθειες και στην

• Οι μεγαλύτεροι έφηβοι μπορούν ενδεχομέ-

εφηβική ηλικία. Η καθαριότητα και η καλή εμφάνι-

νως να δοκιμάσουν κάποιο αποσμητικό. Η

ση παίζουν σημαντικό ρόλο στην αυτοπεποίθηση των

χρήση αποσμητικού δεν πρέπει να αντικαθι-

εφήβων.

στά το συχνό πλύσιμο.

Οι γονείς παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ενημέρω-

• Είναι καλό τα αποσμητικά που χρησιμοποι-

ση και την εκπαίδευση των παιδιών τους όσον αφο-

ούν οι έφηβοι να περιέχουν όσο γίνεται λιγό-

ρά τόσο στις αλλαγές που θα συμβούν στο σώμα τους

τερες χημικές ουσίες.

κατά την εφηβεία όσο και στην απόκτηση υγιεινών

• Τα κορίτσια μπορεί να ανησυχούν περισσό-

συνηθειών. Οι γονείς πρέπει να επιμένουν στην καθα-

τερο για μυρωδιές στη διάρκεια της περιό-

ριότητα, αλλά δεν πρέπει να ανησυχούν ή να θυμώ-

δου. Η συχνή αλλαγή σερβιέτας ή ταμπόν

νουν με την τάση για ‘’απλυσιά’’ που έχουν ορισμένοι

και το συχνό πλύσιμο συνήθως είναι αρκετά

έφηβοι, συνήθως στην έναρξη της εφηβείας.

για τον περιορισμό τους.

Οι ίδιοι μπορούν να δώσουν το παράδειγμα των

● Λιπαρότητα στο πρόσωπο ή/και λιπαρά μαλ-

υγιεινών συνηθειών στα παιδιά τους. Αν το παιδί βλέ-

λιά. Είναι ένα θέμα που απασχολεί ορισμένους

πει τους γονείς του να πλένουν συχνά τα χέρια τους,

εφήβους. Πρέπει να γνωρίζουν ότι η αυξημέ-

να φροντίζουν τα δόντια τους και να κάνουν μπάνιο,

νη λιπαρότητα είναι απολύτως φυσιολογική

θα μάθουν ότι οι συνήθειες αυτές είναι σημαντικές.

και οφείλεται στην υπερδραστηριοποίηση των

Επίσης, οι γονείς πρέπει να κατανοούν ότι καθώς

σμηγματογόνων αδένων που συμβαίνει κατά

μεγαλώνουν τα έφηβα παιδιά τους, εγκαταλείπουν

την εφηβεία.

την περίοδο της άρνησης για καθαριότητα και συνή-

• Το πλύσιμο του προσώπου 1–2 φορές την

θως χρειάζονται περισσότερο χρόνο στη φροντίδα του

ημέρα με ζεστό νερό και σαπούνι αρκεί συνή-

εαυτού τους και περισσότερη ώρα στο μπάνιο. Είναι

θως για την αντιμετώπιση του προβλήματος.

σημαντικό οι γονείς να σέβονται την ιδιωτικότητα των

παιδιών τους.

• Το συχνό λούσιμο (κάθε 1–2 ημέρες αν χρει-

άζεται) μπορεί να βοηθήσει στον έλεγχο των

Συνιστάται τα κορίτσια να επισκεφθούν γυναικο-

λιπαρών μαλλιών. Μπορούν να δοκιμάσουν

λόγο στην περίπτωση που έχουν ξεκινήσει να έχουν

κάποιο ειδικό σαμπουάν για λιπαρά μαλλιά.

σεξουαλικές σχέσεις για καθοδήγηση σε θέματα αντι-

σύλληψης και σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημά-

• Αν χρησιμοποιούνται προϊόντα για το φορ-

των.

μάρισμα των μαλλιών, χρειάζεται προσοχή,

γιατί ορισμένα από αυτά (styling gel ή λο-

Πρακτικές οδηγίες

σιόν), μπορεί να κάνουν τα μαλλιά πιο λιπα-

ρά. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν προϊόντα

Υγιεινή του σώματος

που αναφέρονται ως μη-λιπαρά (oil free).

● Ιδρώτας και μυρωδιά σώματος. Στην εφηβεία,

● Σπυράκια και ακμή. Βλέπε ενότητα «Ακμή».

οι ιδρωτοποιοί αδένες γίνονται πιο δραστήριοι

από πριν, παράγουν περισσότερο ιδρώτα που

● Στηθόδεσμος (σουτιέν): Για τα κορίτσια, η εφη-

συνήθως μυρίζει διαφορετικά. Μυρίζουν οι μα-

βεία είναι η εποχή που αν θέλουν, μπορούν να

σχάλες, τα πόδια, τα γεννητικά όργανα. Αυτός ο

ξεκινήσουν να φοράνε σουτιέν.

95

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

• Δεν είναι απαραίτητο για την υγεία του στή-

άζεται εμπειρία. Μερικές φορές αρκεί ένα

θους, αλλά πολλά κορίτσια και γυναίκες το

βήμα πίσω στον καθρέφτη για να δουν ότι

φοράνε γιατί αισθάνονται πιο άνετα.

οι τρίχες αυτές δεν φαίνονται και τόσο ενο-

• Υπάρχουν κορίτσια και γυναίκες που δεν

χλητικές.

φοράνε καθόλου σουτιέν, ενώ μερικές φο-

• Στη σπάνια περίπτωση που η αύξηση της

ρούν σουτιέν μόνο όταν γυμνάζονται.

τριχοφυΐας στο πρόσωπο ενός κοριτσιού

• Η επιλογή του σουτιέν γίνεται με βάση τη

είναι υπερβολική και της προκαλεί άγχος,

διάμετρο του θώρακα και τον όγκο του στή-

ένας ειδικός δερματολόγος μπορεί να χρη-

θους.

σιμοποιήσει μόνιμες τεχνικές αφαίρεσης,

• Πολλά κορίτσια εφηβικής ηλικίας προτιμούν

όπως η εφαρμογή laser ή ηλεκτρόλυση.

τα μαλακά σουτιέν από ελαστικό βαμβακερό

• Σε ορισμένες σπάνιες περιπτώσεις, η έντονη

ύφασμα.

αύξηση της τριχοφυΐας στα κορίτσια μπορεί

● Τριχοφυΐα. Στη διάρκεια της εφηβείας, εμφα-

να είναι ένα σημάδι μιας παθολογικής κατά-

νίζονται τρίχες σε σημεία του σώματος που δεν

στασης, όπως το σύνδρομο πολυκυστικών

υπήρχαν πριν ή οι τρίχες που υπήρχαν μπορεί

ωοθηκών. Σε περιπτώσεις μεγάλης τριχοφυ-

να σκουραίνουν και να φαίνονται πιο έντονα.

ΐας είναι απαραίτητη η γνώμη παιδιάτρου ή

• Η τριχοφυΐα ενοχλεί μερικά παιδιά και άλλα

ενδοκρινολόγου.

όχι. Η αποτρίχωση ή το ξύρισμα δεν είναι

Το σώμα των αγοριών και των κοριτσιών αλλάζει

απαραίτητα για λόγους υγείας.

στην εφηβεία με πολλούς τρόπους. Η σωστή διατρο-

• Η απόφαση για το αν ένα παιδί θα αρχίσει

φή, η άθληση, η καθαριότητα και ο καλός ύπνος βο-

να ξυρίζεται ή να κάνει αποτρίχωση εξαρτά-

ηθούν το κορίτσι ή το αγόρι να νοιώθουν υγιείς και

ται μόνο από το ίδιο το παιδί. Κανένας και

όμορφοι με τις αλλαγές που τους συμβαίνουν.

καμία δεν πρέπει να αισθάνεται πίεση για

Υγιεινή στη διάρκεια της έμμηνης ρύσης (περι-

αυτό.

όδου)

• Υπάρχουν διάφορες μέθοδοι αποτρίχωσης

Στη διάρκεια της περιόδου τα κορίτσια είναι σημαντι-

και ξυρίσματος, με πλεονεκτήματα και μει-

κό να προσέχουν την προσωπική τους υγιεινή. Τις μέ-

ονεκτήματα η καθεμιά. Η κάθε έφηβη και

ρες που η κοπέλα έχει περίοδο πρέπει να χρησιμοποιεί

ο κάθε έφηβος μπορεί να διαλέξει αυτή που

σερβιέτες ή ταμπόν που θα απορροφήσουν το αίμα

του ταιριάζει. Ωστόσο, είναι καλό –στην

της περιόδου και έτσι αποφεύγει να λερώνει το εσώ-

αρχή τουλάχιστον– να επιλέγονται οι πιο

ρουχό της. Μπορεί να χρησιμοποιεί ό,τι την βολεύει

ήπιες και λιγότερο παρεμβατικές μέθοδοι.

περισσότερο.

• Το ξύρισμα των κοριτσιών στα πόδια και τις

Για την υγιεινή στην διάρκεια της περιόδου απαι-

μασχάλες –αν αποφασιστεί να γίνει– χρειά-

τείται:

ζεται πολλή προσοχή. Είναι δύσκολα σημεία

● Συχνή αλλαγή της σερβιέτας ή του ταμπόν

και είναι εύκολο κανείς να κοπεί. Η μητέρα,

(ανάλογα με τη ροή αίματος).

μια μεγαλύτερη αδελφή ή άλλο οικείο πρό-

● Καθημερινό ντους ή μπάνιο με ένα ήπιο σαπού-

σωπο πρέπει να της δείξει τον τρόπο.

νι και άφθονο νερό.

• Το ξύρισμα στην περιοχή του μπικίνι για τα

● Συχνή αλλαγή εσώρουχου. Είναι καλή πρακτι-

κορίτσια δεν είναι η πιο καλή μέθοδος απο-

κή, όταν έχουν περίοδο, οι κοπέλες να έχουν

τρίχωσης για την περιοχή αυτή και χρειά-

μαζί τους ένα επιπλέον καθαρό εσώρουχο για

ζεται προσοχή, γιατί μπορεί να προκαλέσει

να αλλάξουν σε περίπτωση κάποιου ατυχήμα-

ερεθισμό στο δέρμα. Επίσης, όταν οι τρίχες

τος με την περίοδό τους.

μεγαλώνουν μπορεί να προκαλούν φαγού-

● Οι χρησιμοποιημένες σερβιέτες ή ταμπόν πρέ-

ρα, ενώ είναι πιθανό τελικά να βγουν περισ-

πει να πετιούνται προσεκτικά σε καλάθι για

σότερες τρίχες.

σκουπίδια (όχι στη λεκάνη), τυλιγμένα σε χαρτί

• Μερικά κορίτσια μπορεί να ανησυχούν για

ή χαρτομάντιλο. Κατόπιν η κοπέλα πρέπει να

τις τρίχες στο άνω χείλος τους. Υπάρχουν

πλένει τα χέρια της.

προϊόντα που ξανθαίνουν τις τρίχες, κρέμες

● Δεν είναι απαραίτητη η χρήση ειδικών προϊό-

που τις κάνουν λιγότερο ορατές καθώς και

ντων (υγρά σαπούνια, αρωματισμένα μαντη-

κρέμες αποτρίχωσης. Για την αποτρίχωση,

λάκια κ.ά.) για την υγιεινή της γεννητικής πε-

μπορούν επίσης να χρησιμοποιήσουν κερί.

ριοχής. Μάλιστα, ορισμένα από αυτά περιέχουν

Η εφαρμογή των διαφόρων προϊόντων χρει-

96

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

χημικές ουσίες και αρώματα που μπορεί να

ακμή

προκαλέσουν ερεθισμό ή αλλεργική αντίδραση.

Η ακμή είναι νόσος του δέρματος, που είναι ιδιαίτε-

χρήση ταμπόν

ρα συχνή στην εφηβική ηλικία και αφορά περίπου το

Τα ταμπόν επιτρέπουν στα κορίτσια να συνεχίσουν

80% των εφήβων. Σπάνια συνεχίζει να υπάρχει και

τις δραστηριότητές τους, π.χ. αθλητισμός, μπάνια

στην ενήλικη ζωή. Η ακμή εμφανίζεται συνηθέστερα,

κ.ά., χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία και έγνοια, αρκεί να

στις ηλικίες 14–17 ετών στα κορίτσια και 16–19 ετών

θυμούνται να το αλλάξουν. Αν υπάρχει οποιαδήποτε

στα αγόρια.

ανησυχία για τη χρήση του ταμπόν, τα νεαρά κορί-

Οι έφηβοι πρέπει να γνωρίζουν ότι η ακμή θεωρεί-

τσια μπορούν να χρησιμοποιούν τις σερβιέτες χωρίς

ται φυσιολογικό μέρος της εφηβείας. Με κατάλληλη

πρόβλημα.

φροντίδα και υπομονή αντιμετωπίζεται αποτελεσμα-

● Τα ταμπόν τοποθετούνται στον κόλπο και μέ-

τικά και σταδιακά υποχωρεί.

νουν εκεί, ενώ έχουν ένα κορδονάκι στην κάτω

Οι γονείς και οι επαγγελματίες υγείας θα πρέπει

άκρη τους που μένει εκτός κόλπου, στο εσώρου-

από την πλευρά τους να βρίσκονται κοντά στον έφη-

χο.

βο, παρέχοντας σε αυτόν υποστήριξη αλλά και χρόνο

● Όταν έρθει η στιγμή να βγει το ταμπόν, απλά

για συζήτηση και ερωτήσεις.

τραβιέται το κορδονάκι.

Η ακμή χαρακτηρίζεται κλινικά από την εμφάνιση

● Για τη σωστή τοποθέτησή του, χρειάζεται η νε-

ενός πολύμορφου εξανθήματος, κυρίως στο πρόσωπο,

αρή κοπέλα να έχει μια σχετική εξοικείωση με

αλλά συχνά και σε άλλα μέρη του κορμού, π.χ. πλάτη

το σώμα της και να κάνει μερικές δοκιμές.

ή στήθος, και συνοδεύεται από έντονη λιπαρότητα του

δέρματος.

● Όταν το ταμπόν τοποθετηθεί σωστά, η νεαρή

κοπέλα δεν πρέπει να το αισθάνεται.

Υπάρχουν αρκετοί παράγοντες που έχει βρεθεί ότι

συμβάλλουν στην εμφάνιση ή επιδείνωση της ακμής

● Τα περισσότερα κορίτσια μπορούν να μάθουν

(κληρονομικότητα, άγχος, φάρμακα, ακατάλληλα

να το χρησιμοποιούν. Στη συσκευασία υπάρ-

καλλυντικά). Όμως, βασική αιτία είναι η φυσιολογι-

χουν οδηγίες σχετικά με τη χρήση του.

κή υπερέκκριση της ορμόνης τεστοστερόνη, που συμ-

● Υπάρχουν λεπτότερα ταμπόν κατάλληλα για

βαίνει τόσο στα αγόρια όσο και στα κορίτσια κατά

νέα κορίτσια.

την εφηβεία. Η ορμόνη αυτή προκαλεί υπερέκκρι-

● Oι έφηβες χρειάζεται να γνωρίζουν ότι πρέπει

ση σμήγματος –ουσία που λιπαίνει την τρίχα και το

να το αλλάζουν συχνά, τουλάχιστον κάθε 3–4

δέρμα– από τους σμηγματογόνους αδένες, οι οποίοι

ώρες.

βρίσκονται στους θυλάκους των τριχών κάτω από το

● Η κακή χρήση του ταμπόν έχει συνδεθεί με το

δέρμα. Παράλληλα, διάφοροι παράγοντες προκαλούν

«σύνδρομο του τοξικού σοκ», μια σπάνια μό-

το φράξιμό του πόρου που φυσιολογικά διοχετεύει το

λυνση που εμφανίζεται σχεδόν αποκλειστικά

σμήγμα στην επιφάνεια του δέρματος, με αποτέλεσμα

σε κορίτσια και γυναίκες που χρησιμοποιούν

το σμήγμα να εγκλωβίζεται και να δημιουργείται η

ταμπόν.

ακμή.

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

Η ακμή ανάλογα με τη βαρύτητα των δερματι-

κών αλλοιώσεων μπορεί να είναι ήπια (μαύρα ή λευ-

1) The Nemours Foundation. Hygiene Basics. Διαθέσιμο

στο: www.kidshealth.org/teen/your_body/take_care/

κά στίγματα που εξελίσσονται σε σπυράκια), μέτρια

hygiene_basics.html#cat20116

(περισσότερα σπυράκια και σε μεγαλύτερη έκταση) ή

2) The Nemours Foundation. Hair Removal. Διαθέ-

βαριά (φλύκταινες, οζίδια, κύστεις).

σιμο στο: www.kidshealth.org/teen/your_body/

skin_stuff/hair_removal.html?tracking=T_

Όταν ένας έφηβος εμφανίσει για πρώτη φορά ση-

RelatedArticle#cat20116

μάδια ακμής, ή αν το αισθητικό αποτέλεσμα του προ-

3) The Nemours Foundation. Feeling Fresh. Διαθέσι-

καλεί άγχος και επηρεάζει την καθημερινή του διάθε-

μο στο: www.kidshealth.org/teen/sexual_health/

ση, είναι χρήσιμο να συμβουλευτεί τον παιδίατρο και

girls/feminine_hygiene.html?tracking=T_

RelatedArticle#cat20116

να συζητήσει την ενδεχόμενη χρήση διαφόρων προϊό-

4) The Nemours Foundation. Questions and Answers.

ντων που διατίθενται στα φαρμακεία χωρίς συνταγή

When Should My Daughter First Go to the

όπως, κρέμες, αλοιφές, ζελέ καθαρισμού κλπ.

Gynecologist? Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.

Παρότι στη δημιουργία της ακμής μετέχουν μικρό-

org/parent/question/growing/first_gyn_exam.

html?tracking=P_RelatedArticle#cat171

βια που φυσιολογικά υπάρχουν στο ανθρώπινο δέρμα

5) Raising Children Network (Australia). Hygiene for

και επιμολύνουν τα σημεία των δερματικών αλλοιώ-

Teenagers. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

σεων, αξίζει να σημειωθεί ότι η ακμή δεν μεταδίδεται

articles/hygiene.html/context/1156

από άτομο σε άτομο.

97

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

Πρακτικές οδηγίες

3) NHS Choices.UK Department of Health. Acne. Δι-

● Πλένετε το πρόσωπο δύο φορές την ημέρα με

αθέσιμο στο: www.nhs.uk/conditions/acne/pages/

introduction.aspx

ζεστό νερό και ήπιο σαπούνι ή ειδικό προϊόν κα-

4) American Academy of Pediatrics. What causes acne? Δι-

θαρισμού για δέρμα με ακμή.

αθέσιμο στο: www.healthychildren.org/English/health-

● Αποφεύγετε το πολύ συχνό πλύσιμο, το καυτό ή

issues/conditions/skin/Pages/What-Causes-Acne.aspx

το πολύ κρύο νερό καθώς και το έντονο τρίψιμο

5) The Nemours Foundation. Acne Myths. Διαθέσιμο στο:

www.kidshealth.org/parent/general/body/acne_myths.

του δέρματος γιατί μπορεί να επιδεινώσουν την

html

ακμή.

6) American Academy of Pediatrics. Teens and Acne

● Μετά το πλύσιμο στεγνώνετε καλά το δέρμα

Treatment. Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.org/

χωρίς τρίψιμο με μια καθαρή πετσέτα.

English/ages-stages/teen/Pages/Teens-and-Acne.aspx

● Προσπαθήστε να μην πειράζετε - σπάτε - πιέζε-

Ύπνος στην εφηβεία

τε τα σπυράκια καθώς αυτό μπορεί να προκαλέ-

σει επιμόλυνση ή μόνιμες ουλές.

Ο ύπνος είναι βασική προϋπόθεση για την καλύτερη

δυνατή ανάπτυξη του εγκεφάλου και την ανάπτυξη

● Αποφεύγετε να ακουμπάτε το πρόσωπο με τα

του σώματος.

χέρια σας αν δεν τα έχετε πλύνει πριν.

Κατά τη διάρκεια της εφηβείας οι συνήθειες του

● Αν φοράτε γυαλιά φροντίζετε για το συχνό κα-

ύπνου αλλάζουν. Οι έφηβοι θέλουν να κοιμηθούν όλο

θαρισμό τους.

και πιο αργά το βράδυ και να ξυπνήσουν αργότερα το

● Εάν έχετε σημάδια ακμής και σε άλλα μέρη του

πρωί. Επιπρόσθετα, δεν έχουν σταθερές ώρες ύπνου

σώματος αποφεύγετε να φοράτε στενά ρούχα

κατά τη διάρκεια της εργάσιμης εβδομάδας και αυτό

που εμποδίζουν τον αερισμό του δέρματος.

ισχύει ακόμη περισσότερο για τα Σαββατοκύριακα και

● Τα κορίτσια, αν χρησιμοποιούν καλλυντικά ή

τις διακοπές.

προϊόντα μακιγιάζ, θα πρέπει αυτά να μην επι-

Οι αλλαγές που παρατηρούνται στον ύπνο κατά τη

δεινώνουν την ακμή. Πριν το βραδινό ύπνο το

διάρκεια της εφηβείας κατά ένα μέρος οφείλονται σε

μακιγιάζ θα πρέπει να απομακρύνεται.

αλλαγή του λεγόμενου κιρκάδιου ρυθμού –ένα είδος

● Διατηρείτε τα μαλλιά σας καθαρά και περιο-

εσωτερικού βιολογικού ρολογιού– το οποίο κατά τη

ρίστε την επαφή τους με το πρόσωπο, προκει-

διάρκεια της εφηβείας επαναρυθμίζεται προσωρινά.

μένου να αποφύγετε την εναπόθεση σκόνης ή

Σύμφωνα με την επικρατούσα επιστημονική άποψη,

πρόσθετης λιπαρότητας στους πόρους της επι-

η αλλαγή αυτή σχετίζεται με τις ημερήσιες διακυμάν-

δερμίδας του προσώπου.

σεις έκκρισης της μελατονίνης, μιας χημικής ουσίας

● Προστατέψτε το δέρμα σας από τον ήλιο. Η ηλι-

που παράγεται στον εγκέφαλο και έχει σχέση με τη

ακή ακτινοβολία δεν έχει βρεθεί να προστατεύ-

ρύθμιση του ύπνου, η οποία εκκρίνεται αργότερα το

ει από την ακμή.

βράδυ στους εφήβους σε σύγκριση με τους ενήλικες

● Παρόλο που η ακμή δεν θεραπεύεται άμεσα,

και τα παιδιά.

στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων μπο-

Οι βιολογικές αλλαγές, όμως, προκαλούν πρόβλη-

ρεί να ελεγχθεί αποτελεσματικά ακολουθώντας

μα στην καθημερινότητα των εφήβων. Οι έφηβοι πρέ-

τα παραπάνω απλά μέτρα καθημερινής φρο-

πει το πρωί να σηκωθούν νωρίς και να πάνε σχολείο,

ντίδας. Σε κάθε περίπτωση, ο έφηβος πρέπει

ανεξάρτητα από την ώρα που έχουν κοιμηθεί το βρά-

να γνωρίζει ότι η θεραπεία της ακμής απαιτεί

δυ, πράγμα που σημαίνει ότι μπορεί να κοιμούνται λι-

χρόνο, συστηματική καθαριότητα και αρκετή

γότερο από όσο χρειάζονται.

υπομονή.

Οι ιδανικές ώρες ύπνου διαφέρουν από άτο-

● Σε σοβαρότερες μορφές ακμής με κύστεις ή

μο σε άτομο, υπολογίζεται όμως ότι οι έφηβοι

έντονη ακμή στο στήθος και στην πλάτη, ο παι-

χρειάζονται περίπου 8.30–9 ώρες ύπνου ημε-

δίατρος ή ο δερματολόγος μπορεί να συστήσουν

ρησίως.

τη χρήση αντιβίωσης ή άλλων φαρμάκων.

Η έλλειψη ύπνου έχει τις εξής συνέπειες:

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

● Επηρεάζει την ικανότητα της προσοχής, της

1) The Nemours Foundation. Why Do I Get Acne? Δι-

συγκέντρωσης, της μάθησης, της επίλυσης προ-

αθέσιμο στο: www.kidshealth.org/teen/your_body/

βλημάτων, της μνήμης.

skin_stuff/acne.html?tracking=T_RelatedArticle#

● Μειώνει την επίδοση στο σχολείο και τα αθλή-

2) The Nemours Foundation. Tips for Taking Care of

ματα.

Your Skin. Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/teen/

your_body/take_care/skin_tips.html?tracking=T_

● Σχετίζεται με την αύξηση των ωρών χρήσης

RelatedArticle#

Η/Υ και τηλεόρασης.

98

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

● Επηρεάζει τη διάθεση και πιθανώς τις σχέσεις

τηλεόραση, το κινητό τηλέφωνο και ο ηλεκτρο-

με τους φίλους και την οικογένεια. Το άτομο γί-

νικός υπολογιστής δεν βοηθούν.

νεται λιγότερο υπομονετικό και πιο ευέξαπτο.

● Αν οι φίλοι σου μιλούν για «ξενύχτια», να έχεις

● Αυξάνει την όρεξη για φαγητό, και συχνά την

σταθερή εμπιστοσύνη στη δική σου εμπειρία

κατανάλωση ανθυγιεινών τροφών, με αποτέλε-

(θυμήσου το αίσθημα μετά από ένα καλό ύπνο)

σμα την αύξηση του βάρους.

και τις δικές σου επιλογές.

● Επιδεινώνει την ακμή και άλλα προβλήματα του

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

δέρματος.

1) National Sleep Foundation (USA). Adolescent Sleep

● Αυξάνει τις συνέπειες από πιθανή κατανάλωση

Needs and Patterns. Research report and resource

αλκοόλ και ίσως αυξάνει την κατανάλωση κα-

guide. Διαθέσιμο στο: www.sleepfoundation.org/sites/

φεΐνης και καπνού.

default/files/sleep_and_teens_report1.pdf

2) National Sleep Foundation (USA). Teens and Sleep.

● Επηρεάζει το χειρισμό συσκευών, μηχανών κλπ.

Διαθέσιμο στο: www.sleepfoundation.org/article/sleep-

● Αυξάνει την προδιάθεση για ασθένεια.

topics/teens-and-sleep

● Μειώνει την προσοχή και επιβραδύνει την αντί-

3) The Nemours Foundation. How Much Sleep Do I Need?

Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/teen/your_body/

δραση σε στιγμές που χρειάζεται εγρήγορση,

take_care/how_much_sleep.html

με αποτέλεσμα ακόμη και σοβαρούς τραυματι-

4) Australian Centre for Education in Sleep. Sleep

σμούς, ιδιαίτερα σε περίπτωση οδήγησης.

Problems in Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.

sleepeducation.net.au/adolescents.php

Πρακτικές οδηγίες

5) Royal College of Psychiatrists(UK). Sleep problems

● Ο ύπνος είναι προτεραιότητα. Σκέψου τι χρει-

in childhood and adolescence: for parents, carers and

anyone who works with young people. Διαθέσιμο στο:

άζεται να αλλάξεις στο καθημερινό σου πρό-

www.rcpsych.ac.uk/healthadvice/parentsandyouthinfo/

γραμμα ώστε να εξασφαλίσεις αρκετό ύπνο.

parentscarers/sleepp roblems.aspx

● Το περιβάλλον του δωματίου όπου κοιμάσαι

6) Johnson K.P. The Sleepy Teenager. Harvard Health

Publications. Harvard Medical School. Διαθέσιμο στο:

πρέπει να σε βοηθάει να αποκοιμηθείς. Πρέπει

www.health.harvard.edu/newsweek/The_Sleepy_

να είναι ήρεμο, σκοτεινό και με κατάλληλη θερ-

Teenager.htm

μοκρασία.

7) Canadian Sleep Society. Adolescents and Sleep. A guide

● Το πρωί άνοιξε τις κουρτίνες. Το πρωινό φως δί-

to the sleep deprived world of teenagers. Διαθέσιμο

στο: www.canadiansleepsociety.ca/Map/www/pdf/

νει σήμα στο σώμα σου να «ξυπνήσει».

brochure/sleep_adolescents.pdf

● Χάπια, βιταμίνες ή ποτά δεν αντικαθιστούν τον

επαρκή ύπνο.

● Η καφεΐνη πριν τον ύπνο δεν συνιστάται, γι’

αυτό μην καταναλώνεις καφέ, τσάι, αναψυκτι-

κά ή σοκολάτα πριν τον ύπνο.

● Το αλκοόλ και η νικοτίνη επίσης επηρεάζουν

την ποιότητα του ύπνου σου.

● Υπάρχει κίνδυνος να αποκοιμηθείς ενώ οδηγείς.

Μην οδηγήσεις αν δεν έχεις κοιμηθεί.

● Είναι βοηθητικό να προσπαθήσεις να πηγαίνεις

για ύπνο την ίδια ώρα κάθε βράδυ και να ξυ-

πνάς την ίδια ώρα κάθε πρωί. Όσο αυτό είναι

εφικτό, τήρησε το πρόγραμμα και το Σαββατο-

κύριακο. Το σταθερό πρόγραμμα ύπνου ρυθμί-

ζει ξανά το βιολογικό ρολόι, με αποτέλεσμα να

κοιμάσαι ευκολότερα το βράδυ και να μην αι-

σθάνεσαι κουρασμένος το πρωί.

● Μην τρως, πίνεις ή κάνεις γυμναστική λίγη ώρα

πριν τον ύπνο.

● Οι δραστηριότητες σου πριν τον ύπνο πρέπει να

είναι ήρεμες ώστε να μπορέσεις να κοιμηθείς

ευκολότερα. Προσπάθησε να μη δουλεύεις τα

μαθήματά σου μέχρι την τελευταία στιγμή. Η

99

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

αλλαγές που βιώνουν αυτήν την περίοδο, θέλουν να

4.3. Σεξουαλική υγεία

μάθουν περισσότερα για τις αλλαγές στο σώμα τους,

τις σεξουαλικές σχέσεις και τη σεξουαλική τους υγεία.

Η σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία είναι ουσια-

Σε έρευνα του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ιν-

στικός παράγοντας για υπεύθυνη, ασφαλή και ικανο-

στιτούτου Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ, 2011) για την

ποιητική σεξουαλική ζωή.

ψυχοκοινωνική υγεία των εφήβων στην Ελλάδα, ανα-

Είναι σημαντικό να τονισθεί ότι ο όρος σεξουαλι-

φέρονται τα εξής:

κότητα δεν αφορά μόνο τη σεξουαλική δραστηριότη-

● Ποσοστό 29% των 15χρονων, περισσότερα αγό-

τα. Είναι ευρύτερος και εμπεριέχει τον τρόπο με τον

ρια από κορίτσια, αναφέρουν πως είχαν ήδη μια

οποίο το άτομο αντιμετωπίζει το σώμα του, τον τρόπο

σεξουαλική επαφή. Από αυτούς τους εφήβους,

που βιώνει τα αισθήματα της οικειότητας, ερωτικής

ο 1 στους 3 είχε την πρώτη του εμπειρία, στην

έλξης και τρυφερότητας για άλλα άτομα και τον τρόπο

ηλικία των 14 χρονών.

που βιώνει και διατηρεί υγιείς ερωτικές σχέσεις.

● Το πιο διαδεδομένο μέτρο αντισύλληψης ανα-

Η φροντίδα για σεξουαλική υγεία ξεκινά από νω-

φέρεται ότι είναι το προφυλακτικό.

ρίς στη ζωή, κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας

● Το συνολικό ποσοστό των 15χρονων εφήβων

και συνεχίζεται στην εφηβεία. Οι έφηβοι καλό είναι να

που είχαν ολοκληρωμένη σεξουαλική επαφή

έχουν τις πληροφορίες έγκαιρα, ώστε να φροντίζουν

αυξήθηκε το 2010, σε σύγκριση με το 2002, και

το σώμα τους και να λαμβάνουν συνειδητές και υπεύ-

η αύξηση αυτή αφορά κυρίως τα κορίτσια.

θυνες αποφάσεις.

● Ένας στους πέντε 15χρονους απάντησε ότι κατά

Η φροντίδα για τη σεξουαλική υγεία απαιτεί γνώ-

την τελευταία σεξουαλική επαφή δεν έλαβε κα-

ση και κατανόηση της ανθρώπινης σεξουαλικότητας

νένα είδος προφύλαξης.

και των σύνθετων παραγόντων που διαμορφώνουν

● Φαίνεται ότι η χρήση προφυλακτικού, στους

τη σεξουαλική συμπεριφορά του ατόμου. Οι παράγο-

εφήβους που αναφέρουν ολοκληρωμένη σεξου-

ντες αυτοί επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το άτο-

αλική εμπειρία, εξαρτάται σημαντικά από την

μο επιλέγει να εκφράσει τη σεξουαλικότητά του, που

ποιότητα της επικοινωνίας γονιού-παιδιού. Τα

μπορεί να οδηγήσει σε σεξουαλική υγεία και ευεξία ή

αποτελέσματα έδειξαν ότι υπάρχει διαφορά στη

ενδεχομένως σε συμπεριφορές αυξημένου κινδύνου.

χρήση προφυλακτικού στα αγόρια που θεωρούν

Οι γονείς, λεκτικά ή με τη στάση τους, είναι συνή-

καλή την επικοινωνία με τον πατέρα τους (87%)

θως η πρώτη πηγή πληροφοριών των παιδιών σχετι-

σε σύγκριση με εκείνα που θεωρούν την επικοι-

κά με τη σεξουαλικότητα και τη σεξουαλική υγεία και

νωνία με τον πατέρα τους δύσκολη (77%).

μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην

● Η έναρξη της σεξουαλικής ζωής σε πρώιμη ηλι-

αγωγή του και στη διαμόρφωση στάσεων και συμπε-

κία, σε συνδυασμό με την πλημμελή υιοθέτηση

ριφορών.

μέσων αντισύλληψης από τους εφήβους, αυξά-

Σε έρευνα που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ το

νει την πιθανότητα ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης

2004 στο πλαίσιο εθνικής καμπάνιας για την πρόληψη

και μετάδοσης σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νο-

της εφηβικής εγκυμοσύνης, έφηβοι ηλικίας 12 έως 19

σημάτων.

ετών θεωρούν ότι οι γονείς τους αποτελούν τη μεγαλύ-

τερη πηγή επιρροής σχετικά με τη λήψη αποφάσεων

Πρακτικές οδηγίες

και τις αξίες που σχετίζονται με τη σεξουαλική συμπε-

Για γονείς

ριφορά (37% σε σύγκριση με 33% για φίλους, 6% για

● Η αγωγή για τη σεξουαλικότητα και τη σεξουα-

τα αδέλφια και 5% για τα μέσα μαζικής ενημέρωσης).

λική υγεία είναι απαραίτητο να αρχίσει νωρίς.

Οι γονείς πρέπει να είναι έγκαιρα προετοιμασμέ-

● Οι γονείς μπορούν να αρχίσουν να συζητούν

νοι, ώστε να ανταποκριθούν και να απαντούν κατάλ-

με το παιδί τους από μικρή ηλικία, θέματα που

ληλα στις απορίες του παιδιού τους, κατανοώντας ότι

αφορούν το σώμα και τις λειτουργίες του.

η συζήτηση για θέματα σεξουαλικότητας και σεξουα-

λικής υγείας συχνά προκαλεί αμηχανία.

● Το σεξ αποτελεί συχνά θέμα ταμπού και πολλοί

γονείς αποφεύγουν να συζητούν με τα παιδιά

Κατά τη διάρκεια της προσχολικής και σχολικής

τους θέματα που αφορούν τη σεξουαλική συ-

ηλικίας, τα παιδιά έχουν απορίες σχετικά με το σώμα

μπεριφορά και υγεία είτε γιατί θεωρούν ότι τα

τους, τις σεξουαλικές σχέσεις και την προέλευση των

παιδιά τους είναι πολύ μικρά είτε γιατί νοιώ-

μωρών.

θουν αμηχανία.

Κατά τη διάρκεια της εφηβικής ηλικίας, οι νεαροί

● Τα παιδιά έχουν ανάγκη για σωστή ενημέρωση

έφηβοι και έφηβες έχουν αγωνία και απορίες για τις

100

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

και οι γονείς πρέπει να απαντούν στις ερωτή-

το θέμα ούτε παρακινεί τους εφήβους να γίνουν

σεις τους λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία, το

σεξουαλικά ενεργοί σε μικρότερη ηλικία.

επίπεδο κατανόησης και τις ερωτήσεις που θέ-

● Έχει διαπιστωθεί ότι οι έφηβοι που μιλούν

τουν.

ανοικτά με τους γονείς τους για θέματα σεξου-

● Οι ερωτήσεις του παιδιού είναι ο καλύτερος

αλικότητας, έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να

οδηγός για την απάντηση του γονιού. Όσο μι-

χρησιμοποιήσουν αντισυλληπτική προστασία

κρότερο το παιδί, τόσο απλούστερες πρέπει να

την πρώτη φορά που θα έχουν σεξουαλική επα-

είναι οι απαντήσεις.

φή και μικρότερη πιθανότητα για εγκυμοσύνη

● Οι γονείς θα πρέπει να ανταποκρίνονται στις

πριν την ηλικία των 18 ετών.

ερωτήσεις του παιδιού τους ήρεμα και πρόθυ-

● Οι γονείς θα πρέπει να συστήσουν στο έφηβο

μα, χωρίς αμηχανία ή θυμό και χωρίς να δημι-

παιδί τους να μην προχωρήσει ποτέ, ούτε μια

ουργούν ενοχές. Έτσι τα παιδιά αντιλαμβάνο-

φορά, σε σεξουαλική επαφή χωρίς προφυλακτι-

νται ότι μεγαλώνουν σε μια οικογένεια ανοικτή

κό.

σε συζητήσεις για τη σεξουαλικότητα.

● Οι γονείς ή/και ο γιατρός χρειάζεται να εν-

● Η καλή συζήτηση εξασφαλίζει την επικοινωνία

θαρρύνουν τον έφηβο/έφηβη να επιλέξει μια

με τα παιδιά για ένα ευρύ φάσμα θεμάτων που

αποτελεσματική μέθοδο αντισύλληψης και

σχετίζονται με τη σεξουαλικότητα, όπως η εικό-

προστασίας από τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα

να του σώματος, οι ρόλοι των φύλων, ο σεξουα-

νοσήματα.

λικός προσανατολισμός, οι φιλίες, η σεξουαλική

● Οι έφηβοι είναι προτιμότερο να συζητούν με το

υγεία, και ειδικότερα:

γονέα του ίδιου φύλου.

• έναρξη σεξουαλικής δραστηριότητας

● Οι έφηβοι τείνουν να χρειάζονται περισσότε-

• προστασία της ιδιωτικής ζωής

ρο ιδιωτικό χρόνο μέσα στο δωμάτιο τους ή το

• σημασία λήψης συνειδητών και υπεύθυνων

μπάνιο. Οι γονείς θα πρέπει να σεβαστούν την

αποφάσεων

ιδιωτικότητα του/της εφήβου, να μην τους λένε

• μέθοδοι αντισύλληψης

να βιαστούν και να χτυπούν πάντα την πόρτα

• ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη

πριν μπουν στο δωμάτιο.

• σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, HIV/

● Ο αυνανισμός είναι φυσιολογικός κατά τη δι-

AIDS

άρκεια της εφηβικής ηλικίας σε αγόρια και κο-

ρίτσια. Μέσα από πειραματισμούς με το σώμα

● Οι ευκαιρίες για συζήτηση πρέπει να αναγνωρί-

και το συναίσθημα αναπτύσσεται σταδιακά η

ζονται άμεσα ή και να δημιουργούνται. Ευκαι-

σεξουαλική ταυτότητα.

ρία για συζήτηση θα μπορούσε να είναι μια εί-

δηση στο ραδιόφωνο του αυτοκινήτου, όταν το

Για εφήβους

παιδί διαβάζει μια ιστορία για τις σχέσεις των

● Οι έφηβοι πρέπει να γνωρίζουν ότι δεν υπάρχει

δύο φύλων ή όταν βλέπουν κάτι σχετικό στην

ηλικία στην οποία πρέπει ξεκινήσουν τη σεξου-

τηλεόραση. Οι στιγμές αυτές είναι χαλαρές για

αλική τους δραστηριότητα.

όλους και βοηθούν το παιδί να αισθανθεί άνετα

● Η κατάλληλη χρονική στιγμή για την έναρξη της

ώστε να μπορεί να συζητήσει ξανά για τέτοια

σεξουαλικής δραστηριότητας είναι διαφορετική

θέματα στο μέλλον.

για κάθε άτομο, και κάθε άτομο έχει δικαίωμα

● Η συζήτηση θα πρέπει να αναβληθεί αν η δι-

να αποφασίσει πότε είναι αυτή η στιγμή.

άθεση του παιδιού δεν είναι κατάλληλη, είναι

● Οι έφηβοι χρειάζεται να καταλάβουν ότι δεν

αμήχανο ή αρνητικό.

πρέπει να ξεκινήσουν τη σεξουαλική τους δρα-

● Η επιλογή των λέξεων και των όρων θα πρέπει

στηριότητα πριν νιώσουν αληθινά έτοιμοι.

να είναι κατάλληλη για την ηλικία του παιδιού.

● Κατά την διάρκεια της εφηβικής ηλικίας, πολλά

Οι όροι δεν θα πρέπει να είναι ούτε επιστημονι-

παιδιά ξεκινούν σεξουαλικές σχέσεις για λόγους

κοί ούτε χυδαίοι.

οι οποίοι δεν αφορούν ουσιαστικά τους ίδιους.

● Οι έφηβοι δεν πρέπει να προκαλούνται με πλη-

Μπορεί να αισθάνονται αμήχανα αν δεν έχουν

ροφορίες που αφορούν στη σεξουαλική ζωή των

σεξουαλική σχέση, να πιέζονται από τον/την

γονέων.

σύντροφό τους ή από το φιλικό τους περιβάλ-

● Η συζήτηση με εφήβους για θέματα που αφο-

λον, μπορεί να μην μπορούν να πουν «όχι» ή

ρούν τη σεξουαλική δραστηριότητα δεν αυξάνει

ακόμη και να το κάνουν σαν αντίδραση στους

τη σεξουαλική επιθυμία και την ενασχόληση με

γονείς τους.

101

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

● Η ολοκληρωμένη ερωτική εμπειρία και η ερω-

● Η ηπατίτιδα Β και ο ιός των ανθρωπίνων θηλω-

τική πράξη μπορεί να είναι μια πολύ θετική

μάτων (HPV) είναι σεξουαλικώς μεταδιδόμε-

εμπειρία όταν γίνεται με τον/την κατάλληλο/η

να νοσήματα για τα οποία υπάρχει κατάλληλο

σύντροφο στον κατάλληλο χρόνο. Οι έφηβοι αν

εμβόλιο. Έτσι, όλα τα παιδιά εφηβικής ηλικί-

νιώθουν ότι πιέζονται, είναι προτιμότερο να πε-

ας θα πρέπει να έχουν εμβολιαστεί με εμβόλιο

ριμένουν.

για την ηπατίτιδα Β και τα έφηβα κορίτσια να

● Οι έφηβοι καλό είναι να έχουν την κατάλληλη

έχουν εμβολιαστεί με το εμβόλιο για τον ιό των

πληροφόρηση ώστε να μπορούν να προστατευ-

Ανθρώπινων Θηλωμάτων (HPV), που ευθύνεται

θούν από ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη ή/και από

για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας και

τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα.

άλλους καρκίνους της γεννητικής χώρας καθώς

● Οι πληροφορίες από φίλους ή το διαδίκτυο, αν

και για τα κονδυλώματα των γεννητικών οργά-

και περισσότερο οικείες και εύκολες, δεν είναι

νων σε γυναίκες και άνδρες.

πάντα αξιόπιστες. Οι έφηβοι καλό είναι να μπο-

● Ο/η έφηβος πρέπει να γνωρίζει:

ρούν να απευθυνθούν σε κάποιον ενήλικα που

• Ότι έχει το δικαίωμα να πει «όχι».

εμπιστεύονται όπως κάποιο μέλος της οικογέ-

• Ότι έχει το δικαίωμα να ελέγχει τι συμβαίνει

νειας, ένας/μια καθηγητής/καθηγήτρια, ο/η

στο σώμα του, και δεν πρέπει ποτέ να νιώθει

γιατρός που εμπιστεύονται.

ότι πιέζεται να κάνει κάτι που δεν το αισθά-

● Το προφυλακτικό μπορεί να αποτρέψει μια

νεται σωστό ή ασφαλές.

εγκυμοσύνη και να προφυλάξει από πολλά –όχι

• Ότι έχει το δικαίωμα να έχει άποψη και προ-

όμως από όλα– τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα

σωπική στάση και δεν οφείλει να κάνει αυτό

νοσήματα. Η σωστή χρήση του προφυλακτικού

που κάνουν οι φίλοι του.

είναι απαραίτητη σε κάθε σεξουαλική επαφή.

• Την έννοια της ασφαλούς σεξουαλικής επα-

● Οι έφηβοι θα πρέπει να γνωρίζουν ότι το αντι-

φής, τους τρόπους αντισύλληψης και προ-

συλληπτικό χάπι προστατεύει από εγκυμοσύνη,

στασίας από σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νο-

αλλά όχι από τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νο-

σήματα.

σήματα.

• Τον τρόπο, το χώρο και το άτομο για να ζη-

● Οι έφηβοι οφείλουν να γνωρίζουν από πριν τι

τήσει συμβουλές για οποιοδήποτε θέμα σχε-

πρέπει να κάνουν εάν το προφυλακτικό σπάσει

τικό με τη σεξουαλικότητα και τη σεξουαλι-

ή βγει (επείγουσα αντισύλληψη).

κή υγεία.

● Τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα έχουν,

όχι πάντα, συμπτώματα, όπως εκκρίσεις (υγρά)

Ειδικές πληροφορίες

από τα γεννητικά όργανα, φαγούρα, ενόχληση

● Η λεπτομερής ανάπτυξη των παραπάνω θεμά-

στη γεννητική περιοχή, κάποια πληγή ή εξό-

των και η παροχή ειδικών πληροφοριών υπερ-

γκωμα. Αν ο/η έφηβος/η παρατηρήσει κάτι από

βαίνει τους στόχους του παρόντος.

αυτά ή εάν απλά παρατηρήσει κάτι διαφορετι-

● Για ειδικές πληροφορίες οι γονείς και τα παιδιά

κό, τότε πρέπει άμεσα να επισκεφθεί γιατρό.

μπορούν να απευθύνονται σε αξιόπιστες πηγές,

● Οι έφηβοι πρέπει να ξέρουν καλά ότι δεν είναι

όπως:

δυνατόν κάποιος να καταλάβει αν ο/η ερωτικός

• Στον/στην παιδίατρο ή γιατρό της οικογέ-

σύντροφός του έχει κάποιο σεξουαλικώς μετα-

νειας.

διδόμενο νόσημα. Μερικά από αυτά γίνονται

• Στις υπηρεσίες υγείας της περιοχής.

αντιληπτά μόνο με ειδικές εργαστηριακές εξε-

• Στο τμήμα Οικογενειακού Προγραμματι-

τάσεις.

σμού σε νοσοκομείο ή άλλη υπηρεσία της

● Ο έλεγχος για λοίμωξη από χλαμύδια (πρόκει-

περιοχής τους.

ται για το πιο συχνό σεξουαλικώς μεταδιδόμενο

• Στη Μονάδα Εφηβικής Υγείας (ΜΕΥ) του

νόσημα) ή άλλο σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νό-

Νοσ/μείου παίδων «Π. & Α. Κυριακού»

σημα χρειάζεται μόνο σε περίπτωση που θα το

(www.youth-health.gr/).

συστήσει ο/η γιατρός τους.

• Στο Ειδικό Κέντρο Εφηβικής Ιατρικής

● Τα έφηβα κορίτσια που έχουν σεξουαλική δρα-

(ΕΚΕΙ) της Α΄ Παιδιατρικής Κλινικής του

στηριότητα δεν συνιστάται να κάνουν έλεγχο με

Πανεπιστημίου Αθηνών στο Νοσ/μείο Παί-

pap-test (τεστ Παπανικολάου) μέχρι την ηλικία

δων «Αγία Σοφία» (www.ephebiatrics. med.

των 21 ετών, παρά μόνο στην περίπτωση που θα

uoa.gr/).

το συστήσει ο/η γιατρός τους.

102

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

• Στην Ελληνική Εταιρεία Οικογενειακού

Προγραμματισμού (www.oikogeneiakos.gr).

• Στο τμήμα Οικογενειακού Προγραμματι-

σμού του Αρεταίειου Νοσοκομείου ή του

Νοσοκομείου «Αλεξάνδρα» (Αθήνα).

• Σε σχετικά βιβλία και φυλλάδια ή σε αξιό-

πιστους διαδικτυακούς τόπους, που έχουν

υλικό που αφορά τη σεξουαλική υγεία και

απευθύνεται σε γονείς ή/και σε εφήβους.

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

1) Κοκκέβη Α, Φωτίου Α, Σταύρου Μ, Καναβού Ε. Η ψυχο-

κοινωνική υγεία των εφήβων.

2) Σειρά θεματικών τευχών: Έφηβοι, Συμπεριφορές &

Υγεία. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής

Υγιεινής. Αθήνα, 2011.

3) Raising Children Network (Australia). Raising sexually

healthy children. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.

net.au/articles/raising_sexually_healthy_children_an_

overview.html

4) American Academy of Pediatrics. Bright Futures.

Guidelines for Health Supervision of Infants, Children

and Adolescents. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

aap.org/pdfs/guidelines_pdf/1-bf-introduction.pdf

5) Πώς να μιλήσετε σε ένα παιδί για το σεξ. Το βιβλίο της

Γραμμής-Σύνδεσμος για τους γονείς, «Πώς να μιλήσετε

σε ένα παιδί για….» Επιστημονική Εποπτεία: Τσιάντης

Ι, Επιστημονική Επιμέλεια: Τζίκας Δ, Βγενοπούλου Σ,

2007, ΕΨΙΠΕ, εκδόσεις ΚΟΑΝ.

6) Raising Children Network (Australia). Creating

a sexually healthy family. Διαθέσιμο στο: www.

raisingchildren.net.au/articles/creating_a_sexually_

healthy_family.html/context/561

7) Raising Children Network (Australia). Sexuality

and wellbeing in adolescence. Διαθέσιμο στο: www.

raisingchildren.net.au/articles/sexuality_teenagers.

html/context/1071

8) The Society of Obstetricians and Gynaecologists of

Canada (SOGC). Your Role as a Parent. Διαθέσιμο στο:

www.sexualityandu.ca/parents/your_role_as_a_parent

9) The Society of Obstetricians and Gynaecologists of

Canada (SOGC). Contraception-Birth Control. Διαθέσι-

μο στο: www.sexualityandu.ca/parents/contraception-

birth-control

10) The Nemours Foundation. Understanding Early Sexual

Development. Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/

parent/growth/sexual_health

11) Μονάδα Εφηβικής Υγείας, Τμήμα Παιδιατρικής και

Εφηβικής Γυναικολογίας, Ελληνική Παιδιατρική Εται-

ρεία. «Τι συμβαίνει στην εφηβεία;», Τεύχος 1. Διαθέσι-

μο στο: www.eddyppy.gr/sites/default/files/portfolio/

sexualiki_agogi.pdf

103

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

Πρακτικές οδηγίες

4.4. κατανάλωση καφεΐνης,

Η καφεΐνη σε αριθμούς

καπνού, αλκοόλ

● Σε 1 φλιτζάνι καφέ φίλτρου (των 240 ml): 100-

200 mg καφεΐνη.

κατανάλωση καφεΐνης, ενεργειακά

● Σε 1 φλιτζάνι στιγμιαίου καφέ (των 240 ml): 30-

ποτά

170 mg καφεΐνη.

Η καφεΐνη είναι φυσική ουσία που βρίσκεται στα

● Σε 1 μικρό φλιτζάνι καφέ εσπρέσο: 50-75 mg

φύλλα και τους σπόρους πολλών φυτών. Παράγεται

καφεΐνη.

επίσης τεχνητά. Περιέχεται στον καφέ, το τσάι, τη σο-

● Σε 1 φλιτζάνι καφέ φίλτρου ντεκαφεϊνέ (των

κολάτα, τα αναψυκτικά τύπου ‘’κόλα’’ και σε διάφορα

240 ml): 2-12 mg καφεΐνη.

φάρμακα.

● Σε 1 φλιτζάνι στιγμιαίου καφέ ντεκαφεϊνέ (των

Πρόσφατα έχουν παρασκευασθεί ποτά με ιδιαιτέ-

240 ml): 2-12 mg καφεΐνη.

ρως υψηλά επίπεδα καφεΐνης και ζάχαρης, τα λεγόμε-

● Σε 1 μικρό φλιτζάνι καφέ εσπρέσο ντεκαφεϊνέ:

να «ενεργειακά ποτά», τα οποία μπορεί επίσης να

0-15 mg καφεΐνη.

περιέχουν και άλλες διεγερτικές ουσίες και πρόσθετα.

Οι έφηβοι παίρνουν το μεγαλύτερο μέρος της καφε-

● Σε 1 φλιτζάνι μαύρο τσάι (των 240 ml): 15-70

ΐνης που καταναλώνουν από τα αναψυκτικά και τα

mg καφεΐνη.

ενεργειακά ποτά.

● Σε 1 φλιτζάνι πράσινο τσάι (των 240 ml): 25-45

Τα ενεργειακά ποτά είναι ακατάλληλα για κατα-

mg καφεΐνη.

νάλωση από παιδιά και εφήβους και πρέπει να απο-

● Σε 1 κουτί τυπικού ενεργειακού ποτού (των 250

φεύγονται. Πολλά από αυτά, περιέχουν και πρόσθετα

ml): 80 mg καφεΐνη.

συστατικά, διεγερτικές ουσίες ή συμπληρώματα (π.χ.

● Σε 1 κουτί αναψυκτικού τύπου κόλα (των 355

ταυρίνη) των οποίων η ασφάλεια δεν έχει μελετηθεί

ml): 25-40 mg καφεΐνη.

επαρκώς σε παιδιά και εφήβους. Τα ενεργειακά ποτά

● Σε 1 μικρή πλάκα σοκολάτα γάλακτος (των 43

δεν πρέπει να συγχέονται με τα ‘’αθλητικά ποτά’’, που

γραμμαρίων): 10 mg καφεΐνη.

περιέχουν ζάχαρη και ηλεκτρολύτες αλλά όχι καφεΐνη.

Εκτιμήσεις για ημερήσια κατανάλωση καφεΐνης

Η καφεΐνη δεν είναι θρεπτικό συστατικό, έτσι δεν

● Μέτρια ποσότητα ημερήσιας λήψης για ενήλι-

είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της υγείας. Είναι

κες: 300 mg.

ασφαλής σε μικρές με μέτριες ποσότητες, δεν απο-

● Συνιστώμενη ημερήσια λήψη σε παιδιά προ-

θηκεύεται στο σώμα και η δράση της μπορεί να είναι

σχολικής ηλικίας: <45 mg.

αισθητή μέχρι και 6 ώρες μετά τη λήψη, ειδικά σε ευ-

● Συνιστώμενη ημερήσια λήψη σε παιδιά 10-12

αίσθητα άτομα όπως τα παιδιά. Είναι σημαντικό τα

ετών: <85 mg.

ποτά με καφεΐνη να μην αποτελούν την κύρια πηγή

υγρών για τον οργανισμό.

Επιδράσεις καφεΐνης και καφεϊνούχων ποτών

Η ευαισθησία στην καφεΐνη εξαρτάται από την ιδι-

Η καφεΐνη ενεργεί ως διεγερτικό του κεντρικού νευ-

οσυγκρασία του ατόμου, την ποσότητα που συνηθίζει

ρικού συστήματος. Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι

να λαμβάνει και το σωματικό του βάρος. Η τακτική

η καφεΐνη αυξάνει την πνευματική τους εγρήγορση,

κατανάλωση καφεΐνης οδηγεί στην ανάπτυξη ανοχής,

καθυστερεί προσωρινά την κούραση και δίνει προσω-

δηλαδή χρειάζεται μεγαλύτερη ποσότητα για να εμ-

ρινή ώθηση ενεργητικότητας και διάθεσης. Με την τα-

φανιστεί η ίδια δράση.

κτική της χρήση, όμως γρήγορα αναπτύσσεται ανοχή

Σε άτομα με μικρό σωματικό βάρος η ίδια ποσό-

και απαιτούνται μεγαλύτερες δόσεις.

τητα καφεΐνης έχει μεγαλύτερη δράση. Τα μικρά παι-

Υψηλές δόσεις καφεΐνης μπορεί να προκαλέσουν:

διά είναι πιο ευαίσθητα στις επιδράσεις της καφεΐνης

● Νευρικότητα

επειδή αφενός έχουν μικρότερο σωματικό βάρος και

● Στομαχικές διαταραχές

αφετέρου δεν έχουν εκτεθεί σε αυτήν όσο τα μεγαλύ-

● Πονοκεφάλους

τερα παιδιά ή οι ενήλικες.

● Δυσκολία συγκέντρωσης

Έγκυροι διεθνείς επιστημονικοί φορείς απο-

θαρρύνουν την κατανάλωση καφεΐνης από παι-

● Δυσκολία στον ύπνο

διά και εφήβους.

● Αύξηση του καρδιακού ρυθμού

● Αυξημένη αρτηριακή πίεση

● Διουρητική δράση

104

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

Η κατανάλωση πολλών ζαχαρούχων αναψυκτικών,

Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/parent/sports_

όπως είναι συνήθως αυτά που περιέχουν καφεΐνη,

medicine_center/q_a/power_drinks.html#

μπορεί να οδηγήσει σε παχυσαρκία και σε προβλήμα-

2) American Academy of Pediatrics. Kids Should Not

Consume Energy Drinks, and Rarely Need Sports

τα στοματικής υγείας:

Drinks, Says AAP. Διαθέσιμο στο: www.healthychildren.

● Ένα κουτί ζαχαρούχου αναψυκτικού (355 ml),

org/English/news/Pages/Kids-Should-Not-Consume-

περιέχει το ισοδύναμο με 10 κουταλιές του γλυ-

Energy-Drinks-and- Rarely-Need-Sports-Drinks-Says-

AAP.aspx

κού ζάχαρης (40 g) ή 150 θερμίδες.

3) American Academy of Pediatrics. Committee on

● Τα παιδιά που καταναλώνουν ημερησίως ένα ή

Nutrition and the Council on Sports Medicine and

περισσότερα ζαχαρούχα αναψυκτικά (των 355

Fitness. Clinical Report. Sports Drinks and Energy

ml) έχουν 60% μεγαλύτερη πιθανότητα να είναι

Drinks for Children and Adolescents: Are They

Appropriate? Pediatrics Vol. 127, No 6, June 2011.

παχύσαρκα.

Διαθέσιμο στο: www.pediatrics.aappublications.org/

content/127/6/1182.full.html

χρήση με μέτρο

4) The Nemours Foundation. A Guide to Eating for Sports.

Η κατανάλωσης καφεΐνης πρέπει να είναι περιορισμέ-

Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/teen/homework/

νη:

sports/eatnrun.html#

5) ΕΥΖΗΝ. Εθνική Δράση Υγείας για τη Ζωή των

● Η κατανάλωση καφεΐνης από παιδιά και εφή-

Νέων. Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων. Τι

βους πρέπει να είναι η λιγότερη δυνατή. Αυτό

είναι τα ενεργειακά ποτά(energy drinks); Διαθέσιμο

ισχύει πολύ περισσότερο για μικρά παιδιά.

στο: http://eyzin.minedu.gov.gr/Pages/Teenagers/

KnowWhatYouEatSV.aspx?ArticleID=7#.U1zu5qKfsjE

● Τρόφιμα και ποτά με καφεΐνη υπάρχουν πα-

6) Εργαστήριο Δικανικής Χημείας και Τοξικολογίας και

ντού. Οι γονείς πρέπει να ελέγχουν τα συστατι-

Εργαστήριο Προσθέτων Ουσιών και Ειδικών Αναλύ-

κά των τροφίμων και των ποτών για την περιε-

σεων Τροφίμων. Γενικό Χημείο του Κράτους. Κύπρος.

κτικότητά τους σε καφεΐνη.

Ενεργειακά ποτά. Είναι ρίσκο υγείας τελικά; www.moh.

gov.cy/MOH.

● Αναψυκτικά τύπου «κόλα» πρέπει να αποφεύ-

7) The Nemours Foundation. Caffeine. Διαθέσιμο στο:

γονται.

www.kidshealth.org/teen/drug_alcohol/drugs/caffeine.

● Αντί για ζαχαρούχα αναψυκτικά μπορεί οι γο-

html#

νείς να προσφέρουν στα παιδιά νερό, γάλα, χυ-

8) The Nemours Foundation. Caffeine and your Child.

Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/parent/growth/

μούς χωρίς ζάχαρη.

feeding/child_caffeine.html

● Οι έφηβοι που ήδη συνηθίζουν να πίνουν καφέ

9) Raising Children Network (Australia). Sleep

πρέπει να αποφεύγουν τη μεγάλη κατανάλωση

medications and children. Διαθέσιμο στο: www.

και να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί με την αυξα-

raisingchildren.net.au/articles/sleep_medications_

children.html

νόμενη ανάγκη καφεΐνης (φαινόμενο ανοχής).

10) Canadian Paediatric Society. Teens and sleep: Why you

● Ο καλύτερος τρόπος να μειωθεί η πρόσληψη

need it and how to get enough. Διαθέσιμο στο: www.

καφεΐνης είναι αυτό να επιχειρηθεί σταδιακά,

caringforkids.cps.ca/handouts/teens_and_sleep

καθώς έτσι αποφεύγονται οι εκδηλώσεις στέ-

11) Raising Children Network (Australia). Teenage sleep

habits. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

ρησης, που ούτως ή άλλως είναι ήπιες και δεν

articles/pip_teen_sleep.html

διαρκούν πολύ.

12) NHS Choices.UK Department of Health. Water

● Η μείωση της πρόσληψης καφεΐνης μπορεί να

and Drinks. Διαθέσιμο στο: www.nhs.uk/Livewell/

Goodfood/Pages/water-drinks.aspx

γίνει με την αντικατάσταση του καφέ και των

καφεϊνούχων αναψυκτικών με ροφήματα χωρίς

κάπνισμα

ή με λίγη καφεΐνη, π.χ. βότανα, χυμοί χωρίς ζά-

χαρη, ντεκαφεϊνέ κλπ.

Το κάπνισμα αποτελεί την κυριότερη αιτία πρόωρης

εμφάνισης νόσων και θανάτων στις ανεπτυγμένες χώ-

Σε σχέση με τα ενεργειακά ποτά:

ρες, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.

● Είναι σημαντικό να ασκείται κριτική στη στά-

Πληθώρα επιστημονικών δεδομένων τεκμηριώνουν

ση ότι χρειαζόμαστε κάτι «έξτρα» –ενεργειακό

ότι το κάπνισμα έχει ιδιαίτερα σοβαρές επιπτώ-

ποτό, χάπια ή άλλη ουσία– για να πετύχουμε

σεις στην υγεία, ενώ κανένα επίπεδο έκθεσης στον

καλύτερες αποδόσεις.

καπνό του τσιγάρου δεν μπορεί να θεωρηθεί ασφαλές.

● Οι γονείς θα πρέπει να εκπαιδεύουν από νωρίς

Σχετίζεται με πολλούς τύπους καρκίνου, έμφραγμα του

τα παιδιά τους να μην πιστεύουν εύκολα τις δι-

μυοκαρδίου, εγκεφαλικό επεισόδιο, χρόνια βρογχίτιδα.

αφημίσεις.

Είναι τεκμηριωμένο ότι όσο νωρίτερα ξεκινήσει

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

κάποιος το κάπνισμα τόσο μεγαλύτερο κίνδυνο δια-

1) The Nemours Foundation. Sports and Energy Drinks.

τρέχει.

105

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

Το παθητικό κάπνισμα, δηλ. η έκθεση στον καπνό

για τους καπνιστές (υγείας και οικονομικό) και απο-

από κάπνισμα άλλου ατόμου, μπορεί να είναι πολύ

δίδει τεράστια κέρδη δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως

επιβλαβής για την υγεία παιδιών και εφήβων, τόσο

για το κύκλωμα παραγωγής και εμπορίας προϊόντων

μακροπρόθεσμα (μπορεί να προκαλέσει τα νοσήματα

καπνού.

που προαναφέρθηκαν) όσο και άμεσα (σχετίζεται με

αυξημένη συχνότητα κρίσεων βρογχικού άσθματος

Πρακτικές οδηγίες

και άλλων προβλημάτων του αναπνευστικού).

αντιμετώπιση από τους γονείς

Παράλληλα, οι γονείς που καπνίζουν αποτελούν

● Οι έφηβοι έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να

αρνητικό πρότυπο συμπεριφοράς στην κρίσιμη ηλικι-

ξεκινήσουν το κάπνισμα εάν στο οικογενειακό

ακή φάση της εφηβείας κατά την οποία αναζητά ση-

τους περιβάλλον υπάρχουν καπνιστές. Για το

μεία ταύτισης και αναφοράς.

λόγο αυτό –μεταξύ άλλων– οι γονείς καπνιστές,

Η νικοτίνη που περιέχεται στον καπνό προκαλεί

θα πρέπει να επιδιώξουν να σταματήσουν το

εθισμό, ενώ στον καπνό του τσιγάρου περιέχονται πε-

κάπνισμα.

ρισσότερες από 400 τοξικές χημικές ουσίες.

● Είτε καπνίζουν οι γονείς είτε όχι, έχει μεγάλη

Επίσης, το κάπνισμα μπορεί να προκαλεί χρωματι-

σημασία να θεωρείται στην οικογένεια ότι η

κές αλλοιώσεις/κιτρίνισμα στα δόντια και στα νύχια,

«κανονική κατάσταση» είναι η καθαρή ατμό-

ελαττώνει την αίσθηση της γεύσης και της όσφρησης

σφαιρα, ιδίως στους κλειστούς χώρους όπου οι

και προκαλεί δυσάρεστη αναπνοή, η οποία συχνά εί-

οικογένειες και τα παιδιά περνούν μεγάλο μέ-

ναι πολύ ενοχλητική για το περιβάλλον του καπνιστή.

ρος του χρόνου τους. Έτσι, πρέπει να τηρείται

Τέλος, ένας έφηβος δεν πρέπει να αγνοεί ότι το κά-

αυστηρά ο κανόνας «δεν επιτρέπεται κανείς

πνισμα έχει σημαντικό οικονομικό κόστος σε καθημε-

να καπνίζει μέσα στο σπίτι και μέσα στο

ρινή βάση.

αυτοκίνητο».

Παρά το γεγονός ότι, τα προβλήματα υγείας που

● Το θετικό πρότυπο υγιούς τρόπου ζωής, δηλαδή

σχετίζονται με το κάπνισμα εμφανίζονται, κατά κύριο

«δεν καπνίζω, αθλούμαι, τρέφομαι σω-

λόγο, στην ενήλικη ζωή, η έναρξη του καπνίσματος και

στά», είναι ιδιαίτερα σημαντικό να προβάλλε-

η εγκατάσταση της συνήθειας γίνεται σε νεαρή ηλικία.

ται στην οικογένεια και όσο είναι δυνατόν, να

Το 90% περίπου των καπνιστών ξεκινούν το κάπνισμα

αντικατοπτρίζεται στην καθημερινότητα των

στην εφηβική ηλικία.

μελών της.

Στις μέρες μας, τα νέα παιδιά είναι αρκετά ενημε-

● Είναι σημαντική η συνεχής ενημέρωση των

ρωμένα για τα προβλήματα υγείας που προκαλεί το

παιδιών από μικρή ηλικία για τις αρνητικές

κάπνισμα, εντούτοις, τείνουν να υποτιμούν τις επιπτώ-

επιπτώσεις του καπνίσματος, το φαινόμενο της

σεις στην υγεία τους, καθώς η αίσθηση του μακροπρό-

εξάρτησης, το μύθο της χειραφέτησης μέσω του

θεσμου κινδύνου δεν τους είναι οικεία. Σύμφωνα με

καπνίσματος. Πολύ περισσότερο, η συζήτηση

πανελλήνια έρευνα που έγινε το 2011 σε μαθητές ηλι-

είναι αναγκαία εάν οι γονείς αντιληφθούν ότι

κίας 13-19 ετών, 14% δηλώνουν ότι καπνίζουν συστη-

το παιδί του έχει ενδεχομένως ξεκινήσει να κα-

ματικά –τουλάχιστον ένα τσιγάρο την ημέρα–, ενώ τα

πνίζει.

αγόρια καπνίζουν περισσότερο από τα κορίτσια.

● Η συζήτηση των γονέων με τα παιδιά τους για

Στην Ελλάδα απαγορεύεται η διαφήμιση προϊό-

το κάπνισμα θα πρέπει να γίνεται σε κλίμα που

ντων καπνού στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και στους

ευνοεί τον αλληλοσεβασμό και δεν δημιουργεί

περισσότερους χώρους. Συνεχίζει, όμως, να παρατη-

αίσθημα φόβου.

ρείται το φαινόμενο της έμμεσης διαφήμισης της κα-

● Συζητήστε με τα παιδιά σας τρόπους αντίστα-

πνιστικής συνήθειας μέσω του κινηματογράφου, των

σης στις πιέσεις συνομήλικων για επιλογή αρ-

τηλεοπτικών σειρών, των video-clips και άλλων μορ-

νητικών συμπεριφορών.

φών ψυχαγωγίας που απευθύνονται στην ευαίσθητη

● Είναι καλό οι γονείς να έχουν διαμορφώσει σχέ-

ηλικιακή ομάδα των εφήβων.

σεις αμοιβαίας ειλικρίνειας, εμπιστοσύνης και

Από πολλά χρόνια οι καπνοβιομηχανίες έχουν

διαρκούς επικοινωνίας με τα παιδιά τους από

κατορθώσει να συνδέσουν το κάπνισμα με μια

μικρή ηλικία. Έτσι, θα υπάρχει το κατάλληλο

εικόνα χειραφέτησης και απελευθέρωσης. Είναι

έδαφος για την ουσιαστική και αποτελεσματική

σημαντικό τα νέα παιδιά να κατανοούν ότι η πραγ-

διαχείριση κρίσιμων ζητημάτων κατά την εφη-

ματικότητα είναι τελείως αντίθετη: το κάπνισμα

βική ηλικία.

οδηγεί σε εξάρτηση, τόσο με τη βιολογική όσο και με

την ψυχολογική έννοια του όρου, έχει μεγάλο κόστος

106

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

αντιμετώπιση από τον παιδίατρο της πρωτο-

5) Mayo Foundation for Medical Education and Research.

βάθμιας φροντίδας

Teen smoking: 10 ways to keep teens smoke- free.

Διαθέσιμο στο: www.mayoclinic.com/health/teen-

Ο/η παιδίατρος, παρά τον περιορισμένο χρόνο των

smoking/HQ00139

επισκέψεων, πρέπει να υποστηρίζει συστηματικά την

6) Raising Children Network (Australia). Smoking, alcohol

πρόληψη της έναρξης του καπνίσματος από τα παιδιά

and other drugs. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.

και τους νέους που παρακολουθεί. Το ιατρείο πρέπει

net.au/articles/pregnancy_and_drugs_dads.html

απαραιτήτως να αποτελεί χώρο όπου δεν επιτρέπεται

7) The Nemours Foundation. Secondhand Smoke. Διαθέ-

σιμο στο: www.kidshealth.org/parent/positive/talk/

να καπνίζει κανείς.

secondhand-smoke.html

Σε περίπτωση που ο παιδίατρος παρακολουθεί

έναν έφηβο που έχει ήδη ξεκινήσει το κάπνισμα:

αλκοόλ

● Θα πρέπει να ρωτήσει αναλυτικά για τις καπνι-

Κατά την εφηβική ηλικία πολλά νεαρά άτομα πειρα-

στικές του συνήθειες και για τους λόγους που

ματίζονται με τη χρήση αλκοόλ και άλλων δυνητικά

τον οδήγησαν να ξεκινήσει το κάπνισμα.

επικίνδυνων και εθιστικών ουσιών.

● Οφείλει να τον ενημερώσει για τις αρνητικές

Μερικοί έφηβοι επιθυμούν να ρισκάρουν ανε-

συνέπειες του καπνίσματος –άμεσες και απώ-

ξάρτητα από τις πληροφορίες που συχνά έχουν ότι η

τερες– και να τον συμβουλέψει να το διακόψει

χρήση αλκοόλ, και μάλιστα η παρατεταμένη και υπερ-

άμεσα.

βολική, μπορεί να έχει άμεσες συνέπειες, π.χ. σοβαρά

● Οφείλει να τον ενημερώσει για διαθέσιμα μέσα

ατυχήματα, αλλά και απώτερες επιπτώσεις στην υγεία

και επιλογές διακοπής του καπνίσματος.

τους.

● Μέχρι να διακόψει οριστικά το κάπνισμα, ο

Η χρήση του αλκοόλ δεν ξεκινά απαραίτητα επειδή

έφηβος αλλά και οι γονείς του θα πρέπει να

ο έφηβος επιθυμεί να ρισκάρει. Μπορεί να αποτελεί

ενημερωθούν ότι ένα πρώτο βήμα είναι να εξα-

μέρος της κοινωνικής συναλλαγής με συνομήλικους ή

σφαλιστεί ότι κανένας δεν θα καπνίζει μέσα στο

μεγαλύτερους εφήβους, μερικές φορές με χαρακτήρα

σπίτι και μέσα στο αυτοκίνητο.

κοινωνικής πίεσης, στο πλαίσιο μιας διαδικασίας αυ-

● Θα πρέπει να επιβραβεύει τον έφηβο που κά-

τονόμησης.

νει προσπάθεια ή κατάφερε να σταματήσει το

Το αλκοόλ είναι ουσία που επηρεάζει το κεντρι-

κάπνισμα.

κό νευρικό σύστημα (εγκέφαλο και νωτιαίο μυελό),

● Θα πρέπει να παροτρύνει όσους εφήβους κα-

το οποίο ελέγχει τις λειτουργίες όλου του σώματος.

πνίζουν, αλλά όχι συστηματικά, να διακόψουν

Ο εγκέφαλος των εφήβων είναι ακόμη σε διαδικασία

άμεσα πριν εθιστούν.

ανάπτυξης και εξέλιξης και επιστημονικές έρευνες

Η βιβλιογραφία δείχνει ότι η κατάλληλη συμβου-

δείχνουν ότι η χρήση αλκοόλ επιδρά περισσότερο στον

λευτική για το κάπνισμα σχεδόν διπλασιάζει την πιθα-

εφηβικό εγκέφαλο.

νότητα ενός καπνιστή να το σταματήσει.

Ο τρόπος που το αλκοόλ δρα είναι κατασταλτικός,

Πολλοί καπνιστές έφηβοι επιθυμούν να σταματή-

δηλαδή επιβραδύνει τις λειτουργίες του κεντρικού

σουν το κάπνισμα και είναι δεκτικοί στα μηνύματα

νευρικού συστήματος με αποτέλεσμα να παρατηρού-

αγωγής υγείας που ο/η παιδίατρος μπορεί να τους

νται αλλαγές στην αντίληψη, στα συναισθήματα, στην

απευθύνει και στην υποστήριξη που μπορεί να τους

κίνηση, στην όραση και την ακοή.

παράσχει.

Σε πολύ μικρές ποσότητες το αλκοόλ δρα αγχολυ-

τικά, δηλαδή το άτομο νοιώθει λιγότερο αγχωμένο και

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

χαλαρό. Μεγαλύτερες όμως ποσότητες έχουν σαν απο-

1) The Nemours Foundation. Kids and Smoking. Διαθέ-

τέλεσμα αλλαγές στην εγκεφαλική λειτουργία, που χα-

σιμο στο: www.kidshealth.org/parent/positive/talk/

smoking.html

ρακτηρίζουν τη μέθη. Οι αντιδράσεις του ατόμου στη

2) American Academy of Pediatrics. Tobacco. Διαθέσιμο

μέθη εξαρτώνται από τον χαρακτήρα του, δηλαδή μπο-

στο: www.healthychildren.org/English/health-issues/

ρεί κάποιος να είναι φιλικός και ομιλητικός ή θυμωμέ-

conditions/tobacco/Pages/Teens-and-Smoking.aspx

νος και επιθετικός. Τα άτομα υπό την επήρεια της μέ-

3) Raising Children Network (Australia) Second-

θης έχουν την ψευδαίσθηση ότι ενεργούν φυσιολογικά,

hand smoke and your child. Διαθέσιμο στο: www.

raisingchildren.net.au/articles/passive_smoking.html/

ενώ μπορεί να προβούν σε ενέργειες υπερβολικές και

context/1064

αντίθετες με τη συνηθισμένη συμπεριφορά τους.

4) Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιει-

Η άμετρη κατανάλωση αλκοόλ σε μικρό χρονικό

νής. Έκθεση αποτελεσμάτων πανελλήνιας έρευνας για

τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στους μαθητές-Έρευ-

διάστημα (binge drinking) μπορεί να καταλήξει σε

να ESPAD 2011. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτού-

δηλητηρίαση από αλκοόλ. Εκδηλώνεται με έντονους

το Ψυχικής Υγιεινής. Αθήνα, Μάρτιος 2012.

εμετούς, σημαντική υπνηλία, απώλεια αισθήσεων, δυ-

107

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

σκολία στην αναπνοή, υπογλυκαιμία (μερικές φορές

απόλυτο κανόνα ότι τα άτομα που έχουν πιεί

σημαντική και επικίνδυνη), σπασμούς και μερικές φο-

δεν πρέπει να οδηγούν. Είναι καλή πρακτική σε

ρές μπορεί να καταλήξει σε θάνατο.

μια παρέα να αποφασίζεται από την αρχή της

Δεν υπάρχει ασφαλές επίπεδο αλκοόλ στο αίμα για

βραδιάς ποιος θα είναι ο οδηγός για εκείνη την

παιδιά μικρότερα από 15 ετών.

ημέρα και δεν θα πιεί.

Η πιθανότητα για την εμφάνιση προβλημάτων

● Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τον κώδικα οδικής

στην υγεία από το αλκοόλ σχετίζεται με την ηλικία

κυκλοφορίας, τα ανώτερα επιτρεπόμενα όρια

έναρξης. Οι νέοι που ξεκινούν να πίνουν σε ηλικία μι-

αλκοόλ είναι 0,5 g ανά λίτρο αίματος ή 0,25 mg

κρότερη από 15 ετών έχουν τετραπλάσια πιθανότητα

ανά λίτρο εκπεμπόμενου αέρα (όριο αλκοτέστ),

να εμφανίσουν εξάρτηση από το αλκοόλ σε σχέση με

που αντιστοιχούν περίπου σε μέχρι 3 ποτηράκια

αυτούς που ξεκίνησαν τη χρήση μετά την ηλικία των

κρασιού ή μέχρι 1 μπουκάλι μπύρας 500 g.

21 ετών.

αντιμετώπιση από τους γονείς

Η πώληση και διάθεση αλκοόλ σε ανήλικους

● Οι γονείς αποτελούν πρότυπο για τα παιδιά

κάτω από 18 ετών είναι παράνομη.

τους. Ο τρόπος με τον οποίο πίνουν ποτά με αλ-

Πρακτικές οδηγίες

κοόλ εγγράφεται στη συνείδηση των παιδιών

και με το δικό τους παράδειγμα διδάσκεται κα-

Τι πρέπει να ξέρουν τα παιδιά και οι γονείς

λύτερα η σποραδική και με μέτρο χρήση.

● Το αλκοόλ μειώνει την ικανότητα του μαθητή

● Καλό είναι οι γονείς να μιλούν στα παιδιά για το

να μελετήσει και να αποδώσει στα μαθήματα.

αλκοόλ από μικρή ηλικία με τρόπο κατάλληλο

● Μειώνει την ικανότητα και την απόδοσή του

κάθε φορά για την αντιληπτική τους ικανότητα.

στα αθλήματα λόγω μειωμένου συντονισμού.

Τα παιδιά παρατηρούν από πολύ νωρίς τη χρή-

● Τα άτομα υπό την επήρεια του αλκοόλ είναι

ση του αλκοόλ από τους γονείς τους.

πιθανότερο να μπλέξουν σε καυγάδες ή και σε

● Ειδικότερα, οι γονείς πρέπει να ξεκινήσουν

εγκληματικές πράξεις.

έγκαιρα να συζητούν με το μεγαλύτερο έφηβο

● Οι έφηβοι που κάνουν χρήση αλκοόλ έχουν

για το αλκοόλ, τους κινδύνους της υπερβολι-

μεγαλύτερη πιθανότητα να έχουν σεξουαλικές

κής κατανάλωσης σε μικρό διάστημα (binge

σχέσεις χωρίς ασφάλεια, με αποτέλεσμα ανεπι-

drinking), τη σημασία της σποραδικής και με

θύμητη εγκυμοσύνη και σεξουαλικώς μεταδιδό-

μέτρο χρήσης.

μενα νοσήματα.

● Πρέπει να εφαρμόζουν και να απαιτούν τον

● Υπάρχει αυξημένη πιθανότητα σοβαρού τραυ-

απόλυτο κανόνα της απαγόρευσης οδήγησης

ματισμού υπό την επήρεια αλκοόλ, ακόμη και

αυτοκινήτου ή μηχανής όταν κάποιος έχει πιεί.

μοιραίου.

● Οι γονείς πρέπει να κρατούν ανοικτό το κανά-

● Οι έφηβοι που κάνουν χρήση αλκοόλ έχουν με-

λι της επικοινωνίας με το παιδί τους, με θετι-

γαλύτερη πιθανότητα να γίνουν παχύσαρκοι

κό αίσθημα και στάση, ώστε να αποτελούν το

και σταδιακά να έχουν διάφορα προβλήματα

αυτονόητο σημείο αναφοράς του παιδιού σε

υγείας.

περίπτωση δυσκολιών – πράγμα που δεν είναι

● Η υπερβολική χρήση αλκοόλ για μεγάλο διά-

πάντα εύκολο. Σε κάθε περίπτωση, αν ανησυ-

στημα οδηγεί σε βλάβη του ήπατος, της καρδιάς

χούν για τη συμπεριφορά του παιδιού τους δεν

και του εγκεφάλου.

πρέπει να διστάσουν να συζητήσουν μαζί του

Οι μεγαλύτεροι έφηβοι (>18 ετών), που μπορούν

ξεκινώντας ακριβώς από το σημείο της ανησυ-

να πίνουν σποραδικά και με μέτρο, πρέπει να γνωρί-

χίας τους και όχι από την πιθανή χρήση αλκοόλ

ζουν ότι:

ή άλλων ουσιών.

● Οι επιπτώσεις από τη χρήση αλκοόλ είναι μι-

● Αν οι γονείς ανησυχούν ότι μπορεί να υπάρχουν

κρότερες αν πίνουν με γεμάτο στομάχι ή αν

προβλήματα χρήσης αλκοόλ ή άλλων ουσιών,

αραιώνουν το ποτό με νερό.

τα οποία οι ίδιοι δεν μπορούν να διαχειριστούν,

πρέπει να προσφύγουν χωρίς καθυστέρηση

● Κάθε άτομο έχει διαφορετική βιολογική ανοχή

στην υποστήριξη ειδικού.

στο αλκοόλ. Δεν πρέπει να βγάζουν συμπερά-

σματα για τη δική τους ανοχή από την ανοχή

● Οι γονείς πρέπει να γνωρίζουν ότι μπορεί να

άλλων.

συμβεί μεμονωμένο επεισόδιο μέθης χωρίς να

είναι ενδεικτικό σοβαρών προβλημάτων. Αν το

● Η χρήση αλκοόλ μειώνει σημαντικά τον

χρόνο αντίδρασης

παιδί τους μεθύσει, πρέπει να συγκρατήσουν το

και για αυτό αποτελεί

108

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

ενδεχόμενο άγχος ή θυμό και να λειτουργήσουν

● Πολλές από τις παραπάνω συμπεριφορές μπο-

υποστηρικτικά. Η στιγμή δεν είναι κατάλληλη

ρεί να αποτελούν φυσιολογικές εκδηλώσεις της

για συζήτηση ή κριτική. Σε συνθήκες ηρεμίας η

εφηβείας, ιδίως αν είναι μεμονωμένες και για

συζήτηση θα είναι καλύτερη.

μικρό διάστημα.

● Οι γονείς πρέπει να γνωρίζουν ότι ορισμένες

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

συνθήκες αυξάνουν την πιθανότητα χρήσης

1) American Academy of Child and Adolescent Psychiatry.

αλκοόλ αλλά και άλλων εθιστικών ουσιών στην

Teens: Alcohol and other drugs. Διαθέσιμο στο: www.

εφηβική ηλικία, ώστε, αν υπάρχουν, να βρίσκο-

aacap.org/App_Themes/AACAP/docs/facts_for_

νται σε μεγαλύτερη εγρήγορση. Τέτοιες συνθή-

families/03_teens_alcohol_and_other_drugs.pdf

κες είναι:

2) The Nemours Foundation. Alcohol. Διαθέσιμο στο:

www.kidshealth.org/teen/drug_alcohol/alcohol/

• Να υπάρχουν στην οικογένεια άτομα που

alcohol.html

κάνουν χρήση ουσιών ή υπερβολική χρήση

3) Raising Children Network (Australia) Alcohol and other

αλκοόλ.

drugs in adolescence: how to help. Διαθέσιμο στο: www.

raisingchildren.net.au/articles/alcohol_and_other_

• Τα παιδιά να έχουν κατάθλιψη, χαμηλή αυ-

drugs.html/context/1070

τοεκτίμηση ή να εκφράζουν την πεποίθηση

4) Raising Children Network (Australia) Preventing or

ότι δεν ταιριάζουν στο περιβάλλον τους και

minimizing alcohol use in adolescence. Διαθέσιμο

δεν μπορούν να ενταχθούν σε αυτό.

στο: www.raisingchildren.net.au/articles/preventing_

alcohol_use.html

● Προειδοποιητικές ενδείξεις για τη χρήση αλκο-

5) PoliceNet of Greece. Παραβάσεις. Διαθέσιμο στο: www.

όλ ή άλλων ουσιών, μπορεί να είναι:

policenet.gr/portal/ext/parabaseis.html

• Αλλαγή της φυσικής κατάστασης: αίσθημα

κόπωσης, επαναλαμβανόμενα παράπονα

για κακή υγεία, κόκκινα και γυαλιστερά μά-

τια, επίμονος βήχας.

• Αλλαγές στο συναίσθημα: αλλαγή της προσω-

πικότητας, ξαφνικές αλλαγές της διάθεσης,

ευερεθιστότητα, ανεύθυνη συμπεριφορά, χα-

μηλή αυτοεκτίμηση, κακή κρίση, καταθλιπτι-

κή διάθεση ή γενική έλλειψη ενδιαφέροντος.

• Αλλαγές στην αντιμετώπιση της οικογένειας:

καυγάδες που αρχίζουν εύκολα, καταστρα-

τήγηση των κανόνων, απόσυρση από την

οικογένεια, περισσότερη μυστικοπάθεια σε

σχέση με το πού ήταν ή τι έκανε, ανάγκη για

μεγαλύτερο χαρτζιλίκι ή ανάγκη για δανει-

κά, χρήση αρωμάτων ή αρωματικών χώρου

για να μη διακρίνεται η οσμή καπνού ή άλ-

λων ουσιών, χρήση στοματικών διαλυμάτων

για πρώτη φορά ή σε μεγάλες ποσότητες.

• Αλλαγή στη σχέση με το σχολείο: μειωμέ-

νο ενδιαφέρον, αρνητική συμπεριφορά και

στάση, χαμηλότερη επίδοση, αδικαιολόγη-

τες απουσίες, προβλήματα πειθαρχίας.

• Αλλαγή στην κοινωνική ζωή: καινούριοι

φίλοι που δεν ενδιαφέρονται για τις καθι-

ερωμένες δραστηριότητες στο σπίτι και το

σχολείο, χρήση «συνθηματικής» γλώσσας

όταν μιλά με τους φίλους, προβλήματα με

το νόμο, αλλαγές στο στυλ του ντυσίματος,

των κοσμημάτων (ιδιαίτερα αν αυτά απει-

κονίζουν σύμβολα ναρκωτικών ή σχετικά

σύνεργα) και της μουσικής προς πιο ακραίες

επιλογές.

109

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

ματος, π.χ. ηρεμιστικά και υπνωτικά χάπια.

4.5. χρήση ουσιών

● Διεγερτικά του κεντρικού νευρικού συστήμα-

(ναρκωτικά)

τος, π.χ. κοκαΐνη, αμφεταμίνες.

Το σημαντικότερο πρόβλημα που προκαλούν οι

Οι επιπτώσεις της χρήσης ναρκωτικών στη σωματική

ναρκωτικές ουσίες –εκτός από τα σοβαρότατα συ-

και ψυχική υγεία των παιδιών προεφηβικής και εφηβι-

μπτώματα αλλοίωσης της προσωπικότητας του χρή-

κής ηλικίας αποτελούν ένα ιδιαίτερα σύνθετο και σο-

στη– αποτελεί η ανάπτυξη εθισμού. Ο εθισμός έχει

βαρό ζήτημα, το οποίο σε συνδυασμό με τα αυξανόμε-

δύο πλευρές: την εξάρτηση και την ανοχή.

να ποσοστά χρήσης παράνομων ουσιών στον ελληνικό

● Η εξάρτηση έχει ως αποτέλεσμα το σύνδρομο

μαθητικό πληθυσμό, καθιστούν τη χρήση ναρκωτικών

στέρησης σε περίπτωση διακοπής της χορηγού-

ουσιών ένα σημαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας.

μενης ουσίας. Η στέρηση μπορεί να είναι μόνο

Η χρήση του όρου ναρκωτικά έχει επικρατήσει

ψυχολογική ενώ στην περίπτωση ισχυρών ναρ-

όταν αναφερόμαστε σε παράνομες, κυρίως ψυχοτρό-

κωτικών ουσιών είναι και βιολογική.

πες ουσίες οι οποίες ανάλογα με τη δοσολογία και την

● Η ανοχή είναι η κατάσταση κατά την οποία ο

πιθανή συνέργεια με άλλες ουσίες, μπορεί να προκα-

οργανισμός συνηθίζει την ουσία με αποτέλεσμα

λέσουν φυσική, διανοητική και συναισθηματική αλ-

οι δράσεις της να επιτυγχάνονται μόνο με ολοέ-

λοίωση.

να αυξανόμενες δόσεις.

Η εφηβική ηλικία είναι μια φάση της ζωής κατά

Οι γονείς, με τη στάση και συμπεριφορά τους, μπο-

την οποία ο νέος επιδιώκει καινούριες εμπειρίες και

ρούν να μειώσουν αισθητά τις πιθανότητες ο έφηβος

πειραματίζεται δοκιμάζοντας νέα πράγματα. Συνήθως

να οδηγηθεί στη χρήση ναρκωτικών ουσιών. Ωστόσο,

αμφισβητεί τις απόψεις των γονέων του και ταυτίζεται

ο έφηβος περνά μεγάλο μέρος της μέρας μακριά από

περισσότερο με τους φίλους και τους συνομηλίκους

την οικογένεια και είναι πιθανό, στο σχολείο ή στο

του. Στη διάρκεια της εφηβείας, που χαρακτηρίζεται

φιλικό του περιβάλλον, να προκληθεί στην έκθεση σε

από υπερβολές, αντιφάσεις και αντιδραστικές συ-

επικίνδυνες συμπεριφορές. Η δυνατότητα του εφή-

μπεριφορές, οι έφηβοι οδηγούνται ορισμένες φορές

βου να αρνηθεί εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από

σε αδιέξοδες επιλογές και επικίνδυνες συμπεριφορές

την ενδυνάμωση και την υποστήριξη που έχει

όπως είναι το κάπνισμα, το αλκοόλ ή η χρήση ναρκω-

από το οικογενειακό και σχολικό του περιβάλ-

τικών ουσιών. Οι λόγοι αυτοί μπορεί να σχετίζονται με

λον.

την περιέργεια, την αναζήτηση απόλαυσης και χαλά-

Πρακτικές οδηγίες

ρωσης, την κοινωνικοποίηση, την πίεση των συνομηλί-

κων ή ακόμα και τη λανθασμένη αναζήτηση διεξόδων

● Επιδιώξτε τη διαμόρφωση στην οικογένεια σχέ-

στα καθημερινά μικρά ή μεγάλα προβλήματά τους.

σεων εμπιστοσύνης, ειλικρίνειας, αλληλοσεβα-

σμού και αποδοχής.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα πανελλήνιας έρευ-

νας που έγινε το 2011, περίπου ένας στους επτά μαθη-

● Ενθαρρύνετε την επικοινωνία και βρείτε τις

τές (15%) ηλικίας 15-19 ετών έχει κάνει χρήση κάποιας

κατάλληλες ευκαιρίες, σε διάφορες ηλικιακές

παράνομης ουσίας, ενώ ανάμεσα στους μαθητές ηλι-

φάσεις, για να μιλήσετε στο παιδί για τις επικίν-

κίας 13-14 ετών το ποσοστό είναι αρκετά χαμηλότερο

δυνες συμπεριφορές, τις ναρκωτικές ουσίες και

(2%). Οι μαθητές δηλώνουν ότι η πιο συχνά χρησιμο-

τις σοβαρές επιπτώσεις τους στην υγεία.

ποιούμενη ουσία είναι η κάνναβη. Τα αγόρια αναφέ-

● Προσπαθήστε να είστε συγκεκριμένοι στις πλη-

ρουν χρήση παράνομων ουσιών σε ποσοστά περίπου

ροφορίες που δίνετε και αποφύγετε τις υπερ-

διπλάσια από τα κορίτσια. Κατά την οκταετία 2003-

βολές και τη δημιουργία κλίματος τρόμου και

2011 εμφανίζεται προοδευτική αύξηση της χρήσης

απόρριψης.

ναρκωτικών ουσιών στον ελληνικό μαθητικό πληθυ-

● Φροντίστε να έχετε ενημερωθεί διεξοδικά και

σμό.

εμπεριστατωμένα για τα θέματα που συζητάτε.

Τα ναρκωτικά μπορούν να ταξινομηθούν σε τέσσε-

● Ενημερώστε τον έφηβο με σαφήνεια για τα

ρις ευρείες κατηγορίες, ανάλογα με τη φαρμακολογι-

όρια και τους κανόνες, ξεκαθαρίστε ποιες συ-

κή τους δράση:

μπεριφορές δεν είναι αποδεκτές στο πλαίσιο

● Ψευδαισθησιογόνα ή παραισθησιογόνα, π.χ.

του οικογενειακού περιβάλλοντος.

χασίς, μαριχουάνα, LSD.

● Φροντίστε να γίνει σαφές στον έφηβο το μήνυ-

● Οπιούχα, π.χ. ηρωίνη, μορφίνη.

μα ότι δεν πρέπει να δοκιμάσει ναρκωτικές ου-

● Κατασταλτικά του κεντρικού νευρικού συστή-

σίες ούτε μία φορά.

● Προσπαθήστε να διατηρήσετε στενή επαφή με

110

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

το σχολικό και φιλικό του περιβάλλον. Επιδιώξ-

έτοιμος να παραδεχτεί τη σοβαρότητα του προ-

τε να γνωρίσετε τους φίλους του παιδιού και τις

βλήματος ή να αποδεχτεί το θέμα του εθισμού.

οικογένειές τους.

Η συζήτηση γονέων ή/και εφήβου με τον παι-

● Ενθαρρύνετε τις θετικές επιλογές του παιδιού

δίατρο ή κάποιον άλλο επαγγελματία υγείας με

σας, επαινέστε τις επιτυχίες του, βοηθήστε στη

εμπειρία στις εξαρτήσεις μπορεί να είναι ιδιαι-

διαχείριση του άγχους και στην έκφραση των

τέρα χρήσιμη και αποτελεσματική.

συναισθημάτων του.

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

● Ενισχύστε τις αντιστάσεις του στις πιέσεις φί-

1) NHS Choices.UK Department of Health. Talking about

λων και συνομηλίκων.

drugs with your child. Διαθέσιμο στο: www.nhs.uk/

● Ενθαρρύνετε τις υγιεινές συνήθειες διατροφής

livewell/drugs/pages/drugsandyourkids.aspx

και την ενασχόληση με τον αθλητισμό.

2) Raising Children Network (Australia). Alcohol and other

drugs in adolescence: how to help. Διαθέσιμο στο: www.

● Το παιδί πρέπει να αισθάνεται τη σιγουριά ότι

raisingchildren.net.au/articles/alcohol_and_other_

είστε πάντα στη διάθεσή του και με το μέρος

drugs.html/context/1070

του για να ακούσετε προσεκτικά τα προβλήμα-

3) American Academy of Pediatrics. Talk to Your Teen

About Drugs and Keep Talking. Διαθέσιμο στο: www.

τά του και να βοηθήσετε με όποιον τρόπο μπο-

healthychildren.org/English/ages-stages/teen/

ρείτε.

substance-abuse/Pages/Talk-to-Your-Teen-About-

● Επιδιώξτε να αποτελείτε για το παιδί σας θετικό

Drugs-And-Keep-Talking.aspx

πρότυπο υγιούς, όχι άκριτης, συμπεριφοράς.

4) The Nemours Foundation. Talking to your Child About

Drugs. Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/parent/

Οι γονείς οφείλουν να είναι σε θέση να αναγνωρί-

positive/talk/talk_about_drugs.html

σουν έγκαιρα απότομες και αδικαιολόγητες αλλαγές

5) Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιει-

στη συμπεριφορά του παιδιού. Οι αλλαγές αυτές μπο-

νής. Έκθεση αποτελεσμάτων πανελλήνιας έρευνας για

ρεί να σχετίζονται με τις φυσιολογικές συναισθημα-

τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στους μαθητές-Έρευ-

να ESPAD 2011. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτού-

τικές μεταπτώσεις της εφηβείας και να μην σηματο-

το Ψυχικής Υγιεινής. Αθήνα, Μάρτιος 2012.

δοτούν απαραιτήτως κάποια σχέση με ουσίες ή άλλη

6) Better Health Channel. State Government of Victoria,

επικίνδυνη εμπλοκή. Ωστόσο, συμπεριφορές όπως οι

Australia. Drugs-Teenagers. Διαθέσιμο στο: www.

παρακάτω που έχουν κάποια συχνότητα ή διάρκεια,

betterhealth.vic.gov.au/bhcv2/bhcarticles.nsf/pages/

Drugs_teenagers?open

πρέπει να προβληματίσουν τους γονείς:

7) American Academy of Pediatrics. Helping Teens

● Απότομες αλλαγές στη διάθεση και το συναί-

Resist Pressure to Try Drugs. Διαθέσιμο στο: www.

σθημα (π.χ. θλίψη, οργή, νεύρα).

healthychildren.org/English/ages-stages/teen/

substance-abuse/Pages/Helping-Teens-Resist-

● Επιθετική συμπεριφορά.

Pressure-to-Try-Drugs.aspx

● Μειωμένη απόδοση στο σχολείο, αδικαιολόγη-

8) Κέντρο Μελετών Υπηρεσιών Υγείας. Ινστιτούτο Κοι-

τες απουσίες, ξαφνική απώλεια ενδιαφέροντος

νωνικής και Προληπτικής Ιατρικής. Ελληνική Εταιρεία

Προαγωγής και Αγωγής Υγείας. Ναρκωτικά και Εφη-

για εξωσχολικές δραστηριότητες ή άλλες συνή-

βεία. Διαθέσιμο στο: www.neaygeia.gr/page.asp?p=499

θειες.

9) Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τα Ναρκωτικά 2008 – 2012.

● Νέες παρέες, διακοπή μακροχρόνιων σχέσεων.

Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης. Αθήνα

2008.

● Δραστικές αλλαγές στην εξωτερική εμφάνιση.

● Περίεργα τηλεφωνήματα, αδικαιολόγητα ψέ-

ματα, απώλεια αντικειμένων ή χρημάτων.

Εάν οι γονείς παρατηρήσουν επανειλημμένα κά-

ποια από τα παραπάνω ή υποπτεύονται ενδεχόμενη

χρήση ουσιών από το παιδί τους, οφείλουν να δράσουν

άμεσα και με ιδιαίτερα προσεκτικούς χειρισμούς. Η

συζήτηση με το παιδί τους, με τη στάση να ακούσουν

προσεκτικά τα λεγόμενά του, αποτελεί το πρώτο βήμα.

Στη συνέχεια, πρέπει να αναζητήσουν μαζί με τον

έφηβο την κατάλληλη βοήθεια από ειδικούς και φο-

ρείς υποστήριξης.

● Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν ένα εξαρτη-

μένο παιδί αλλά δεν μπορούν μόνοι τους, χωρίς

βοήθεια, να το θεραπεύσουν.

● Ορισμένες φορές ο έφηβος μπορεί να μην είναι

111

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

● Το μπροστινό φως στο ποδήλατο και οι πίσω

4.6. Οδήγηση

ανακλαστήρες χρησιμεύουν κυρίως για να δι-

ακρίνεται το ποδήλατο από τους οδηγούς των

Η ασφαλής οδήγηση και η τήρηση του Κώδικα Οδι-

αυτοκινήτων.

κής Κυκλοφορίας (ΚΟΚ) είναι κεφαλαιώδους σημασί-

● Ο ποδηλάτης οφείλει να οδηγεί και με τα δύο

ας τόσο για τους γονείς όσο και για τους εφήβους. Η

χέρια στο τιμόνι, να μην κάνει επικίνδυνους

χώρα μας, σύμφωνα με επίσημες στατιστικές της ΕΕ

ελιγμούς και κινήσεις εντυπωσιασμού, να μη

και του ΟΟΣΑ, κατέχει μία από τις υψηλότερες θέσεις

χρησιμοποιεί εν κινήσει κινητό τηλέφωνο ή

στα θανατηφόρα τροχαία ατυχήματα στην Ευρώπη.

ακουστικά που έχουν συνδεθεί με φορητά ρα-

Οι γονείς πρέπει να γνωρίζουν ότι τα παιδιά και οι

διόφωνα, μαγνητόφωνα και άλλες παρεμφερείς

έφηβοι προσέχουν συνεχώς τι κάνουν οι γονείς τους,

ηχητικές συσκευές.

τους οποίους έχουν ως πρότυπα ανάλογης συμπεριφο-

● Η οδήγηση του ποδηλάτου πρέπει να γίνεται

ράς. Επομένως, οφείλουν να αποτελούν για τα παιδιά

στο δεξιό ρεύμα της κυκλοφορίας και όχι στο

τους ένα θετικό πρότυπο σωστής οδικής συμπεριφοράς.

αντίθετο. Ο ποδηλάτης οφείλει να οδηγεί όσο

Το θέμα των κανόνων της ασφαλούς οδήγησης και

πιο άκρη στο δρόμο γίνεται, να ενημερώνει

της ανάγκης για απαρέγκλιτη εφαρμογή τους πρέπει

για ενδεχόμενη αλλαγή πορείας κάνοντας το

να αποτελεί αντικείμενο εκπαίδευσης και συζήτησης

κατάλληλο σήμα με το χέρι και να σέβεται τον

με το παιδί σε όλη τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας, με

ΚΟΚ.

τρόπο που κάθε φορά ανταποκρίνεται στην αντιληπτι-

Βλέπε και ενότητα «Πρόληψη σωματικών κακώ-

κή του ικανότητα. Η χρήση παιδικού ποδηλάτου είναι

σεων και ασφαλής συμπεριφορά στην προσχολική και

μια καλή ευκαιρία. Ειδικότερες συζητήσεις πρέπει να

σχολική ηλικία».

γίνονται όταν το παιδί φτάσει στην εφηβική ηλικία και

όταν εκδηλώσει ενδιαφέρον να οδηγήσει ποδήλατο,

μοτοποδήλατο, μοτοσικλέτα

μηχανάκι ή αυτοκίνητο.

Σύμφωνα με τον ΚΟΚ της χώρας μας, για την οδήγηση

μοτοποδηλάτου έως 50 κυβικά εκατοστά απαιτείται

Ποδήλατο

άδεια οδήγησης, η οποία χορηγείται μετά από εξε-

Πριν την ηλικία των 10-11 χρόνων, τα παιδιά δεν έχουν

τάσεις σε όσους έχουν συμπληρώσει το 16o έτος της

τις αναπτυξιακές ικανότητες να κάνουν ποδήλατο με

ηλικίας τους. Για την οδήγηση μηχανής μεγαλύτερου

ασφάλεια σε δρόμους όπου κυκλοφορούν αυτοκίνη-

κυβισμού, μοτοσυκλέτας ή αυτοκινήτου απαιτείται η

τα (περιορισμένο εύρος περιφερικής όρασης, ελλιπής

αντίστοιχη άδεια οδήγησης, που χορηγείται με εξετά-

αντίληψη απόστασης και ταχύτητας οχήματος κλπ.)

σεις μετά τη συμπλήρωση του 18ου έτους.

Οι γονείς πρέπει να επιμένουν αδιαπραγμάτευτα

Πρακτικές οδηγίες

ότι πρέπει να τηρηθούν τα όρια ηλικίας για την οδήγη-

● Τα κράνη είναι απαραίτητα για όσους είναι

ση μοτοποδηλάτου ή μηχανής και ότι το παιδί μπορεί

πάνω σε ποδήλατο. Τα κράνη προστατεύουν

να αρχίσει να οδηγεί μόνο μετά τη λήψη διπλώματος.

από σοβαρές κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις.

Ορισμένες φορές οι έφηβοι αρχίζουν να οδηγούν

● Το κράνος πρέπει να έχει τις προδιαγραφές

δίκυκλο στο πλαίσιο της εφηβικής κουλτούρας του ρί-

ασφαλείας της Ευρωπαϊκής Ένωσης και να

σκου, χωρίς δίπλωμα οδήγησης ή/και πριν την απαι-

εφαρμόζει σωστά.

τούμενη ηλικία, ενδεχομένως με πίεση από τους συ-

● Η χρήση κράνους από τους γονείς καθώς και η

νομήλικους (peer pressure). Πρέπει να γνωρίζουν ότι

εν γένει συμπεριφορά ασφαλούς οδήγησης δί-

αυτό εγκυμονεί πολύ σοβαρό κίνδυνο ατυχήματος που

νει το παράδειγμα στα παιδιά.

μπορεί να έχει μακροπρόθεσμες συνέπειες.

● Το ποδήλατο πρέπει να έχει το σωστό μέγεθος

Η συστηματική τήρηση των κανόνων ασφαλείας

για το παιδί και πρέπει να αλλάζει καθώς το

και του ΚΟΚ είναι πολύ σημαντική για όσους οδηγούν

παιδί μεγαλώνει.

μηχανάκι, καθώς μπορούν να αναπτύξουν σχετικά με-

● Το ποδήλατο πρέπει να ελέγχεται συχνά για

γάλη ταχύτητα και είναι εκτεθειμένοι χωρίς την πα-

φθορές στα λάστιχα, στα φρένα και τα άλλα

θητική προστασία που προσφέρει το αυτοκίνητο. Ει-

εξαρτήματα.

δικότερα:

● Συνιστάται ο ποδηλάτης να φοράει πάντα φω-

Πρακτικές οδηγίες

τεινά ρούχα για να είναι διακριτός από τους

οδηγούς των αυτοκινήτων όταν υπάρχει περιο-

● Η χρήση κράνους είναι απολύτως απαραίτητη

ρισμένη φωτεινότητα.

για όσους επιβαίνουν σε μηχανάκι ή μοτοσυ-

112

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

κλέτα. Σε περίπτωση ατυχήματος μπορεί η χρή-

ματισμοί είναι η χρήση της ζώνης ασφαλείας σε

ση κράνους να σώσει την ζωή του δικυκλιστή.

κάθε διαδρομή ανεξαρτήτως απόστασης ή τα-

● Το κράνος πρέπει να είναι σε καλή κατάσταση,

χύτητας. Οι γονείς θα πρέπει να εκπαιδεύσουν

να εφαρμόζει σωστά και οι ιμάντες πρόσδεσης

τα παιδιά τους στη χρήση της ζώνης ασφαλεί-

να είναι πάντα δεμένοι. Αν είναι μεταχειρισμέ-

ας από τον οδηγό και όλους τους επιβάτες στο

νο, πρέπει να είναι σε άριστη κατάσταση.

όχημα. Ο καλύτερος τρόπος να επιτευχθεί αυτό

● Επιβάλλεται η τήρηση των ορίων ταχύτητας και

είναι να αποτελούν οι ίδιοι θετικό πρότυπο συ-

η αποφυγή επικίνδυνων ελιγμών και κινήσεων

μπεριφοράς, φορώντας πάντα ζώνη στο αυτο-

εντυπωσιασμού, όπως σούζες, απότομα φρενα-

κίνητο.

ρίσματα και αυτοσχέδιοι αγώνες ταχύτητας.

● Οδήγηση και απόσπαση προσοχής. Η απόσπα-

● Η οδήγηση του μοτοποδήλατου γίνεται πάντα

ση της προσοχής οδηγού αυξάνει τον κίνδυνο

στο δεξιό ρεύμα της κυκλοφορίας και ποτέ στο

ατυχήματος. Οι γονείς πρέπει να παραδειγμα-

αντίθετο.

τίζουν και να μην επιτρέπουν κατά την οδήγηση

● Δεν επιτρέπεται η χρήση εν κινήσει κινητού τη-

τη χρήση κινητού τηλεφώνου για ομιλία ή μηνύ-

λεφώνου ή ακουστικών που έχουν συνδεθεί με

ματα και άλλων συσκευών. Αποτρέπονται επί-

φορητά ραδιόφωνα, μαγνητόφωνα και άλλες

σης συμπεριφορές που αποσπούν την προσοχή

παρεμφερείς ηχητικές συσκευές.

του οδηγού.

● Πρέπει να γίνει εμπεδωμένη συνείδηση

● Οδήγηση και ύπνος/κούραση. Οι νεαροί οδηγοί

στους εφήβους ότι δεν επιτρέπεται η οδή-

συχνά οδηγούν κουρασμένοι με αποτέλεσμα να

γηση υπό την επήρεια αλκοόλ, καθώς η

νυστάζουν κατά τη διάρκεια της οδήγησης, γε-

κατανάλωση και μικρής ποσότητας μει-

γονός το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρά

ώνει σημαντικά τα αντανακλαστικά τους.

ατυχήματα. Οι γονείς οφείλουν να συμβουλέ-

ψουν τον έφηβο οδηγό να οδηγεί πάντα ξεκού-

αυτοκίνητο

ραστος και να σταματάει όταν αισθάνεται νυ-

σταγμένος.

Οι γονείς δεν πρέπει, σε καμία περίπτωση, να επιτρέ-

πουν στο παιδί τους την οδήγηση αυτοκινήτου χωρίς

● Επικίνδυνη οδήγηση. Έρευνες έχουν δείξει

δίπλωμα.

ότι οι έφηβοι δεν διαθέτουν πάντα την εμπει-

ρία, την ωριμότητα και την κρίση για να αξιο-

Ο παιδίατρος οφείλει σε κατάλληλο χρόνο να συζη-

λογήσουν και να αντιληφθούν έγκαιρα μια ρι-

τήσει με τους γονείς και τον έφηβο τα βασικά θέματα

ψοκίνδυνη συμπεριφορά. Οι γονείς θα πρέπει

που αφορούν την οδήγηση κυρίως κατά την εφηβική

να επιστήσουν την προσοχή του εφήβου στην

ηλικία.

αυστηρή τήρηση του ΚΟΚ και ιδιαίτερα στα

Πρακτικές οδηγίες

ζητήματα υπερβολικής ταχύτητας, αντικανονι-

Οι παράγοντες που συμβάλλουν στην πρόκληση ατυ-

κού προσπεράσματος και παραβίασης κόκκινου

χημάτων και ο οδηγός μπορεί να τροποποιήσει με τη

σηματοδότη ή σήματος υποχρεωτικής στάσης.

στάση του είναι:

● Οδήγηση και αλκοόλ. Ακόμα και ένα ποτό μει-

● Απειρία. Τα περισσότερα ατυχήματα συμβαί-

ώνει τα αντανακλαστικά και την ικανότητα

νουν κατά τη διάρκεια του πρώτου χρόνου

ασφαλούς οδήγησης με κίνδυνο πρόκλησης

οδήγησης. Επίσης ο κίνδυνος ατυχήματος είναι

ατυχήματος. Οι γονείς, δίνοντας πρώτα οι ίδιοι

υψηλότερος όταν συνοδηγοί είναι άλλοι έφηβοι

το παράδειγμα, θα πρέπει να εκπαιδεύσουν τα

και όχι κάποιος έμπειρος οδηγός. Είναι σημα-

παιδιά τους πως σε καμία περίπτωση δεν οδη-

ντικό ο έφηβος να εξασκηθεί αρκετές ώρες με

γούμε μετά την κατανάλωση αλκοόλ. Υπενθυμί-

την επίβλεψη κάποιου έμπειρου συνοδηγού, σε

ζεται ότι η χορήγηση αλκοόλ σε παιδιά <18 ετών

διαφορετικούς δρόμους, διαφορετικές ώρες της

απαγορεύεται από τον νόμο.

ημέρας και με διαφορετικές καιρικές συνθήκες.

● Συντήρηση του αυτοκινήτου: Ο νέος οδηγός

● Νυχτερινή οδήγηση. Τα θανατηφόρα ατυχήμα-

οφείλει να ενημερωθεί για την αναγκαιότητα

τα είναι συχνότερα κατά τις νυχτερινές ώρες. Οι

σωστής και έγκαιρης συντήρησης όλων των με-

γονείς καλό είναι να αποθαρρύνουν τον έφηβο

ρών του αυτοκινήτου, π.χ. περιοδικός έλεγχος

να οδηγεί αργά το βράδυ όσο ακόμα είναι άπει-

μηχανής, ελαστικών, φρένων κλπ.

ρος οδηγός.

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

● Ζώνη ασφαλείας. Ο πιο απλός τρόπος να προ-

1) Centers for Disease Control and Prevention (CDC).

ληφθούν οι σοβαροί και συχνά θανάσιμοι τραυ-

Pediatricians and safe teen driving. Διαθέσιμο

113

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

στο: www.cdc.gov/ParentsAreTheKey/peds/index.

html#risks

2) Raising Children Network (Australia). Teenagers

learning to drive. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.

net.au/articles/driving.html

3) The Nemours Foundation. Rules of the road for teen

drivers. Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/parent/

positive/family/road_rules.html

4) The Nemours Foundation. Helping teens learn to drive.

Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/parent/positive/

family/driving_lessons.html

5) American Academy of Pediatrics. Performing preventive

services: a Bright Futures Handbook. Anticipatory

Guidance. Διαθέσιμο στο: www.brightfutures.

aap.org/pdfs/Preventive%20Services%20PDFs/

Anticipatory%20Guidance.pdf

6) OECD. Health at a Glance 2013. Διαθέσιμο στο: http://

dx.doi.org/10.1787/health_glance-2013-en

7) Προδιαγραφές για κράνη ποδηλάτου:European

Standards: Child use and care articles - Child seats

for cycles - Safety requirements and test methods. EN

14344:2004.

114

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

ραση μαζί με τα παιδιά τους. Έτσι έχουν την

4.7. νέες τεχνολογίες και

ευκαιρία να συζητούν, να λένε τη γνώμη τους

συσκευές με οθόνη

για το περιεχόμενο και να θέτουν τις δικές του

αξίες.

Παιδιά και τηλεόραση

● Η τηλεόραση, οι υπολογιστές και ο εξοπλισμός

των ηλεκτρονικών παιχνιδιών πρέπει να βρί-

Η τηλεόραση αποτελεί μέρος της καθημερινότητας

σκονται εκτός του παιδικού δωματίου, σε κοι-

των οικογενειών, και έχει ανοίξει πρωτοφανείς ορίζο-

νόχρηστους χώρους, όπου οι γονείς μπορούν να

ντες στην ευρεία ενημέρωση, στην ψυχαγωγία και στη

έχουν εικόνα της χρήσης που κάνουν τα παιδιά

διάδοση πληροφοριών.

τους.

Ο αυξημένος χρόνος παρακολούθησης τηλεόρα-

● Τα παιδιά ή/και οι γονείς δεν πρέπει να τρώνε

σης, και γενικότερα ο αυξημένος χρόνος μπροστά σε

μπροστά στην τηλεόραση. Αυτό αυξάνει το χρό-

μια οθόνη (DVD, Η/Υ, διαδίκτυο, βιντεοπαιχνίδια

νο παρακολούθησης και εμποδίζει την επικοι-

κλπ.), επηρεάζει την υγεία και τις κοινωνικές σχέσεις

νωνία ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας κατά

των εφήβων. Μελέτες έχουν επισημάνει ότι σχετίζεται

τα γεύματα.

με μείωση του χρόνου προσωπικών συναναστροφών,

με επιθετική συμπεριφορά και χαμηλή ποιότητα συ-

● Η τηλεόραση πρέπει να μένει κλειστή το πρωί

ναισθηματικών δεσμών, με παχυσαρκία και υψηλά

από την ώρα που τα παιδιά ξυπνούν μέχρι να

επίπεδα χοληστερίνης στο αίμα, με κακή φυσική κα-

φύγουν για το σχολείο.

τάσταση και πρώιμη έναρξη καπνίσματος και χρήσης

● Η τηλεόραση και ο υπολογιστής πρέπει να κλεί-

αλκοόλ.

νουν όταν δεν χρησιμοποιούνται. Ανοιχτή τη-

Σύμφωνα με πανελλήνια έρευνα που έγινε το 2010,

λεόραση, χωρίς κανείς να παρακολουθεί κάτι

σχεδόν δύο στους πέντε μαθητές (38%) παρακολου-

συγκεκριμένο, αποσπά την προσοχή του παι-

θούν τηλεόραση ή DVD για τουλάχιστον 3 ώρες την

διού, ενέχει το ενδεχόμενο το παιδί να εκτεθεί

ημέρα, ενώ περίπου ένας στους πέντε μαθητές (17%)

σε ακατάλληλο περιεχόμενο και παρέχει μια

αφιερώνει υπερβολικό χρόνο (τουλάχιστον 6 ώρες

ευρύτερη αποδοχή στη συνεχή χρήση της τηλε-

ημερησίως) μπροστά στην οθόνη κάποιας ηλεκτρο-

όρασης.

νικής συσκευής, και αυτό αφορά περισσότερο αγόρια

● Οι γονείς πρέπει να συζητούν με το παιδί τους

και παιδιά ηλικίας 13–15 ετών.

για τα στερεότυπα και τις εικόνες βίας στα μέσα

μαζικής ενημέρωσης καθώς και για τις στρατη-

Πρακτικές οδηγίες

γικές που χρησιμοποιούν οι διαφημιστές για να

● Ο χρόνος που τα παιδιά περνούν κάθε μέρα

πείθουν ενήλικες και παιδιά.

μπροστά στην οθόνη (τηλεόραση, υπολογιστής

● Οι γονείς πρέπει να προσέχουν ώστε το παιδί να

κλπ.) δεν πρέπει να ξεπερνά τις 2 ώρες.

μην παρακολουθεί προγράμματα με βία, σεξου-

● Η έκθεση σε οθόνες των παιδιών κάτω από 2

αλικό περιεχόμενο ή ακατάλληλη γλώσσα.

ετών πρέπει να αποφεύγεται.

● Πρέπει να ενθαρρύνεται η ενασχόληση των

● Οι γονείς πρέπει να θέτουν όρια στο χρόνο που

παιδιών με αθλητικές δραστηριότητες, χόμπι,

τα παιδιά βλέπουν τηλεόραση και λογικούς

δημιουργικό και υπαίθριο παιχνίδι, καθώς και

κανόνες για το τι παρακολουθούν. Οι κανόνες

η άμεση επαφή των παιδιών με συνομηλίκους.

αρχίζουν να μπαίνουν όταν τα παιδιά είναι ακό-

● Οι γονείς πρέπει να φροντίζουν για την οργά-

μη μικρά, αλλιώς θα είναι δύσκολο να εφαρμο-

νωση της κοινωνικής ζωής των παιδιών, συνα-

στούν.

ντήσεις με τους φίλους τους κλπ.

● Οι κανόνες πρέπει να εφαρμόζονται από όλους

Ο νυχτερινός ύπνος είναι πολύ σημαντικός για τα

τους ενήλικες που βρίσκονται στο σπίτι, συστη-

παιδιά και τους εφήβους. Η νυχτερινή ενασχόληση με

ματικά ή ευκαιριακά.

την τηλεόραση, τον ηλεκτρονικό υπολογιστή ή το κι-

● Οι γονείς πρέπει να είναι προσεκτικοί με τις

νητό τηλέφωνο, δεν πρέπει να «κλέβει» ώρες από τον

δικές τους συνήθειες σχετικά με την παρακο-

ύπνο.

λούθηση τηλεόρασης. Πρέπει να γνωρίζουν ότι

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

αποτελούν πρότυπο για τα παιδιά, και το προ-

1) Κοκκέβη Α, Φωτίου Α, Ξανθάκη Μ., Καναβού Ε.Ο

σωπικό τους παράδειγμα είναι εξαιρετικά ση-

ελεύθερος χρόνος των εφήβων. Σειρά θεματικών

μαντικό.

τευχών: Έφηβοι, Συμπεριφορές & Υγεία. Ερευνητικό

● Είναι σημαντικό οι γονείς να βλέπουν τηλεό-

Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής. Αθήνα,

2011. Διαθέσιμο στο: www.epipsi.gr/Tekmiriosi/epid/

115

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

Epidimiologikes_erevnes/hbscgr.php

διού στους γονείς του για αγορά του προϊόντος όσο και

2) Canadian Paediatric Society. Tips for limiting screen

την κατανάλωσή του.

time at home. Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.cps.

ca/handouts/limiting_screen_time_at_home

Πρακτικές οδηγίες

3) American Academy of Pediatrics: Policy Statement:

● Είναι σημαντικό οι γονείς να συζητούν με το

Children, Adolescents, and the Media, Pediatrics

2013;132;958. Διαθέσιμο στο: www.pediatrics.org/cgi/

παιδί τους ώστε να αναπτύξει την ικανότητα να

doi/10.1542/peds.2013-2656

κρίνει τις διαφημίσεις και να αναγνωρίζει τους

4) Πώς να μιλήσεις σε ένα παιδί για την υπερβολική χρήση

στόχους τους.

του υπολογιστή. Το βιβλίο της Γραμμής- Σύνδεσμος

για τους γονείς «Πώς να μιλήσετε σε ένα παιδί για….»

● Τα παιδιά μικρότερης ηλικίας δεν μπορούν να

Επιστημονική Εποπτεία: Ι. Τσιάντης, Επιστημονική

αντιληφθούν την έννοια του κόστους και του

Επιμέλεια: Δ. Τζίκας, Σ. Βγενοπούλου 2007, ΕΨΙΠΕ,

οικογενειακού προϋπολογισμού. Ωστόσο, οι γο-

εκδόσεις ΚΟΑΝ.

νείς μπορούν να εξηγούν την πραγματικότητα

5) Mayo Foundation for Medical Education and Research.

Children and TV: Limiting your child’s screen time.

αυτή, με τρόπο κατάλληλο για την κάθε ηλικία,

Διαθέσιμο στο: www.mayoclinic.org/healthy-living/

ώστε σταδιακά να εξοικειωθούν.

childrens-health/in-depth/children-and-tv/art-

● Είναι προφανές ότι όσο λιγότερο τα παιδιά και

20047952

οι έφηβοι βλέπουν τηλεόραση τόσο λιγότερο εί-

6) Canadian Paediatric Society. How to promote good

television habits. Διαθέσιμο στο: www.caringforkids.

ναι εκτεθειμένοι στις διαφημίσεις.

cps.ca/handouts/promote_good_television_habits

Οι αντιληπτικές ικανότητες των παιδιών και των

7) Bleakley, A.B. Jordan and M.Hennessy The Relationship

εφήβων σε σχέση με την διαφήμιση, είναι:

Between Parents’ and Children’s Television Viewing, A.,

Pediatrics 2013;132.

● Μέχρι 2 ετών: δυσκολεύονται να επεξεργα-

8) Raising Children Network(Australia).Screen time and

στούν επαρκώς τα μηνύματα των διαφημίσεων.

children Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

● 2–3 ετών: πιστεύουν ότι τα αντικείμενα στην

articles/screen_time.html

τηλεόραση είναι πραγματικά και υπάρχουν

Παιδιά και διαφήμιση

στη συσκευή της τηλεόρασης. Δεν μπορούν να

ξεχωρίσουν τη διαφήμιση από ένα τηλεοπτικό

Τα παιδιά, όπως και οι ενήλικες, εκτίθενται καθημερι-

πρόγραμμα.

νά σε διαφημίσεις από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης,

● 3–6 ετών: μπορούν να αναγνωρίσουν μια δι-

σε σημείο που αποτελούν μέρος της καθημερινότητάς

αφήμιση και να τη διακρίνουν από ένα πρό-

τους. Διαφημίσεις υπάρχουν στην τηλεόραση, στο ρα-

γραμμα, αλλά δεν καταλαβαίνουν το στόχο της

διόφωνο, σε αφίσες και φυλλάδια, σε περιοδικά και

διαφήμισης. Τείνουν να σκέφτονται τις διαφη-

εφημερίδες και συνεχώς εμφανίζονται νέα είδη δια-

μίσεις ως διασκέδαση ή ως χρήσιμες ανακοινώ-

φήμισης (ταινίες, διαδίκτυο, διαδικτυακά παιχνίδια,

σεις.

σελίδες κοινωνικής δικτύωσης, μηνύματα στο κινητό

● 7–11 ετών: αντιλαμβάνονται ότι οι διαφημίσεις

κλπ.)

προσπαθούν να πουλήσουν το προϊόν, αλλά δεν

Τα παιδιά και οι έφηβοι αποτελούν σημαντική ομά-

καταλαβαίνουν πάντα ότι το προϊόν μπορεί να

δα-στόχο για τους διαφημιστές. Οι εταιρείες σε όλο

μην είναι τόσο καλό όσο προβάλλει η διαφήμι-

τον κόσμο δαπανούν δισεκατομμύρια δολάρια για να

ση.

απευθυνθούν σε αυτή την ομάδα, τόσο επειδή ασκούν

● 11–13 ετών: αντιλαμβάνονται το περιεχόμενο

επιρροή στους γονείς τους και έτσι έχουν σημαντική

και τα κίνητρα των διαφημίσεων, αλλά δεν εί-

αγοραστική δύναμη όσο και επειδή είναι οι μελλοντι-

ναι πάντα σε θέση να αναγνωρίσουν τις διαφη-

κοί άμεσοι καταναλωτές.

μιστικές στρατηγικές.

Οι περισσότερες διαφημίσεις που προβάλλονται

● 14 ετών και άνω: μπορούν να καταλάβουν πώς

στην παιδική ζώνη αφορούν τρόφιμα, η ποιότητα των

λειτουργεί η αγορά και μπορεί να είναι επιφυ-

οποίων δεν συμφωνεί με τις γενικές συστάσεις για

λακτικά με τους ισχυρισμούς των διαφημιστών.

ισορροπημένη διατροφή. Σε μελέτη που διενεργήθη-

κε στην Ελλάδα, όπου καταγράφηκαν περίπου 1000

Κοινές στρατηγικές των διαφημίσεων:

διαφημίσεις σε 51 ώρες παιδικής τηλεοπτικής ζώνης

● Δώρα. Παρέχονται δωρεάν μαζί με το προϊόν,

Σαββατοκύριακου, βρέθηκε ότι περισσότερες από τις

π.χ. παιχνίδια.

μισές διαφημίσεις αφορούσαν τρόφιμα, η πλειοψηφία

● Υπερβολικοί ισχυρισμοί. Συχνά τα παιδιά θεω-

των οποίων ήταν χαμηλής διατροφικής αξίας.

ρούν ότι ισχύουν κατά κυριολεξία.

Μελέτες έχουν δείξει πως η έκθεση ενός παιδιού σε

● Δημοφιλή πρόσωπα. Προώθηση του προϊόντος

διαφήμιση τροφίμου αυξάνει τόσο το αίτημα του παι-

από δημοφιλές πρόσωπο γιατί τα παιδιά δεν

116

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

είναι σε θέση να αμφισβητήσουν το κύρος τέ-

Διαδίκτυο (internet)

τοιων προσώπων.

Το διαδίκτυο έφερε επανάσταση στην επικοινωνία

● Χαρακτήρες κινουμένων σχεδίων. Προώθηση

των ανθρώπων και συγκαταλέγεται πλέον μεταξύ των

του προϊόντος από «ήρωες» που για τα παιδιά

κυρίαρχων τρόπων πληροφόρησης, επικοινωνίας, ψυ-

δεν μπορούν να διακριθούν από πραγματικά

χαγωγίας ακόμη και κοινωνικοποίησης των εφήβων.

πρόσωπα.

Η πλειονότητα των εφήβων διαθέτουν ηλεκτρο-

● Ειδικά εφέ. Η χρήση κινηματογραφικών τεχνα-

νικό υπολογιστή και έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο,

σμάτων, π.χ. κοντινά πλάνα, τρόπος φωτισμού

ενώ η εξοικείωση με τη χρήση τους γίνεται ήδη από

κά. Τα παιδιά δεν είναι σε θέση να αντιληφθούν

μικρή ηλικία. Αρκετά παιδιά και έφηβοι έχουν πρό-

ότι η εικόνα είναι παραπλανητική.

σβαση στο διαδίκτυο όχι μόνο από τον ηλεκτρονικό

● Επανάληψη. Το προϊόν γίνεται εύκολα αναγνω-

υπολογιστή του σπιτιού τους αλλά και από το κινητό

ρίσιμο.

τους τηλέφωνο.

● Μουσική. Γνωστές μελωδίες και τραγούδια κά-

Σύμφωνα με πανελλήνια έρευνα που έγινε το 2010,

νουν το προϊόν πιο ελκυστικό.

ένας στους τέσσερις εφήβους (24%) ασχολείται για

● Χιούμορ. Το γέλιο κάνει τη διαφήμιση και κατ’

τουλάχιστον 3 ώρες την ημέρα με τον Η/Υ και το δια-

επέκταση το προϊόν πιο αρεστό.

δίκτυο, ενώ το ποσοστό αυτό αυξάνεται τα Σαββατο-

● Ιστορία. Η διαφήμιση «διηγείται» μια ενδιαφέ-

κύριακα (41%). Από το 2006 έως το 2010 έχει τετρα-

ρουσα ιστορία που ελκύει τον καταναλωτή.

πλασιαστεί ο αριθμός των εφήβων που ασχολούνται

● Υπαινικτική εικόνα. Συχνά η διαφήμιση προ-

με τον Η/Υ και το διαδίκτυο επί τουλάχιστον 3 ώρες

βάλλει υπαινικτικά μια εικόνα που απευθύνεται

ημερησίως.

στα «ευαίσθητα σημεία» της ομάδας-στόχου,

Υπερβολική ενασχόληση με το διαδίκτυο

χωρίς το προϊόν να έχει καμία πραγματική σχέ-

Η υπερβολική ενασχόληση με το διαδίκτυο απασχολεί

ση με αυτήν, π.χ. εικόνα χειραφέτησης και τσι-

τόσο την επιστημονική κοινότητα, όσο και πολλές οι-

γάρα μάρκας Χ με ομάδα-στόχο τους εφήβους.

κογένειες στην Ελλάδα.

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

Η διεθνής επιστημονική κοινότητα δεν έχει αποδε-

1) Raising Children Network (Australia). Advertising and

χθεί την υπερβολική χρήση του διαδικτύου ως κατά-

Children. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

σταση εθισμού, έτσι ο όρος «εθισμός» ή «εξάρτηση»

articles/advertising.html/context/1112

χρησιμοποιείται σε εισαγωγικά.

2) ParentFurther. A search Institute Resource for Families.

Minneapolis, USA. Helping your Child Make Sense

Υπερβολική θεωρείται η ενασχόληση με το δια-

of Advertising. Διαθέσιμο στο: www.parentfurther.

δίκτυο όταν ένα άτομο περνά πολλές ώρες μπροστά

com/resources/enewsletter/archive/make-sense-of-

στην οθόνη του υπολογιστή –παίζοντας ηλεκτρονι-

advertising

κά-διαδικτυακά παιχνίδια, μιλώντας σε διαδικτυακά

3) MediaSmarts. Canada’s Centre for Digital and Media

Literacy. Advertising, marketing and consumerism

δωμάτια συνομιλιών (chat rooms), ανταλλάσσοντας

and children/youth online. Διαθέσιμο στο: www.

μηνύματα σε σελίδες κοινωνικής δικτύωσης– και αυτό

mediasmarts.ca/privacy/advertising-marketing-

επηρεάζει τη συναισθηματική και κοινωνική του ζωή,

consumerism-children-youth-online

ενώ το κάνουν να ξεχνά ή να παραμελεί άλλες σημα-

4) American Academy of Pediatrics. Children, Adolescents,

and Advertising. Committee on Communications.

ντικές δραστηριότητες.

Pediatrics Vol. 118, No 6, December 2006. Δια-

Στην έρευνα που προαναφέρθηκε βρέθηκε ότι

θέσιμο στο: www.pediatrics.aappublications.org/

στην Ελλάδα σχεδόν ένας στους έξι 15χρονους (16%)

content/118/6/2563.full

εμφανίζει συμπεριφορές υπερβολικής χρήσης του δι-

5) American Academy of Pediatrics. Adverse Effects of

Television and Commercials. Διαθέσιμο στο: www.

αδικτύου.

healthychildren.org/English/family-life/Media/Pages/

Adverse-Effects-of-Television-Commercials.aspx

κοινωνική δικτύωση

6) Μ.Γιαννακούλια, Ε.Μπαθρέλλου. Τι και πως τρώνε

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσφέρουν πολλές

τα παιδιά: μπορούν οι γονείς να τα βοηθήσουν; Στο

ευκαιρίες στα παιδιά και τους εφήβους να είναι δημι-

“Γνώση έχω, Υγεία κατέχω. Απλά μαθήματα ισορροπη-

μένης διατροφής, ασφάλειας τροφίμων και σωματικής

ουργικοί, να ενημερώνονται και να είναι συνδεδεμένοι

άσκησης για την υγεία και την ευεξία των παιδιών μας”.

με τους φίλους και την οικογένειά τους.

Ίδρυμα Αριστείδης Δασκαλόπουλος. 2010.

Στις δημοφιλείς ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύ-

7) Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου. Διαθέσιμο στο:

ωσης (social networking sites), περιλαμβάνονται

www.saferinternet.gr

το Facebook, το Twitter, το YouTube, το Flickr, το

MySpace.

117

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

Στις ιστοσελίδες αυτές, παιδιά, νέοι, αλλά και με-

● Πρέπει να ενθαρρύνουν τα παιδιά να ασχολού-

γαλύτεροι χρήστες μέσα από τα εικονικά τους προφίλ

νται με δραστηριότητες και χόμπι που δεν πε-

λειτουργούν διαδραστικά με άλλους χρήστες, δημο-

ριλαμβάνουν τον υπολογιστή, όπως καλλιτεχνι-

σιεύουν φωτογραφίες και βίντεο, γίνονται μέλη σε

κές, αθλητικές, φυσιολατρικές, κοινωνικές και

ομάδες κοινών ενδιαφερόντων (groups), δημοσιεύουν

άλλες δραστηριότητες.

και ανταλλάσουν καλλιτεχνικές δημιουργίες (μουσική,

● Οι γονείς πρέπει να κατανοούν ότι τα παιδιά,

εικαστικά έργα κλπ.), επισκέπτονται σελίδες άλλων

όταν βρίσκονται στο διαδίκτυο, μπορούν να

χρηστών και χρησιμοποιούν πλήθος εφαρμογών (κου-

φορούν τη μάσκα μιας άλλης προσωπικότητας.

ίζ, παιχνίδια, κλπ.).

Μερικές φορές, αν ο πραγματικός τους κόσμος

Επιπλέον, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μέσω

δεν τα ικανοποιεί, μπορεί να θέλουν να ζουν όλο

της συμμετοχής και της αλληλεπίδρασης, επιτρέπουν

και περισσότερο στον κόσμο του διαδικτύου.

στους χρήστες να δημιουργούν οι ίδιοι το περιεχόμενο

ιστοσελίδων και να το μοιράζονται με άλλους χρήστες,

Όρια στη χρήση του διαδικτύου

χωρίς να έχουν εξειδικευμένες τεχνικές γνώσεις.

Είναι σημαντικό να τεθούν από τους γονείς λογικά

Ωστόσο, η χρήση του διαδικτύου έχει και κινδύ-

όρια στη χρήση του Η/Υ και του διαδικτύου (χρόνος,

νους. Τα παιδιά και οι έφηβοι μπορεί να είναι πιο

ιστότοποι) και αυτά πρέπει να τεθούν από μικρή ηλι-

εξοικειωμένοι από τους γονείς τους με την τεχνολογία,

κία.

αλλά έχουν έλλειψη εμπειρίας από τη ζωή και η ωρι-

● Ο χρόνος που τα παιδιά περνούν κάθε μέρα

μότητά τους είναι ανάλογη με την ηλικία τους. Οι πιο

μπροστά στην οθόνη (υπολογιστής, τηλεόραση

σημαντικοί κίνδυνοι του διαδικτύου είναι:

κλπ.) δεν πρέπει να ξεπερνά τις 2 ώρες.

● Ηλεκτρονικές απάτες.

● Οι γονείς πρέπει να εξηγήσουν τους λόγους για

● Συναλλαγές χωρίς ασφάλεια.

τους οποίους βάζουν όρια και να ορίσουν τις συ-

νέπειες που θα υπάρξουν αν το παιδί παραβεί

● Πρόσβαση σε ακατάλληλο περιεχόμενο.

τους κανόνες. Σταδιακά το παιδί αναπτύσσει

● Διαδικτυακός εκφοβισμός (cyberbullying).

αυτόέλεγχο και αυτοπειθαρχία.

● Φωτογράφηση ή βιντεοσκόπηση σκηνών παρε-

● Τα όρια, όταν δεν είναι υπερβολικά, δεν κατα-

νόχλησης ενός παιδιού και ανταλλαγή τους με

πιέζουν τα παιδιά. Αντιθέτως, είναι σημαντικά

άλλα άτομα (happy slapping).

για την υγιή ανάπτυξή τους.

● Μηνύματα με σαφές σεξουαλικό περιεχόμενο

● Όσο το παιδί μεγαλώνει, τα όρια που ισχύουν

(sexting).

είναι καλό να συζητούνται και να επαναπροσ-

Πρακτικές οδηγίες

διορίζονται, λαμβάνοντας υπόψη τη γνώμη του

Η γενική στάση των γονέων οφείλει να αναγνωρίζει

παιδιού ή εφήβου.

ότι το διαδίκτυο είναι ένα πολύ σημαντικό εργαλείο

● Εάν οι γονείς θεωρούν ότι ο χειρισμός της υπερ-

και αποτελεί μέρος της καθημερινής ζωής των παιδιών.

βολικής χρήσης του διαδικτύου από το παιδί

Είναι σημαντικό οι γονείς να εξοικειωθούν με το μέσο

τους υπερβαίνει τις δικές τους δυνατότητες, δεν

και να γνωρίζουν τις δυνατότητες και τις παγίδες του.

πρέπει να διστάσουν να ζητήσουν βοήθεια από

● Είναι σημαντικό να μετέχουν από κοινού με τα

τον παιδίατρο, άλλον ειδικό ή υπεύθυνους φο-

παιδιά τους στην περιπέτεια της αναζήτησης

ρείς που υπάρχουν στη χώρα μας.

πληροφοριών και της επικοινωνίας μέσω του

Εκπαίδευση στην ασφαλή χρήση του διαδικτύ-

διαδικτύου.

ου

● Οι γονείς θα πρέπει να ενημερώσουν τα παιδιά

Πρέπει να εμπεδωθεί ότι κατά τη χρήση του διαδικτύ-

τους με απλά λόγια από μικρή ηλικία, για τον

ου και των κινητών τηλεφώνων πρέπει όλοι να προ-

κίνδυνο τόσο της υπερβολικής ενασχόλησης

στατεύουμε με επιμέλεια τα προσωπικά μας στοιχεία.

όσο και της παρενόχλησης.

● Οι χρήστες του διαδικτύου (περιλαμβάνονται

● Δεν πρέπει να μεταχειρίζονται τη χρήση του

τα παιδιά και οι έφηβοι) πρέπει να φυλάνε με

υπολογιστή και την πρόσβαση στο διαδίκτυο

ασφάλεια τους κωδικούς πρόσβασης και να

σαν επιβράβευση ή τιμωρία.

τους αλλάζουν συχνά.

● Οι γονείς πρέπει να προσέχουν τις δικές τους

● Οι χρήστες διαδικτύου και κινητών τηλεφώ-

διαδικτυακές συνήθειες, καθώς οι ίδιοι απο-

νων (περιλαμβάνονται τα παιδιά και οι έφηβοι)

τελούν το πιο σημαντικό πρότυπο για το παιδί

πρέπει να μη δημοσιοποιούν ή αποκαλύπτουν

τους.

τα προσωπικά τους στοιχεία σε άγνωστους, σε

118

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

εταιρείες ή σε αναξιόπιστους αποδέκτες.

Γονεϊκός έλεγχος

● Τα στοιχεία που δεν πρέπει να δημοσιοποι-

Προγράμματα γονεϊκού ελέγχου μπορούν να θέτουν

ούνται περιλαμβάνουν: διεύθυνση κατοικίας,

φραγή σε καθορισμένες ιστοσελίδες, να επιβάλλουν

αριθμό κινητού, στοιχεία γονέων και άλλων οι-

χρονικά όρια, να ανιχνεύουν τις ιστοσελίδες που επι-

κείων, συνήθειες ή σχεδιασμό απουσίας από το

σκέπτεται το παιδί και να έχουν πρόσβαση στις γρα-

σπίτι ή επίσκεψης σε συγκεκριμένο τόπο.

πτές συνομιλίες του.

● Τα παιδιά και οι έφηβοι πρέπει να κατανοούν

● Οι γονείς πρέπει να επιλέξουν προσεκτικά το

ότι οι πληροφορίες που αναρτούν στις ιστοσε-

επίπεδο ελέγχου που θέλουν να ασκούν, ανά-

λίδες κοινωνικής δικτύωσης είναι δημόσια προ-

λογα με την ηλικία και την προσωπικότητα του

σπελάσιμες. Έτσι, είναι προτιμότερο να μην

παιδιού τους.

αναρτούν στοιχεία και φωτογραφίες που μπο-

● Ο συνδυασμός της εποπτείας με το σεβασμό

ρεί να χρησιμοποιηθούν κακόβουλα.

στην ιδιωτικότητα του παιδιού έχει ύψιστη ση-

● Όσοι χρησιμοποιούν ιστοσελίδες κοινωνικής

μασία, και εναπόκειται στους γονείς να ορίσουν

δικτύωσης πρέπει να κατανοούν ότι το περιεχό-

την κατάλληλη ισορροπία.

μενο που έχουν αναρτήσει είναι πλέον έξω από

● Οι γονείς μπορούν να ενημερωθούν από τον τη-

τον έλεγχό τους.

λεπικοινωνιακό τους πάροχο για τις υπηρεσίες

● Στις σελίδες κοινωνικής δικτύωσης είναι σημα-

ελέγχου που προσφέρει.

ντικό τα παιδιά και οι έφηβοι να μάθουν να σέ-

● Αν οι γονείς χρησιμοποιούν προγράμματα ελέγ-

βονται και να προστατεύουν τους φίλους τους,

χου ιστοσελίδων, θα πρέπει τα παιδιά να είναι

π.χ. να ζητούν την άδειά τους πριν δημοσιοποι-

ενήμερα γι’ αυτό.

ήσουν πληροφορίες ή φωτογραφίες που τους

● Οι γονείς πρέπει να εξοικειωθούν με τη χρήση

αφορούν.

των κοινωνικών δικτύων, κατά προτίμηση με τη

Προστασία από εκφοβισμό ή παρενόχληση

δημιουργία δικού τους προφίλ.

● Τα παιδιά πρέπει να γνωρίζουν ότι η πραγμα-

● Να επιδιώκουν να έχουν ανοιχτή επικοινωνία

τική ταυτότητα ενός ανθρώπου δεν είναι με

με το παιδί τους για τους ανθρώπους που συ-

βεβαιότητα γνωστή μέσω διαδικτύου ή μέσω

ναντούν στο διαδίκτυο και τους ηλεκτρονικούς

κινητού. Οι ηλεκτρονικοί φίλοι μπορεί να λένε

φίλους του. Το γνήσιο ενδιαφέρον των γονέων

ψέματα για την ηλικία, το φύλο, το προφίλ και

βοηθά τα παιδιά να αισθάνονται άνετα και να

τις δραστηριότητές τους.

συζητούν με τους γονείς.

● Είναι καλό τα παιδιά να μη δέχονται αιτήματα

● Να ζητήσουν από το παιδί να έχουν πρόσβαση

φιλίας από χρήστες που δεν γνωρίζουν στην

στα chat room στα οποία μπαίνει ώστε να έχουν

πραγματική ζωή.

την εικόνα των συνομιλιών που γίνονται.

● Τα παιδιά πρέπει να εμπεδώσουν ότι δεν είναι

● Οι γονείς πρέπει να συζητούν με το παιδί για

υποχρεωμένα να απαντούν σε μηνύματα ή ερω-

τον ηλεκτρονικό εκφοβισμό και την ηλεκτρονι-

τήσεις που τα φέρνουν σε δύσκολη θέση. Επί-

κή παρενόχληση, να συμβάλλουν στη διαμόρ-

σης, πρέπει να γνωρίζουν ότι αν κατά τη διάρ-

φωση αξιών γύρω από τα θέματα αυτά και να

κεια συμμετοχής σε chat, παιχνίδι κλπ. νιώσουν

εμπνέουν εμπιστοσύνη, ώστε το παιδί να απευ-

άσχημα για οποιονδήποτε λόγο, πρέπει να κλεί-

θυνθεί σε αυτούς σε περίπτωση που πέσει θύμα.

σουν αμέσως την εφαρμογή.

● Οι γονείς πρέπει να είναι σε εγρήγορση για εν-

● Τα παιδιά δεν πρέπει να απαντούν σε μηνύμα-

δείξεις ότι το παιδί τους έχει γίνει στόχος ηλε-

τα εκφοβισμού ή παρενόχλησης. Αν το μήνυμα

κτρονικής παρενόχλησης, π.χ. συναισθηματική

επαναλαμβάνεται πρέπει να γνωρίζουν ότι μπο-

αναστάτωση, αποφυγή φίλων, σχολείου, δρα-

ρούν να ζητήσουν προστασία με την αναφορά

στηριοτήτων, πτώση επιδόσεων, υπαινιγμοί

του συμβάντος στον πάροχο της σύνδεσης ή/

κλπ. Η συζήτηση με το παιδί, χωρίς διάθεση

και στις αρχές (είναι καλό αυτό να γίνει σε συ-

ενοχοποίησής του, είναι το πρώτο βήμα.

νεννόηση με τους γονείς).

● Εάν οι γονείς θεωρούν ότι ο χειρισμός της πα-

● Πρέπει να γνωρίζουν ότι δεν πρέπει να διαγρά-

ρενόχλησης του παιδιού τους υπερβαίνει τις δι-

ψουν τα μηνύματα παρενόχλησης, ώστε σε πε-

κές τους δυνατότητες ή είναι μέρος ευρύτερης

ρίπτωση καταγγελίας να μπορούν να την απο-

κατάστασης στο σχολείο ή τον κοινωνικό περί-

δείξουν.

γυρο του παιδιού, δεν πρέπει να διστάσουν να

ζητήσουν βοήθεια από το σχολείο ή υπεύθυνους

119

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

φορείς που υπάρχουν στη χώρα μας (Γραμμή

κή ενασχόληση. Συμβουλές. Διαθέσιμο στο: www.

Βοήθειας του Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Δι-

saferinternet.gr/index.php?objId=

αδικτύου: τηλ. 80011 80015, help@safeinternet.

gr).

κινητό τηλέφωνο

Παιδιά και γονείς μπορούν να ενημερωθούν για θέ-

Το κινητό τηλέφωνο είναι η πιο διαδεδομένη από τις

ματα ασφαλούς χρήσης του υπολογιστή και του διαδι-

νέες τεχνολογίες στα παιδιά και στους νέους. Το κι-

κτύου από τους εξής φορείς:

νητό τηλέφωνο έχει πάψει να είναι απλώς τηλέφωνο.

● Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου (www.

Επιτρέπει στο χρήστη να τηλεφωνεί, να βγάζει φωτο-

saferinternet.gr, help@safeinternet.gr, τηλ.

γραφίες, να παίζει παιχνίδια, να ανταλλάσσει γραπτά

80011 80015 χωρίς χρέωση). Απευθύνεται σε

μηνύματα (SMS) και εικόνες (MMS), να έχει πρόσβα-

παιδιά και ενήλικες, παρέχει υποστήριξη και

ση στο διαδίκτυο – και να το έχει πάντα δίπλα του.

συμβουλές για θέματα χρήσης του διαδικτύου,

Σύμφωνα με το Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Δια-

του κινητού τηλεφώνου και των ηλεκτρονικών

δικτύου, ήδη το 2007, 9 στα 10 παιδιά ηλικίας 12–15

παιχνιδιών (παρενόχληση, εξάρτηση, επιβλα-

ετών είχαν στην κατοχή τους κινητό τηλέφωνο και μά-

βές περιεχόμενο, παιδοφιλία, κ.ά.) και στελε-

λιστα το 92% έκανε καθημερινή χρήση.

χώνεται από εξειδικευμένους ψυχολόγους.

Ωστόσο, ενώ η χρήση των κινητών τηλεφώνων πα-

● Safeline.gr (www.safeline.gr/report/).Oι χρή-

ρέχει άμεση επικοινωνία και μπορεί να προάγει την

στες του διαδικτύου μπορούν να καταγγείλουν

πρόσβαση σε πληροφορίες και ψυχαγωγία, περικλεί-

ιστότοπους ή προσπάθειες επικοινωνίας με πα-

ει και ορισμένους κινδύνους. Πρώτα-πρώτα, πρόκει-

ράνομο περιεχόμενο.

ται για κινδύνους που σχετίζονται με υψηλούς λογα-

● Πανελλήνιο Σχολικό Δίκτυο του Υπουργείου

ριασμούς και ευκολία να πέσει κανείς θύμα απάτης.

Παιδείας και Θρησκευμάτων (http://internet-

Κατά δεύτερο λόγο, μέσω του κινητού τα παιδιά είναι

safety.sch.gr/). Για γενική ενημέρωση, ειδικό-

εκτεθειμένα στους κινδύνους του διαδικτύου και της

τερα σχετικά με δράσεις σχολείων.

κοινωνικής δικτύωσης, με την ιδιαιτερότητα μάλιστα

της συνεχούς και πιο εύκολης πρόσβασης σε ιστοσε-

● Υπουργείο Δημοσίας Τάξης και Προστασίας του

λίδες με ακατάλληλο περιεχόμενο και πιθανή έκθεση

Πολίτη (www.cyberkid.gov.gr/main.html). Για

σε ηλεκτρονικό εκφοβισμό, ηλεκτρονική παρενόχλη-

γενική ενημέρωση, ειδικότερα σχετικά με νομο-

ση κλπ.

θεσία και δράσεις αρχών.

Πρακτικές οδηγίες

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

1) Κοκκέβη Ά., Ξανθάκη Μ., Φωτίου Α., Καναβού Ε. Χρή-

Υψηλοί λογαριασμοί

ση Η/Υ και ίντερνετ από τους εφήβους. Σειρά θεμα-

τικών τευχών: Έφηβοι, Συμπεριφορές & Υγεία. Ερευ-

Τα παιδιά και οι νέοι δεν συνειδητοποιούν πολλές φο-

νητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής.

ρές το χρόνο που μιλούν στο κινητό και το κόστος ορι-

Αθήνα, 2011. Διαθέσιμο στο: www.epipsi.gr/Tekmiriosi/

σμένων ειδικών υπηρεσιών.

epid/Epidimiologikes_erevnes/hbscgr.php

● Οι γονείς πρέπει να θέτουν όρια στη χρήση του

2) Canadian Paediatric Society. Social Media: What

parents should Know. Διαθέσιμο στο: www.

κινητού τηλεφώνου από το παιδί τους, ανάλογα

caringforkids.cps.ca/handouts/social_media

με την ηλικία και την προσωπικότητά του.

3) Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου. Ηλεκτρονική

● Αποτελεί καλή πρακτική το κινητό τηλέφωνο

παρενόχληση. Διαθέσιμο στο: www.saferinternet.gr/

index.php?objId=Category18&childobjId=Category27&

των παιδιών να είναι χαμηλού κόστους και να

parentobjId=Page2

μη διαθέτει την πιο σύγχρονη τεχνολογία, που

4) American Academy of Pediatrics. Beyond the Buzz: Tips

συνήθως τα παιδιά δεν χρειάζονται.

for Managing Social Networking Sites. Διαθέσιμο στο:

● Πρέπει να υπάρχει εκ των προτέρων σαφής

www.healthychildren.org/English/ages-stages/teen/

Pages/Beyond-the-Buzz-Tips-for-Managing-Social-

συμφωνία με το παιδί για το συγκεκριμένο μη-

Networking-Sites.aspx

νιαίο όριο λογαριασμού και για τις συνέπειες

5) American Academy of Pediatrics.Talking to Kids and

τυχόν υψηλών λογαριασμών.

Teens About Social Media and Sexting. Διαθέσιμο στο:

● Είναι καλό τα παιδιά να έχουν σύνδεση κινητού

www.aap.org/en-us/about-the-aap/aap-press-room/

news-features-and-safety-tips/Pages/Talking-to-Kids-

μέσω προπληρωμένης κάρτας.

and-Teens-About-Social-Media-and-Sexting.aspx

● Μπορεί να απενεργοποιηθεί η λειτουργία απο-

6) Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου. Κοινωνική

στολής μηνυμάτων MMS (φωτογραφίες και βί-

δικτύωση. Διαθέσιμο στο: www.saferinternet.gr/index.

php?objId=Category18&childobjId=Category24&parent

ντεο), που συνήθως είναι ακριβή υπηρεσία.

objId=Page2

● Τα παιδιά πρέπει να ξέρουν ότι ορισμένες ειδι-

7) Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου. Υπερβολι-

κές υπηρεσίες χρεώνονται σε υψηλότερη τιμή

120

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

από τα κοινά μηνύματα (SMS), όπως μηνύματα

● Το παιδί πρέπει να είναι εξοικειωμένο με τις λει-

προς ειδικούς αριθμούς για λήψη ήχων κλήσης

τουργίες του κινητού, και οι αριθμοί που μπορεί

(ringtones), για ψήφο σε διαγωνισμούς κ.ά.

να καλέσει σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης

● Τα παιδιά δεν πρέπει προβαίνουν σε συναλλα-

πρέπει να είναι αποθηκευμένοι σε αυτό.

γές μέσω του κινητού τους τηλεφώνου.

● Τα τηλέφωνα των γονέων πρέπει να είναι απο-

θηκευμένα σαν αριθμοί έκτακτης ανάγκης,

ασφαλής χρήση

ώστε αν συμβεί κάτι στο παιδί, οι υπηρεσίες να

Είναι σημαντικό από την αρχή της χρήσης κινητού

γνωρίζουν ποιον να καλέσουν.

από ένα παιδί, οι γονείς να συζητούν μαζί του και να

τίθενται ρητοί κανόνες για τον τρόπο και το χρόνο

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

χρήσης του, ιδιαίτερα αν μέσω αυτού είναι δυνατή η

1) Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου. Διαθέσιμο στο:

πρόσβαση στο διαδίκτυο.

www.saferinternet.gr

2) Ασφάλεια στο Διαδίκτυο. Ενημερωτικός Κόμβος Πα-

● Τα παιδιά πρέπει να μάθουν ότι δεν πρέπει να

νελλήνιου Σχολικού Δικτύου. Διαθέσιμο στο: http://

απαντούν σε μηνύματα από αποστολείς που δεν

internet-safety.sch.gr

γνωρίζουν ή/και έχουν διαφημιστικό χαρακτή-

3) Η Ελληνική Ανοικτή Γραμμή για το παράνομο περιεχό-

ρα. Σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει να προ-

μενο στο Διαδίκτυο. Διαθέσιμο στο: www.safeline.gr

ωθούν αυτά τα μηνύματα σε άλλα άτομα.

4) Raising Children Network (Australia). Teenagers and

mobile phones. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.

● Τα παιδιά πρέπει να γνωρίζουν ότι είναι ση-

net.au/articles/mobile_phones_teenagers.html/

μαντικό να προστατεύουν τα προσωπικά τους

context/1109

στοιχεία και να μη δίνουν τον αριθμό του κινη-

5) Raising Children Network (Australia). Sexting and

teenagers. Διαθέσιμο στο: www.raisingchildren.net.au/

τού τους σε εμπορικές εταιρείες και σε άγνωστα

articles/sexting.html

ή αναξιόπιστα άτομα.

6) Katzman DK. Sexting: Keeping teens safe and

● Οι γονείς μπορούν να καταχωρήσουν τα στοι-

responsible in a technologically savvy world. Paediatric

χεία της ηλικίας του παιδιού, ώστε να μην του

Child Health 2010;15:41-2. Διαθέσιμο στο: www.cps.ca/

en/documents/position/sexting

επιτρέπεται η πρόσβαση σε υπηρεσίες ενηλί-

7) American Academy of Pediatrics. Talking to Kids and

κων. Αυτό πρέπει να είναι σε γνώση του μεγα-

Teens About Social Media and Sexting. Διαθέσιμο στο:

λύτερου παιδιού και του εφήβου.

www.aap.org/en-us/about-the-aap/aap-press-room/

news-features-and-safety-tips/Pages/Talking-to-Kids-

● Θα μπορούσε το κινητό τηλέφωνο του παιδιού

and- Teens-About-Social-Media-and-Sexting.aspx

να μην διαθέτει τεχνολογία σύνδεσης με το δι-

8) Children’s Network. A united voice of Solano County.

αδίκτυο.

California, USA. Children and mobile phones: An

● Πολλοί έφηβοι αναπτύσσουν ισχυρή προσκόλ-

agenda for action. Διαθέσιμο στο: www.childnet.com/

ufiles/CMPAAA_A4.pdf

ληση στο κινητό τους τηλέφωνο. Αν αυτό έχει

9) Ασφάλεια στο Διαδίκτυο. Ενημερωτικός Κόμβος Πανελ-

χαρακτήρα ιδιαίτερης εμμονής, οι γονείς μπο-

λήνιου Σχολικού Δικτύου. Ασφάλεια κινητών τηλεφώ-

ρούν να συζητήσουν το θέμα με τον παιδίατρο

νων. Διαθέσιμο στο: www.internet-safety.sch.gr/index.

ή άλλο ειδικό.

php/articles/parents/item/262-aus3

10) Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου. Ακατάλληλο ή

● Τα παιδιά και οι έφηβοι πρέπει να κατανοούν

παράνομο υλικό. Διαθέσιμο στο: www.saferinternet.gr/

ότι κανείς δεν έχει δικαίωμα να τους εκφοβί-

index.php?objId=Category38&childobjId=Category120

ζει, να τους προσβάλλει ή να τους παρενοχλεί

&parentobjId=Page2

με κανέναν τρόπο, περιλαμβανομένων των μη-

11) Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου. Sexting. www.

νυμάτων στο κινητό. Αν κάτι τέτοιο συμβεί, το

saferinternet.gr/index.php?objId=Category299&childob

jId=Category302&parentobjId=Page187

παιδί πρέπει να έχει την εμπιστοσύνη να συζη-

12) Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου. Κινητό τηλέ-

τήσει με τους γονείς του ή με κάποιον υπεύθυνο

φωνο. Διαθέσιμο στο: www.saferinternet.gr/index.php?

του σχολείου, τον παιδίατρο ή άλλο ενήλικα της

objId=Category38&parentobjId=Page2

εμπιστοσύνης του.

● Για θέματα που αφορούν εκφοβισμό ή παρενό-

χληση μέσω μηνυμάτων στο κινητό τηλέφωνο,

βλέπε την ενότητα «Διαδίκτυο (internet)».

Το κινητό σε περίπτωση ανάγκης

● Το παιδί πρέπει να ξέρει ότι αν χρειάζεται βο-

ήθεια, μπορεί να καλέσει ή να στείλει μήνυμα

ανά πάσα στιγμή.

121

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

Είναι σημαντικό να καλλιεργείται η αξία του δι-

4.8. Άλλα θέματα

καιώματος στη διαφορετική στάση και της αντίστα-

σης στο ρεύμα αν αυτό ταιριάζει σε κάποιον ή αυτό

Πίεση από συνομηλίκους (peer

πιστεύει.

pressure)

Πρακτικές οδηγίες για τους εφήβους

Η παρέα των φίλων και συμμαθητών είναι απαραίτη-

● Δώσε πίστη σε αυτά που εσύ σκέφτεσαι και νιώ-

τη και σημαντική στη ζωή των εφήβων. Η περίοδος

θεις. Αν κάτι σε κάνει να αισθάνεσαι άσχημα ή

της εφηβείας περιλαμβάνει μεγάλες αλλαγές σε σω-

αν δεν αισθάνεσαι άνετα να συμμετέχεις σε κάτι

ματικό, νοητικό και συναισθηματικό επίπεδο, ενώ η

που η παρέα αποφάσισε, μην προχωρήσεις.

κοινωνικοποίηση και η δημιουργία ισχυρών φιλικών

● Σκέψου και προετοίμασε τις αντιδράσεις σου σε

δεσμών αποτελεί ουσιαστικό μέρος της εφηβείας.

καταστάσεις πίεσης. Να θυμάσαι πως δεν είναι

Οι συνομήλικοι φίλοι, έχοντας κοινή πορεία, κοινές

απαραίτητο πάντα να δικαιολογείς την απόφα-

εμπειρίες και συχνά κοινά ενδιαφέροντα, διαμορφώ-

σή σου. Ένα «όχι, ευχαριστώ» ή «εγώ φεύγω»

νουν κοινή στάση για μια σειρά ζητήματα και αποτε-

μπορεί να αρκεί.

λούν σημαντικό στήριγμα ο ένας για τον άλλον. Έτσι:

● Μάθε να νιώθεις άνετα όταν λες «όχι». Αν κά-

● Γίνονται ο ένας παράδειγμα για τον άλλον.

ποιος προσπαθεί να σε πιέσει να κάνεις κάτι

● Προσφέρουν ανάδραση και συμβουλές.

που δεν σου ταιριάζει, συνήθως υπάρχει πρό-

● Αναπτύσσουν κοινωνικές δεξιότητες.

βλημα. Οι αληθινοί φίλοι δεν πιέζουν.

● Ενθαρρύνουν ο ένας τον άλλον.

● Κάνε παρέα με άτομα που έχετε πολλά κοινά.

● Δίνουν ώθηση για νέες εμπειρίες.

Οι καλοί φίλοι θα σε υποστηρίξουν σε στιγμή

Οι έφηβοι επειδή έχουν ανάγκη να είναι μέρος της

πίεσης και πιθανώς θα αισθάνονται και εκείνοι

ομάδας, συχνά νοιώθουν μια άδηλη πίεση να συμμορ-

την ίδια ανάγκη να πουν «όχι» σε μια δεδομένη

φωθούν με τις γενικότερες επιταγές της ομάδας ώστε

κατάσταση.

να είναι αποδεκτοί από αυτήν. Αυτό μπορεί να αφορά

● Αν νιώσεις πως μια κατάσταση ξεφεύγει από

τον τρόπο ντυσίματος, τον τρόπο ομιλίας, την ανάπτυ-

τον έλεγχο και γίνεται επικίνδυνη μη διστάσεις

ξη ενδιαφερόντων και ενασχόλησης, μπορεί να αφορά

να ζητήσεις τη βοήθεια ενός ενήλικα.

μεμονωμένες πράξεις ή την υιοθέτηση συγκεκριμένων

● Να θυμάσαι πως συχνά χρειάζεται μόνο ένα

συμπεριφορών προς άλλους συμμαθητές, προς γονείς

άτομο να «σηκώσει ανάστημα», να μιλήσει ή να

ή καθηγητές.

αντιδράσει για να αλλάξει όλο το κλίμα. Όποιος

Σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα παιδί μπορεί να δέ-

έχει το θάρρος να μιλήσει ή να δράσει διαφορε-

χεται έντονη πίεση να υιοθετήσει στάσεις ή να προ-

τικά και να αρνηθεί τη συμμόρφωση στην αρνη-

βεί σε ενέργειες που είναι επικίνδυνες ή ενδέχεται να

τική πίεση έχει συνήθως τη βαθύτερη εκτίμηση

έχουν σοβαρές συνέπειες.

του περίγυρου.

Τέτοια πίεση μπορεί να συνοδευτεί από άγχος που

Πρακτικές οδηγίες για τους γονείς

οφείλεται στην εσωτερική σύγκρουση που βιώνει το

Οι γονείς πρέπει να έχουν κατά νου το ζήτημα της πί-

άτομο αν οδηγείται σε στάσεις ή ενέργειες που αντι-

εσης από συνομηλίκους, ώστε να ενισχύουν τα χαρα-

βαίνουν στους δικούς του κώδικες αξιών.

κτηριστικά των παιδιών που οδηγούν στην αντίσταση

Παιδιά που νοιώθουν ανασφάλεια, έχουν μόλις

προς την πίεση και να αντιλαμβάνονται ότι το παιδί

μπει στην παρέα, είναι άπειρα στην αντιμετώπιση

τους μπορεί να δέχεται πίεση. Έτσι:

φαινομένων πίεσης από τους συνομήλικους ή επιζη-

● Συζητήστε με το παιδί σας την αξία του να πι-

τούν να ακολουθούν τον αρχηγό ή τη «νόρμα» είναι

στεύει στον τρόπο που το ίδιο σκέφτεται και

πιο ευάλωτα να υποστούν έντονη πίεση και να ενδώ-

νιώθει, ενισχύστε τη στάση του να πηγαίνει

σουν. Η χρήση αλκοόλ και καπνού μειώνει ακόμη πε-

αντίθετα στο ρεύμα αν έτσι θεωρεί απαραίτητο.

ρισσότερο την ικανότητα άρνησης.

● Είναι σημαντικό να υπάρχει στο σπίτι ατμό-

Είναι γεγονός πως σχεδόν κάθε έφηβος μεγαλώνο-

σφαιρα εκτίμησης και αποδοχής, ώστε τα παι-

ντας θα δεχθεί κάποια στιγμή ή με κάποια αφορμή πί-

διά να θεωρούν ότι μπορούν να συζητούν ευαί-

εση από την ομάδα συνομηλίκων του. Η έκφραση δια-

σθητα θέματα χωρίς κίνδυνο απόρριψης.

φορετικής άποψης ή στάσης από έναν έφηβο δεν είναι

πάντα εύκολη, αφού έτσι μπορεί να αποστασιοποιηθεί

● Το παιδί πρέπει να ξέρει ότι μπορεί να συζητή-

από την πλειονότητα και ενδεχομένως να νιώθει ότι

σει μαζί σας αν βιώνει έντονη πίεση να κάνει

δεν είναι αποδεκτός.

πράγματα που δεν επιθυμεί ή είναι επικίνδυνα.

122

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

● Είναι καλό να γνωρίζετε ή να έχετε εικόνα των

απώτερες συνέπειες, ενώ ορισμένες φορές μπορεί να

φίλων των παιδιών σας, να συζητάτε με ουσια-

φθάσουν σε σημείο απόγνωσης.

στικό ενδιαφέρον και σε συνεχιζόμενη βάση με

Τα περισσότερα περιστατικά εκφοβισμού συμβαί-

τα παιδιά για τους φίλους τους και για τη ζωή

νουν κατά τη διάρκεια του σχολικού προγράμματος

στο σχολείο.

στο χώρο του σχολείου, όμως μπορεί να συμβούν και

● Εκπαιδεύστε το παιδί σας να μπορεί έγκαιρα να

εκτός σχολικών ωρών, όπως στη διαδρομή από και

αντιληφθεί μια κατάσταση που μπορεί να υπερ-

προς το σχολείο, σε εξωσχολικούς αθλητικούς ή άλ-

βεί τα όρια αν εμπλακεί σε επικίνδυνες ή ανάρ-

λους χώρους ή στη γειτονιά.

μοστες ενέργειες.

Σοβαρή μορφή εκφοβισμού αποτελεί στις μέρες

● Συζητήστε με το παιδί τρόπους που θα αποτρέ-

μας ο εκφοβισμός μέσω διαδικτύου (cyber-bullying)

ψουν το να βρεθεί σε συνθήκες που μπορεί να

ή κινητών τηλεφώνων, π.χ. ηλεκτρονικά μηνύματα με

δεχθεί αφόρητη πίεση από συνομηλίκους για

απειλητικό περιεχόμενο, προσβλητικές φήμες μέσω

επικίνδυνες πράξεις.

ηλεκτρονικής δικτύωσης, διάδοση υλικού με προσω-

● Ενισχύσετε το παιδί σας να αποκτήσει αυτοπε-

πικό περιεχόμενο (φωτογραφίες, βίντεο κλπ.), δημι-

ποίθηση. Τα άτομα με αυτοπεποίθηση δεν είναι

ουργία ψεύτικων προφίλ κ.ά.

τόσο ευάλωτα στην πίεση.

Ο εκφοβισμός, με την όποια μορφή του, δεν αποτε-

● Ενθαρρύνετε τα παιδιά να λαμβάνουν μέρος σε

λεί φυσιολογική φάση παιδικής ή εφηβικής συμπεριφο-

δραστηριότητες που τους αρέσουν. Αυτό συμ-

ράς και με κανένα τρόπο δεν μπορεί να γίνεται ανεκτός.

βάλλει στην απόκτηση κοινωνικών δεξιοτήτων

μορφές εκφοβισμού

και αυτοπεποίθησης.

Παρότι διάφορες μορφές εκφοβισμού συνήθως συνυ-

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

πάρχουν, μπορούν να διακριθούν τρεις μορφές:

1) The Nemours Foundation. Peer Pressure. Διαθέσιμο

● Λεκτικός εκφοβισμός, κατά τον οποίο το παιδί

στο: www.teenshealth.org/teen/your_mind/friends/

peer_pressure.html#cat20690

απαξιώνεται με κουβέντες που λέγονται ή μη-

2) Centers for Disease Control and Prevention (CDC).

νύματα που γράφονται. Στο λεκτικό εκφοβισμό

BAM! Body and Mind. Grind your Mind. Διαθέσιμο στο:

περιλαμβάνονται:

www.cdc.gov/bam/life/grind.html

• κακοήθη πειράγματα ή χαρακτηρισμοί

3) Women’s and Children’s Health Network. Teen Health

(Ages 12-17). Child Youth Health (Australia). Peer

• σαρκαστικές ή προσβλητικές εκφράσεις

Pressure. Διαθέσιμο στο: www.cyh.com/healthtopics/

• απειλές για σωματική βλάβη

healthtopicdetails.aspx?id=2184&np=295&p=243

• ανεπίτρεπτοι σεξουαλικοί υπαινιγμοί

4) American Academy of Child and Adolescent Psychiatry.

Peer Pressure. Διαθέσιμο στο: www.aacap.org/App_

● Κοινωνικός εκφοβισμός, κατά τον οποίο επη-

Themes/AACAP/docs/facts_for_families/104_peer_

ρεάζονται οι κοινωνικές σχέσεις και η «εικόνα»

pressure.pdf

των συνομηλίκων για το παιδί που εκφοβίζεται.

Σχολικός εκφοβισμός (bullying)

Στον κοινωνικό εκφοβισμό περιλαμβάνονται:

• ο σκόπιμος αποκλεισμός του παιδιού από

Σχολικός εκφοβισμός (bullying) είναι η συστηματική

την ομάδα

εκδήλωση επιθετικής ή βίαιης συμπεριφοράς μεταξύ

• η διάδοση φημών εις βάρος του

παιδιών σχολικής ηλικίας, που γίνεται δυνατή λόγω

ανισορροπίας δύναμης ανάμεσα στα παιδιά. Τα παι-

• η παρακίνηση άλλων παιδιών να μην κάνουν

διά που εκφοβίζουν χρησιμοποιούν την ισχύ τους, η

παρέα με το συγκεκριμένο παιδί

οποία μπορεί να βασίζεται στη σωματική τους διά-

• η δημόσια έκθεση του παιδιού

πλαση ή δύναμη, στη «φήμη» που ενδεχομένως έχουν

● Φυσικός εκφοβισμός, κατά τον οποίο στόχος εί-

μεταξύ συνομηλίκων, στην πρόσβαση σε προσωπικές

ναι η επίθεση με σκοπό τη σωματική βλάβη ή

πληροφορίες για άλλα παιδιά κλπ.

την καταστροφή πραγμάτων του θύματος. Στο

Ο σχολικός εκφοβισμός είναι αρκετά συχνός. Με-

φυσικό εκφοβισμό περιλαμβάνονται:

λέτες σε άλλες χώρες έχουν δείξει ότι περίπου τα μισά

• χτυπήματα, κλωτσιές, τσιμπιές

παιδιά έχουν υποστεί εκφοβισμό κάποτε στη σχολική

• φτύσιμο

τους ζωή, ενώ περίπου 10% έχουν υποστεί εκφοβισμό σε

• τρικλοποδιές, σπρώξιμο

συστηματική βάση. Η συχνότητα του σχολικού εκφοβι-

• κλοπή ή καταστροφή πραγμάτων που ανή-

σμού έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια και στην Ελλάδα.

κουν στο θύμα

Τα παιδιά που υφίστανται εκφοβισμό μπορεί να

• αγενείς ή προσβλητικές χειρονομίες

υποφέρουν πολύ από αυτή την εμπειρία, με σοβαρές

123

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

Στο φαινόμενο του εκφοβισμού, τα παιδιά μπο-

χαμηλή αυτοεκτίμηση και εύκολη υποταγή σε

ρούν να έχουν το ρόλο του ατόμου που εκφοβίζεται,

συνομηλίκους τους.

το ρόλο του ατόμου που εκφοβίζει ή το ρόλο του πα-

● Να μην έχουν επαρκή επικοινωνία με τους γο-

ρατηρητή.

νείς τους ή να έχουν προβλήματα στο σπίτι.

Πρέπει να αποφεύγεται να μπαίνουν ετικέτες με

● Να είναι δικτυωμένοι σε παρέες με κοινωνική

μονοδιάστατους χαρακτηρισμούς στα παιδιά, όπως

δύναμη και έντονο ενδιαφέρον για κυριαρχία ή

«θύμα» ή «θύτης». Η συμπεριφορά των παιδιών μπο-

να έχουν φίλους που εκφοβίζουν.

ρεί να αλλάζει και να μην υιοθετούν πάντα τον ίδιο

● Να αντιμετωπίζουν τη βία με θετικό τρόπο ή να

ρόλο. Επιπλέον, οι παράγοντες που οδηγούν τα παιδιά

υιοθετούν σχετικές «ιδεολογίες» ή «θεωρίες».

να υιοθετήσουν τη μια ή την άλλη συμπεριφορά είναι

● Να μετέχουν σε κλειστές ή/και ιεραρχημένες

σύνθετοι και πολύπλοκοι.

παρέες, με κουλτούρα διαχωρισμού από τους

Όσο το φαινόμενο του εκφοβισμού δεν μπορεί να

«άλλους» και απόδοση αξίας στην επιβολή και

γίνεται ανεκτό στο σχολείο, άλλο τόσο πρέπει να επι-

τη δύναμη.

χειρείται η κατανόηση του πλαισίου μέσα στο οποίο

Η ανισορροπία δύναμης και η βίαιη συμπεριφορά

ένα παιδί υιοθετεί το ρόλο του «θύτη», του «θύματος»

μπορεί να έχει πολλές άλλες αιτίες εκτός από τη φυσι-

ή του «παρατηρητή».

κή υπεροχή. Τα άτομα που εκφοβίζουν δεν είναι απα-

Παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα

ραίτητο να είναι πιο δυνατά ή πιο μεγαλόσωμα από τα

εκφοβισμού

θύματά τους.

Το φαινόμενο του εκφοβισμού μπορεί να συμβεί

Τα παιδιά που γίνονται παρατηρητές περιστατι-

οπουδήποτε και σε οποιονδήποτε, χωρίς να υπάρχει

κών εκφοβισμού, μπορεί να «μετέχουν» με έναν από

κάποιο μοναδικό ή συγκεκριμένο χαρακτηριστικό που

τους παρακάτω ρόλους:

οδηγεί ένα παιδί να γίνει «θύμα» ή «θύτης». Όμως,

● Παιδιά που είναι οι βοηθοί των παιδιών που

υπάρχουν ορισμένοι παράγοντες που –σε συνδυασμό

εκφοβίζουν. Δεν ξεκινούν ούτε προκαλούν το

με άλλους– μπορεί να συμβάλλουν.

επεισόδιο, αλλά μπορεί να ενθαρρύνουν τον εκ-

Τα παιδιά που υπόκεινται σε εκφοβισμό μπορεί να

φοβισμό και σε μερικές περιπτώσεις να συμμε-

έχουν ένα ή περισσότερα από τα παρακάτω χαρακτη-

τέχουν ενεργά.

ριστικά:

● Παιδιά που δεν εμπλέκονται ενεργά στον εκφο-

● Να θεωρούνται διαφορετικοί από τους συμμα-

βισμό, αλλά φέρνουν θεατές στο περιστατικό,

θητές τους για διάφορους «εξωτερικούς» λό-

γελάνε με το θέαμα και συντελούν ώστε η βίαιη

γους, π.χ. έχουν αυξημένο βάρος ή είναι πολύ

συμπεριφορά να γίνεται ανεκτή ή να επικροτεί-

αδύνατοι, ντύνονται αλλιώτικα ή είναι καινού-

ται.

ριοι στο σχολείο, έχουν ξένη καταγωγή ή εθνι-

● Παιδιά που είναι ουδέτεροι εξωτερικοί παρατη-

κότητα κλπ.

ρητές, δεν εμπλέκονται καθόλου με το περιστα-

● Να θεωρούνται αδύναμοι ή ανίκανοι να υπερα-

τικό του εκφοβισμού, δεν ενισχύουν την συμπε-

σπιστούν τον εαυτό τους.

ριφορά του εκφοβισμού αλλά ούτε είναι με το

● Να εμφανίζουν συμπτώματα κατάθλιψης, άγ-

μέρος του παιδιού που εκφοβίζεται.

χους ή να έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση.

● Παιδιά που υποστηρίζουν το παιδί που εκφο-

● Να είναι λιγότερο κοινωνικοί από τα άλλα παι-

βίζεται, παίρνουν το μέρος του, το παρηγορούν

διά και να έχουν λιγότερους φίλους.

ενεργά και γίνονται σύμμαχοί του την ώρα του

● Να θεωρούνται προκλητικοί ή ενοχλητικοί ή να

εκφοβισμού.

επιδιώκουν με έντονο ανταγωνισμό να συγκε-

Προειδοποιητικά σημεία

ντρώσουν την προσοχή.

Η αναγνώριση κάποιων προειδοποιητικών σημείων

Τα παιδιά που εκφοβίζουν ενδέχεται να έχουν κά-

ότι ένα παιδί πιθανώς υπόκειται ή κάνει εκφοβισμό

ποιο ή κάποια από τα εξής:

είναι πολύ σημαντική, αφού έτσι η κατάσταση μπορεί

● Να είναι επιθετικοί, να έχουν δυσκολία να ακο-

να αντιμετωπιστεί με τα κατάλληλα μέτρα. Δεν υπάρ-

λουθήσουν κανόνες ή/και να κατανοήσουν τα

χουν πάντα προειδοποιητικά σημεία, για αυτό χρειά-

συναισθήματα των άλλων.

ζεται εγρήγορση και καλή επικοινωνία με το παιδί.

● Να επιζητούν στις διαπροσωπικές τους σχέσεις

Έστω και η υποψία ότι ένα παιδί ή έφηβος μπορεί

την επιβολή και τον έλεγχο άλλων.

να υπόκειται σε εκφοβισμό επιβάλλει την άμεση κινη-

● Να είναι απομονωμένοι από τους συνομήλικους

τοποίηση του περιβάλλοντός του, οικογενειακού και

τους, με καταθλιπτικά συμπτώματα ή άγχος, με

εκπαιδευτικού.

124

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

Προειδοποιητικά σημεία που υποδεικνύουν ότι ένα

νουν τα παιδιά να συζητήσουν αν συμβεί εκφο-

παιδί μπορεί να εκφοβίζεται είναι:

βισμός στα ίδια ή σε άλλα παιδιά.

● Ανεξήγητοι τραυματισμοί.

● Να προσφέρουν στο παιδί την υποστήριξή τους,

● Χαμένος ή κατεστραμμένος ρουχισμός, βιβλία,

την παρηγορητική τους παρουσία και τις συμ-

ηλεκτρονικές συσκευές ή κοσμήματα.

βουλές τους, έστω κι αν δεν μπορούν άμεσα να

● Συχνοί πονοκέφαλοι ή πόνοι στην κοιλιά.

λύσουν το πρόβλημα.

● Αλλαγές στις συνήθειες του φαγητού.

● Να συζητήσουν με το παιδί τρόπους να αντι-

● Δυσκολία στον ύπνο ή συχνοί εφιάλτες.

μετωπίσει άλλο παιδί που ενδεχομένως το εκ-

φοβίζει, π.χ. με κατάλληλη λεκτική απώθηση,

● Πτώση στην επίδοσή του στο σχολείο, έλλειψη

απομάκρυνση του ίδιου, παραμονή κοντά σε

ενδιαφέροντος για τη σχολική εργασία και επι-

ενήλικες ή σε ομάδες άλλων παιδιών κλπ.

θυμία να απουσιάζει.

● Να ενισχύσουν το παιδί, αν γίνει μάρτυρας εκ-

● Ξαφνική απώλεια των φίλων, μειωμένες κοινω-

φοβισμού, να προσπαθήσει να βοηθήσει ενερ-

νικές δραστηριότητες.

γητικά το παιδί που εκφοβίζεται εκδηλώνοντας

● Το παιδί αισθάνεται αδύναμο και έχει χαμηλή

τη συμπαράστασή του ή ζητώντας βοήθεια.

αυτοεκτίμηση.

● Να ενθαρρύνουν τα παιδιά να λαμβάνουν μέρος

● Αυτό-καταστροφικές συμπεριφορές, όπως επι-

σε δραστηριότητες που τους αρέσουν, πράγμα

θυμία να φύγει από το σπίτι, να αυτοτραυματι-

που συμβάλλει στην απόκτηση κοινωνικών δε-

σθεί ή μιλάει για αυτοκτονία.

ξιοτήτων και αυτοπεποίθησης, στη δημιουργία

Προειδοποιητικά σημεία που υποδεικνύουν ότι ένα

παρέας με κοινούς στόχους και στη διαμόρφω-

παιδί μπορεί να υιοθετεί συμπεριφορά εκφοβισμού

ση πλαισίου που καθιστά τα παιδιά λιγότερο ευ-

άλλων:

άλωτα στον εκφοβισμό.

● Επιθετικότητα και εμπλοκή σε φυσικές ή λεκτι-

Αν οι γονείς αντιληφθούν ενδείξεις εκφοβισμού

κές διαμάχες.

στον οποίο εμπλέκεται το παιδί τους, δεν πρέπει σε

● Παρέες με παιδιά που έχουν συμπεριφορά εκ-

καμία περίπτωση να το αγνοήσουν ή να θεωρήσουν

φοβισμού άλλων.

ότι τα παιδιά μπορούν να καταφέρουν να αντιμετωπί-

● Συχνές τιμωρίες και παρατηρήσεις στο σχολείο.

σουν το πρόβλημα μόνα τους.

● Αντικείμενα ή χρήματα που δεν μπορεί να δι-

Αν οι γονείς θεωρήσουν ότι μπορεί να υπάρχουν

καιολογήσει.

περιστατικά εκφοβισμού στο σχολείο του παιδιού

● Θυμός και ενοχοποίηση των άλλων για τα προ-

τους, πρέπει να συζητήσουν με τη διεύθυνση του σχο-

βλήματα του.

λείου για να χαραχθεί η αναγκαία στρατηγική, ανά-

● Έντονη ανταγωνιστικότητα με συνομηλίκους.

λογα με τη σοβαρότητα της κατάστασης. Αν αυτό δεν

αποδώσει, πρέπει να αναζητήσουν υποστήριξη από

αντιμετώπιση του φαινόμενου του εκφοβισμού

άλλους ειδικούς.

Οι γονείς, οι εκπαιδευτικοί και όλοι οι ενήλικες που

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

εμπλέκονται στη φροντίδα των παιδιών οφείλουν να

1) UK Government. Bullying at school. Διαθέσιμο στο:

έχουν ρόλο στην πρόληψη και αντιμετώπιση του φαι-

www.gov.uk/bullying-at-school/reporting-bullying

νομένου:

2) US Department of Health and Human Services.

● Μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να καταλά-

Bullying. Διαθέσιμο στο: www.stopbullying.gov

βουν τι σημαίνει εκφοβισμός, ώστε να μπορούν

3) Ministry of Education (British Columbia, Canada).

ERASE. Bullying. Διαθέσιμο στο: www.erasebullying.

να το αναγνωρίσουν όταν συμβεί.

ca/index.php

● Να έχουν οι ίδιοι υιοθετήσει συμπεριφορές που

4) American Educational Research Association.

δεν περιλαμβάνουν την επιθετικότητα ή τη βία

Bullying Prevention. Διαθέσιμο στο: www.aera.net/

EducationResearch/SpecialResearchProjectsProducts/

ως τρόπο επικοινωνίας και μέσο επίλυσης δια-

BullyingPrevention/tabid/14868/Default.aspx

προσωπικών διαφορών.

5) Department οf Education and Skills, Ireland. Action

● Να συζητούν σε συνεχιζόμενη βάση με τα παι-

Plan on Bullying. Report of the anti-bullying working

διά τους για τη ζωή στο σχολείο.

group to the Minister for Education and Skills

(January 2013). Διαθέσιμο στο: www.education.ie/

● Να έχουν διαμορφώσει στο σπίτι ατμόσφαιρα

en/Publications/Education-Reports/Action-Plan-On-

εκτίμησης και αποδοχής, ώστε τα παιδιά να

Bullying-2013.pdf

θεωρούν ότι μπορούν να συζητούν ευαίσθητα

6) Committee for Children (USA). Why don’t κids report

θέματα χωρίς κίνδυνο απόρριψης. Να ενθαρρύ-

bullying? Διαθέσιμο στο: www.cfchildren.org/advocacy/

bullying-prevention/why-kids-dont-report-bullying.aspx

125

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

7) The Nemours Foundation. Dealing with bullying.

Διαδικασία και φροντίδα τρυπήματος

Διαθέσιμο στο: www.kidshealth.org/teen/your_mind/

problems/bullies.html

● Το δέρμα απολυμαίνεται με διάλυμα αλκοόλης

8) Bullying UK. Bullying. Διαθέσιμο στο: www.bullying.

και αφήνεται να στεγνώσει.

co.uk

● Η χρήση αναισθητικού σε κρέμα, μαντηλάκια ή

9) US National Library of Medicine. National Institutes

σπρέι δεν συνιστάται επειδή αυξάνει τον κίνδυ-

of Health. Bullying. Διαθέσιμο στο: www.nlm.nih.gov/

νο μόλυνσης.

medlineplus/bullying.html

10) American Academy of Child and Adolescent Psychiatry.

● Για την περιοχή του αυτιού (λοβός ή χόνδρος)

Bullying. Διαθέσιμο στο: www.aacap.org/App_Themes/

χρησιμοποιείται ένα ειδικό «πιστολάκι» για

AACAP/docs/facts_for_families/80_bullying.pdf

τρύπημα. Η διαδικασία αυτή μπορεί να γίνει

11) Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του

και από κοσμηματοπώλη.

Εφήβου (ΕΨΥΠΕ). ΣΤΟΠ στην ενδοσχολική βία. Διαθέ-

σιμο στο: www.antibullying.gr

● Σε όλα τα άλλα μέρη του σώματος πρέπει να

12) National Society for the Prevention of Cruelty to

χρησιμοποιείται βελόνα.

Children (UK). Bullying and cyberbullying at a glance.

● Στη συνέχεια προσαρμόζεται το κόσμημα και η

Διαθέσιμο στο: www.nspcc.org.uk/help-and-advice/

worried-about-a-child/online-advice/bullying/

περιοχή καθαρίζεται.

bullying-a_wda87098.html

● Μετά το τρύπημα, η περιοχή μπορεί να αιμορ-

ραγεί ελαφρά και μπορεί για μερικές εβδομάδες

Τρυπήματα στο σώμα (piercing)

να υπάρχει φαγούρα, πόνος, πρήξιμο και, στην

Όλο και περισσότεροι νέοι άνθρωποι για αισθητικούς

περίπτωση τρύπας στη γλώσσα, αύξηση του σά-

λόγους ή για λόγους προσωπικής έκφρασης επιλέγουν

λιου.

να κάνουν τρυπήματα (piercing) στο σώμα και να περ-

● Για λίγες μέρες μετά το τρύπημα χρειάζεται

νούν σκουλαρίκια ή άλλα κοσμήματα. Συνηθισμένες

φροντίδα της περιοχής ώστε να διατηρείται κα-

περιοχές είναι τα αυτιά, η μύτη, τα φρύδια, τα χείλη, η

θαρή και στεγνή.

γλώσσα, ο ομφαλός, η κοιλιά και τα γεννητικά όργανα.

● Ο καθαρισμός της περιοχής γίνεται με φυσιο-

Αν κάποιος σκέφτεται να προχωρήσει σε τρύπημα,

λογικό ορό ή αλκοολούχο διάλυμα π.χ. καθαρό

πρέπει να ελέγξει τα εξής:

οινόπνευμα. Η χρήση οξυζενέ δεν συνιστάται.

● Ο επαγγελματίας θα πρέπει να τηρεί τους κανό-

● Για τρυπήματα στο στόμα, μπορεί να χρησιμο-

νες υγιεινής και να φοράει γάντια μιας χρήσης

ποιείται αντιβακτηριδιακό στοματικό διάλυμα

για κάθε καινούριο πελάτη. Η αυστηρή τήρηση

(χωρίς αλκοόλ) μετά το φαγητό.

των κανόνων υγιεινής εμποδίζει τη μικροβιακή

● Δεν πρέπει να αγγίζετε την περιοχή ούτε να

μόλυνση αλλά και τη μετάδοση επικίνδυνων

στρίβετε το κόσμημα που χρησιμοποιήθηκε.

ασθενειών, όπως ηπατίτιδα Β, ηπατίτιδα C,

● Είναι συνηθισμένο μετά από τρύπημα του σώ-

HIV/AIDS.

ματος, να εμφανίζεται ένα άοσμο, υπόλευκο-κί-

● Το κατάστημα πρέπει να είναι καθαρό.

τρινο υγρό, που σχηματίζει κρούστα γύρω από

● Να υπάρχει μηχάνημα για την αποστείρωση

το κόσμημα. Αποτελεί φυσιολογική αντίδραση

των εργαλείων.

και δεν πρέπει να τα αγγίζετε ούτε να αφαιρεί-

● Τα κοσμήματα που χρησιμοποιούνται να είναι

τε την κρούστα, που συμβάλλει στην προστασία

αποστειρωμένα, σε σφραγισμένη συσκευασία ή

από μόλυνση.

μέσα στον αποστειρωτή.

Πιθανές επιπτώσεις

● Αν κάποιος θέλει να τρυπήσει μόνο το ένα αυτί,

είναι καλό να γνωρίζει αν θα χρησιμοποιηθεί

Ο χρόνος επούλωσης εξαρτάται από το μέρος του σώμα-

κλειστή αποστειρωμένη συσκευασία των δύο

τος όπου έγινε το τρύπημα και μπορεί να διαρκέσει από

τεμαχίων ή θα χρησιμοποιηθεί το τεμάχιο που

μερικές εβδομάδες έως περισσότερο από ένα χρόνο.

περίσσεψε από τρύπημα σε άλλο άτομο. Η χρή-

Πιθανά προβλήματα που σχετίζονται με το τρύπη-

ση ανοιγμένης συσκευασίας πρέπει να αποφεύ-

μα του σώματος είναι:

γεται γιατί μπορεί να ακυρώσει την αποστείρω-

● Τοπική μόλυνση. Αν υπάρχουν ασυνήθιστες εκ-

ση.

κρίσεις στη θέση του τρυπήματος και η περιοχή

● Αν στο κατάστημα τρυπήματος ο ενδιαφερό-

είναι πρησμένη, κόκκινη, ζεστή, επώδυνη ή/και

μενος έχει αμφιβολίες για κάτι ή αισθάνεται

συνυπάρχει πυρετός, αδιαθεσία, διογκωμένοι

άβολα από οποιαδήποτε άποψη, είναι καλύτερο

λεμφαδένες στο λαιμό, τη βουβωνική χώρα ή

να μην προχωρήσει στο τρύπημα και να επισκε-

κάτω από τα χέρια (ανάλογα με το σημείο τρυ-

φθεί άλλο κατάστημα.

πήματος), πρέπει να επισκεφθείτε άμεσα γιατρό.

126

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

● Αιμορραγία και απώλεια αίματος, ιδίως σε πε-

● Υπάρχει πάντα η πιθανότητα αλλεργίας στα

ριοχές του σώματος με πολλά αιμοφόρα αγγεία,

μέταλλα των κοσμημάτων που θα χρησιμοποι-

όπως η γλώσσα.

ηθούν.

● Πρήξιμο του δέρματος γύρω από το σημείο.

● Για τα κοσμήματα πρέπει να χρησιμοποιούνται

● Ουλές και σχηματισμός χηλοειδών (ένα είδος

μόνον μη τοξικά μέταλλα, όπως χειρουργικό

ουλής μεγάλου μεγέθους).

ατσάλι, χρυσό 14 ή 18 καρατίων, νιόβιο, τιτά-

● Τρυπήματα στη γλώσσα, μπορεί να προκαλέ-

νιο, πλατίνα ή υλικά όπως βιοπλαστικό, γυαλί ή

σουν προβλήματα ομιλίας, όπως επίσης και

κράμα που δεν περιέχει νικέλιο.

φθοράς των δοντιών, αν το κόσμημα φθείρει το

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

σμάλτο τους.

1) NHS Choices.UK Department of Health. Body Piercing.

● Τρυπήματα στα γεννητικά όργανα μπορεί να

Διαθέσιμο στο: www.nhs.uk/Conditions/Body-piercing/

παρεμβαίνουν στις λειτουργίες τους, π.χ. να γί-

Pages/Introduction.aspx

νεται μερικές φορές δύσκολη και επίπονη η ού-

2) NHS Choices.UK Department of Health. Body

Piercing-Safety checklist. Διαθέσιμο στο: www.nhs.uk/

ρηση ή/και η σεξουαλική πράξη.

Conditions/Body-piercing/Pages/Recommendations.

● Το τρύπημα του χόνδρου των αυτιών χρειάζε-

aspx

ται περισσότερη προσοχή από αυτό του λοβού.

3) NHS Choices.UK Department of Health. Body Piercing-

Risks. Διαθέσιμο στο: www.nhs.uk/Conditions/Body-

Αν το σημείο μολυνθεί, μπορεί να αναπτυχθεί

piercing/Pages/Risks.aspx

επώδυνο απόστημα, για το οποίο τα αντιβιοτικά

4) NHS Choices.UK Department of Health. Body Piercing-

είναι συνήθως αναποτελεσματικά. Ορισμένες

How it’s carried out. Διαθέσιμο στο: www.nhs.uk/

φορές απαιτείται χειρουργική επέμβαση για

Conditions/Body-piercing/Pages/Definition.aspx

απομάκρυνση του χόνδρου, με πιθανή συνέπεια

5) NHS Choices.UK Department of Health. Body Piercing-

Aftercare. Διαθέσιμο στο: www.nhs.uk/Conditions/

την παραμόρφωση του πτερυγίου του αυτιού.

Body-piercing/Pages/Self-help.aspx

● Το τρύπημα στη μύτη έχει αυξημένη πιθανότη-

6) NHS Choices.UK Department of Health. What should I

τα μόλυνσης, καθώς στην εσωτερική επιφάνεια

do if I have discharge from my piercing? Διαθέσιμο στο:

της μύτης υπάρχουν μικρόβια που μπορούν να

www.nhs.uk/chq/Pages/1770.aspx?CategoryID=72&Su

bCategoryID=721

προκαλέσουν μόλυνση.

7) The Nemours Foundation. Body Piercing. Διαθέσιμο

Πρακτικές οδηγίες

στο: www.kidshealth.org/teen/your_body/skin_stuff/

body_piercing_safe.html#

● Πρόκειται για αρκετά ασφαλή διαδικασία, εφό-

8) NHS Choices.UK Department of Health. Hepatitis C.

σον γίνεται από ειδικό επαγγελματία με επαγ-

Get tested. Get treated. How can you avoid it? www.nhs.

γελματική άδεια και σε αξιόπιστο κατάστημα με

uk/hepatitisc/how-can-you-avoid-it/pages/take-care-if-

you-get-a-piercing-or- tattoo.aspx

τη σχετική πιστοποίηση.

9) NHS Choices.UK Department of Health. Keloid scars

● Δεν θα πρέπει κάποιος να προσπαθήσει να τρυ-

and hypertrophic scars. Διαθέσιμο στο: www.nhs.uk/

πήσει μόνος του οποιοδήποτε σημείο του σώμα-

livewell/skin/pages/keloidscarring.aspx

τός του. Υπάρχει υψηλός κίνδυνος για μόλυνση

10) Ιστοσελίδα του Association of Professional Piercers.

Διαθέσιμο στο: www.safepiercing.org

ή ουλές.

11) Ιστοσελίδα του Association of Professional Piercers.

● Αν ο ενδιαφερόμενος παίρνει φάρμακα, αντι-

Jewelry for Initial Piercings. Διαθέσιμο στο: www.

μετωπίζει προβλήματα με την καρδιά του, έχει

safepiercing.org/el/publications/brochures/initial-

διαβήτη ή κάποιο άλλο πρόβλημα υγείας θα

jewelry/#!/~/product/id=19172918

πρέπει προηγουμένως να μιλήσει με το γιατρό.

Τατουάζ (δερματοστιξία)

● Το άτομο πρέπει να έχει κάνει τα απαραίτητα

εμβόλια (ειδικά όσον αφορά την ηπατίτιδα Β

Τα τατουάζ έχουν γίνει πολύ δημοφιλή τα τελευταία

και τον τέτανο).

χρόνια. Πολλοί νέοι άνθρωποι εκφράζουν προσωπικές

επιλογές τους μέσω των σχεδίων με τα οποία διακο-

● Δεν υπάρχει νομικός περιορισμός σχετικά με

σμούν το σώμα τους.

την ηλικία, όπως υπάρχει για τη διενέργεια των

τατουάζ. Παρόλα αυτά, σε πολλά καταστήματα

Παλιότερα, τα τατουάζ γίνονταν με το χέρι, διαδι-

γίνεται τρύπημα σε ανηλίκους μόνο με την πα-

κασία που εξακολουθεί να χρησιμοποιείται σε ορισμέ-

ρουσία του γονιού.

να μέρη του κόσμου. Σήμερα, τα περισσότερα κατα-

στήματα τατουάζ χρησιμοποιούν μηχανήματα που στο

● Σε ανήλικα άτομα δεν πρέπει να γίνεται τρύ-

άκρο τους προσαρμόζονται αποστειρωμένες βελόνες,

πημα σε γεννητικά όργανα και στις θηλές των

οι οποίες συνδέονται με τους σωλήνες που περιέχουν

μαστών.

το μελάνι.

127

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

Στο μόνιμο τατουάζ γίνεται ένεση έγχρωμου μελα-

ένα λεπτό στρώμα βαζελίνης.

νιού κάτω από την επιφάνεια του δέρματος.

● Για κάθε άτομο πρέπει να χρησιμοποιείται νέο

Οι περισσότεροι καλλιτέχνες τατουάζ ξέρουν πόσο

μπουκάλι με μελάνι.

βαθιά να οδηγήσουν τη βελόνα μέσα στο δέρμα. Το

● Αν υπάρχει αιμορραγία, το αίμα πρέπει να κα-

βάθος μπορεί να είναι από 1 έως 1,5 χιλιοστό περίπου.

θαρίζεται με αποστειρωμένη γάζα ή πανί μιας

Αν γίνει πολύ έξω το αποτέλεσμα δεν θα ικανοποιεί,

χρήσης.

αν γίνει πολύ βαθιά μπορεί να προκαλέσει αιμορραγία

● Στο τέλος της διαδικασίας, η περιοχή πρέπει και

και έντονο πόνο.

πάλι να καθαριστεί και να τοποθετηθεί επίδε-

Η ασφάλεια των τατουάζ, εκτός από την τεχνική,

σμος.

σχετίζεται και με τα μελάνια που χρησιμοποιούνται.

● Ο επίδεσμος που τοποθετήθηκε πρέπει να δια-

Σημειώνεται ότι ο Οργανισμός Φαρμάκων των ΗΠΑ

τηρηθεί για περίπου ένα 24ωρο.

(FDA), η αρμόδια υπηρεσία για τον έλεγχο των μελα-

● Το άτομο δεν πρέπει να αγγίζει την περιοχή του

νιών ως καλλυντικών χρωμάτων, έχει λάβει αναφορές

τατουάζ και να μην ξύνει τα σημεία επούλωσης

για ανεπιθύμητες αντιδράσεις σε μελάνια τατουάζ

που σχηματίζονται.

αμέσως μετά ή ακόμη και χρόνια αργότερα.

● Τον πρώτο καιρό καθαρίζετε το τατουάζ με ζε-

Ο χρόνος που χρειάζεται για να γίνει ένα τατουάζ

στό νερό και σαπούνι. Στεγνώνετε χωρίς τρίψι-

μπορεί είναι από 15 λεπτά έως και αρκετές ώρες, ανά-

μο με μαλακή πετσέτα.

λογα με το μέγεθος και το σχέδιο που επιλέγεται.

● Αποφεύγετε τη χρήση οινοπνεύματος ή οξυζενέ.

Στη διάρκεια του τατουάζ το άτομο μπορεί να πο-

νέσει ή να εμφανίσει μικρή αιμορραγία. Το επίπεδο

● Όταν πλένεστε προσπαθείτε να μην βρέχεται

του πόνου ποικίλει και εξαρτάται από την ανοχή του

πολύ το τατουάζ μέχρι να επουλωθεί πλήρως.

στον πόνο, την εμπειρία του προσώπου που εφαρμό-

● Είναι προτιμότερο τα τατουάζ να μην εκτίθε-

ζει το τατουάζ και το σημείο του σώματος όπου γίνε-

νται στον ήλιο μέχρι να επουλωθούν τελείως.

ται. Μερικοί άνθρωποι περιγράφουν την αίσθηση σαν

Τα σημεία του τατουάζ είναι πιο ευαίσθητα στις

«μυρμήγκιασμα».

ακτίνες του ήλιου. Συνιστάται στις περιοχές με

Το τατουάζ πρέπει να γίνεται από ειδικό επαγγελ-

τατουάζ να εφαρμόζεται αντηλιακό με υψηλό

ματία με επαγγελματική άδεια και σε αξιόπιστο κατά-

δείκτη προστασίας (το οποίο προστατεύει όχι

στημα με σχετική πιστοποίηση. Στην Ελλάδα ο νόμος

μόνο το δέρμα αλλά και το τατουάζ από ξεθώ-

που διέπει την ίδρυση και λειτουργία των εργαστηρί-

ριασμα).

ων τατουάζ (δερματοστιξίας), αναφέρει μεταξύ άλ-

Πιθανές επιπτώσεις

λων, ότι ο «δερματοστικτοποιός» υποχρεούται:

● Τοπική μικροβιακή δερματίτιδα. Μπορεί να

● Να διενεργεί τη δερματοστιξία μόνο σε άτομα

συμβεί αν δεν τηρηθούν οι κανόνες υγιεινής

που έχουν συμπληρώσει το 18ο έτος της ηλικίας

κατά την δημιουργία ή τη φροντίδα του τατου-

τους, ενώ για τους κάτω των 18 ετών θα πρέπει

άζ. Οι εκδηλώσεις μπορεί να περιλάβουν μεγά-

να διενεργείται μόνο παρουσία κηδεμόνα και

λη ερυθρότητα, πόνο, αλλαγές στο χρώμα του

να υπάρχει έγγραφη σχετική συγκατάθεση από

δέρματος γύρω από το τατουάζ, εκροή πύου.

αυτόν.

● Σοβαρή λοιμώδης νόσος. Για παράδειγμα, ηπα-

● Να μη δίνει ιατρικές συμβουλές και να μην διε-

τίτιδα Β, ηπατίτιδα C, HIV/AIDS. Η αυστηρή

νεργεί ιατρικές πράξεις, ούτε με υπόδειξη, κα-

τήρηση των κανόνων ασφαλείας μπορεί να

θοδήγηση ή συνεργασία ιατρού οποιασδήποτε

αποτρέψει τη μόλυνση.

ειδικότητας.

● Αλλεργίες. Πολλά άτομα παρουσιάζουν αλλερ-

● Να μη προβαίνει, με οποιονδήποτε τρόπο, σε

γικές αντιδράσεις στις διάφορες χρωστικές ου-

αφαίρεση της δερματοστιξίας.

σίες των μελανιών τόσο στα μόνιμα όσο και στα

Διαδικασία και φροντίδα του τατουάζ

προσωρινά τατουάζ.

● Ο καλλιτέχνης τατουάζ πρέπει πρώτα να πλύνει

● Ουλές. Ανεπιθύμητος ουλώδης ιστός μπορεί να

καλά τα χέρια του με μικροβιοκτόνο σαπούνι

σχηματιστεί κατά την εφαρμογή ή την αφαίρε-

και να φορέσει καθαρά γάντια (ίσως και χει-

ση τατουάζ.

ρουργική μάσκα).

● Κοκκιώματα. Πρόκειται για μικρά εξογκώματα

● Η περιοχή του σώματος όπου θα γίνει το τατου-

του δέρματος που μπορεί να σχηματιστούν στην

άζ πρέπει να ξυριστεί, εάν είναι απαραίτητο, να

περιοχή του τατουάζ.

καθαριστεί, να απολυμανθεί και να εφαρμοστεί

● Αναβολή αιμοδοσίας. Τα άτομα που έχουν κά-

128

Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία

νει τατουάζ δεν επιτρέπεται να δώσουν αίμα

πριν περάσουν 4-6 μήνες από την ημερομηνία

του τατουάζ.

Πρακτικές οδηγίες

● Το άτομο πρέπει να έχει κάνει τα απαραίτητα

εμβόλια, ειδικά όσον αφορά την ηπατίτιδα Β

και τον τέτανο.

● Η αυστηρή τήρηση των κανόνων υγιεινής εμπο-

δίζει την μικροβιακή μόλυνση αλλά και την με-

τάδοση επικίνδυνων ασθενειών, όπως ηπατίτι-

δα Β, ηπατίτιδα C, HIV/AIDS.

● Εάν υπάρχει ιατρικό πρόβλημα, όπως καρδια-

κές παθήσεις, αλλεργίες, σακχαρώδης διαβή-

της, παθήσεις του δέρματος, καταστάσεις που

επηρεάζουν το ανοσοποιητικό σύστημα, αιμορ-

ραγική διαταραχή ή εγκυμοσύνη, το άτομο θα

πρέπει να συμβουλευτεί τον γιατρό.

● Αν υπάρχει τάση για χηλοειδή, δηλαδή υπε-

ρανάπτυξη του ιστού της ουλής στην περιοχή

τραύματος, είναι καλύτερα το άτομο να αποφύ-

γει τα τατουάζ.

● Όλος ο εξοπλισμός που χρησιμοποιείται (βελό-

νες, γάντια, μάσκες κλπ.), θα πρέπει να είναι

μιας χρήσης και αποστειρωμένος.

● Το κατάστημα θα πρέπει να διαθέτει κλίβανο

για την αποστείρωση και δοχεία μελάνης μιας

χρήσης που απορρίπτονται μετά από κάθε πε-

λάτη.

● Σε τυχόν διενέργεια μαγνητικής τομογραφίας

(MRI), άτομα με τατουάζ μπορεί να εμφανίσουν

πρήξιμο ή κάψιμο στην περιοχή του τατουάζ.

Αυτό συμβαίνει σπάνια και δεν διαρκεί πολύ. Η

εξέταση δεν αντενδείκνυται, αλλά συνιστάται

να ενημερωθεί ο ακτινολόγος ή ο τεχνικός για

την ύπαρξη του τατουάζ ώστε να ληφθούν τα

κατάλληλα προληπτικά μέτρα.

Πηγές και πρόσθετες πληροφορίες

1) The Nemours Foundation. Tattoos. Διαθέσιμο στο:

www.kidshealth.org/teen/your_body/beautiful/safe_

tattooing.html#

2) U.S Food and Drug Administration (FDA).Think Before

You Ink. Διαθέσιμο στο: www.fda.gov/forconsumers/

consumerupdates/ucm048919.htm

3) Περί υγειονομικών όρων και προϋποθέσεων ιδρύσεως

και λειτουργίας εργαστηρίων δερματοστιξίας.Υ1γ/ΓΠ/

οικ.21172/03 (ΦΕΚ Β 306/14-3-03).

4) Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Οδηγία ΕΕ για αιμοδοσία,

2004/33/ΕΚ . Διαθέσιμο στο: www.ekea.gr

129